II SA/Lu 106/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek, Sędziowie Asesor WSA Wiesława Achrymowicz (spr.), Asesor WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant St. sekr. sąd. Jolanta Sikora, po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2005 r. sprawy ze skargi J. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz J. D. kwotę 100 zł (sto złotych) kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych , po rozpoznaniu wniosku J.D. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] grudnia 2004r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]września 2004r. o odmowie przyznania J.D. uprawnień kombatanckich, wywodzonych z racji pobytu jej matki w więzieniu na Z.L. w okresie od 22 grudnia 1946r. do 27 maja 1947r., gdy zainteresowana urodziła się w dacie 24 lipca 1947r. W uzasadnieniu powziętego rozstrzygnięcia organ administracji przedstawił stanowisko, iż bezsporny pobyt ciężarnej matki J.D. w więzieniu na Z.L. we wskazywanym okresie czasu, nie ma wpływu dla przyznania uprawnień kombatanckich wnioskodawczyni, jako dziecku wówczas nienarodzonemu, skoro sama strona nie prowadziła żadnej działalności, wymienionej w art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, jak też nie podlegała represjom, o których stanowi art. 4 ostatnio przywołanej ustawy. Tytułem proceduralnej podstawy prawnej organ decyzyjny przywołał art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 127 § 3 k.p.a. Na powyższe rozstrzygnięcie administracyjne skargę złożyła J.D., wnosząc o jego uchylenie z zasądzeniem kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Prezentowała stanowisko, iż pobyt ciężarnej matki w więzieniu przez wskazywany okres czasu, z racji uprzedniego udziału w czynie zbrojnym oddziałów Batalionów Chłopskich, walczących w okresie wojny z okupantem, stanowił represję w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 4 przywoływanej w sprawie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, obejmującą także nienarodzone wówczas dziecko, przy odwołaniu się do aktualności oceny prawnej wyrażonej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie III ARN 96 / 95. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wnosił o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wraz z jego faktyczną i prawną argumentacją, wyrażone w zaskarżonej decyzji. Akcentował okoliczność urodzenia się skarżącej już po opuszczeniu przez jej matkę więzienia, gdy co do zasady brak jest podstaw do przyznania uprawnień kombatanckich dziecku poczętemu a nienarodzonemu. Dodatkowo wskazał, że strona w toku administracyjnego procedowania nie przedstawiła potwierdzenia, wymaganego dla wywodzonej kategorii represji z art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, a określonego w art. 8 ust. 2 tej ustawy. Zwracał uwagę w dalszej kolejności, iż wyrażane uprzednio przez Sąd Najwyższy stanowisko prawne, obejmujące przymiotem osoby represjonowanej w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach także dziecko nienarodzone, w aktualnie obowiązującym stanie prawnym utraciło aktualność, wobec uchylenia art. 8 § 2 k.c., przy zmianie treści art. 1 ustawy z dnia 07 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, co nastąpiło poczynając od 04 stycznia 1997r., gdy na gruncie obecnie obowiązującego porządku prawnego przyznanie podmiotowości prawnej dziecku nienarodzonemu każdorazowo musi znajdować uzasadnienie w przepisie szczególnym rangi ustawowej, którego brak w regulacjach niniejszym rozważanej ustawy kombatanckiej. Przywołał dwa wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych na poparcie prezentowanego stanowiska prawnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę zważył, co następuje: Zgodnie z dyspozycją art. 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 1 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych, kognicji sądowoadministracyjnej została poddana kontrola działalności organów administracji publicznej w aspekcie legalności, gdy niniejszym badana decyzja, objęta skargą tego rozstrzygającego wymogu nie realizuje. Rozważania prawne dla jurydycznie prawidłowej wykładni ustawowego pojęcia osoby represjonowanej, należy rozpocząć od stwierdzenia, iż wbrew stanowisku organu rozstrzygającego, pogląd prawny Sądu Najwyższego, wyrażony między innymi w wyroku z dnia 29 maja 1996r. w sprawie III ARN 96/95 (OSNP 1996/24/366) w pełni zachował aktualność na gruncie porządku prawnego obowiązującego już w dacie podejmowania kontrolowanej niniejszym decyzji, jako dacie wiążącej dla jurydycznej oceny, w kontekście zasady stanowionej dyspozycją art. 15 k.p.a. o dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Zatem pojęcie osoby podlegającej represjom na gruncie art. 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, a to w związku z art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, dodatkowo zważywszy odpowiednie stosowanie unormowań cywilnoprawnych, w szczególności art. 4461 k.c., w pełni należy odnieść także do dziecka poczętego, jeżeli urodziło się żywe. Hipoteza art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego posługuje się pojęciem osoby, jako podmiotu podlegającego represjom tam wymienionym w kolejnych punktach, nie przewidując cezury w postaci momentu urodzenia także w kontekście uzyskania przymiotu zdolności prawnej, gdy z kolei przepis art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, stanowi realizację konstytucyjnej zasady ochrony prawa do życia, w tym również w fazie prenatalnej, w granicach określonych w ustawie. Przytoczone unormowania, w kontekście dyrektyw wykładni systemowej należy wykładać, jako ustawowe przyznanie statusu osoby represjonowanej dziecku poczętemu a nienarodzonemu. Wbrew wywodom przedstawionym ze strony organu rozstrzygającego, zmiana art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, wprowadzona mocą ustawy nowelizującej z dnia 30 sierpnia 1996r., poczynając od 4 stycznia 1997r., nie wykluczyła dziecka nienarodzonego z podmiotowego zakresu, określonego mianem osoby, wyznaczonego brzmieniem unormowania art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W dalszej kolejności należy zwrócić uwagę, iż w istocie wskazana zmiana brzmienia art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, przeciwnie niż to wywodzi organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w sposób dalej idący od uprzedniego brzmienia określa granice prawnej ochrony, odnosząc ją do życia w fazie prenatalnej, rezygnując z posługiwania się pojęciem istoty ludzkiej, budzącym kontrowersje przy próbach naukowego definiowania jej momentu początkowego, w kontekście wiedzy medycznej o rozstrzygającym znaczeniu dla wykładni obowiązujących instytucji prawnych. We wskazanym w toku powyższych rozważań wyroku Sądu Najwyższego, uzasadnienie zawiera nadal aktualne wywody dla przesądzenia jurydycznego charakteru uprawnień kombatanckich, kwalifikując je jako specyficzną kategorię społecznego odszkodowania, jakkolwiek odrębną od odszkodowań stanowionych regulacjami prawa pracy, prawa cywilnego, a podlegającą zaliczeniu do instytucji szeroko rozumianego prawa socjalnego, dla wykładni i stosowania których, przy braku szczególnych unormowań, należy uznać zasadnym posiłkowe sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa w sposób odpowiedni, gdy zważyć dyrektywy wykładni systemowej. Najbardziej adekwatnym, gdy oceniać jurydyczną istotę przedmiotu postępowania w kontekście pojęcia represji, będzie reżim cywilnoprawny stanowiony dla odpowiedzialności deliktowej. W tym stanie rzeczy, skreślenie art. 8 § 2 k.c. poczynając od 4 stycznia 1997r., nie pozbawia jurydycznej racji stanowiska, iż pojęcie osoby represjonowanej obejmuje dziecko poczęte a nienarodzone, zważywszy między innymi wprowadzenie właśnie ustawą z dnia 7 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży w art. 6, nowego unormowania, w postaci art. 4461 k.c., przyznającego dziecku z chwilą urodzenia materialnoprawną legitymację dla wystąpienia z roszczeniem z tytułu szkód doznanych przed urodzeniem, których przedmiotowym odpowiednikiem na gruncie unormowań ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego jest pojęcie represji, stanowione mocą hipotezy jej art. 4 ust. 1 w kolejnych punktach, gdy uprawnienia należne z tego tytułu podlegają jurydycznej kwalifikacji, jako forma społecznego odszkodowania, jak to wywiódł Sąd Najwyższy w przywołanym wyżej wyroku. W kontekście założenia racjonalności ustawodawcy, tworzącego obowiązujący porządek prawny, wypełniający jego systemowe ramy wyznaczone konstytucyjnie, brak jest jurydycznych podstaw do podzielenia stanowiska, a wynikającego z argumentacji organu przytoczonej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, by miało podlegać nierównemu traktowaniu dziecko nienarodzone z już urodzonym na gruncie reżimu prawnego stanowionego dla odpowiedzialności deliktowej i tego przewidzianego dla nabycia uprawnień z tytułu represji, o których w art. 4 ust. 1 w kolejnych punktach przywoływanej w sprawie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Odmienny pogląd należy ocenić jako nieuprawniony, wbrew konstytucyjnej zasadzie równości wobec prawa. W tym miejscu należy stwierdzić, iż przedstawiona u podstaw powziętego niniejszym wyroku sądowoadministracyjnego ocena prawna pozostaje w nurcie sądowego orzecznictwa, u którego jurydycznych źródeł wymaga wskazania orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja 1997r. w sprawie K 26/96 /OTK/1997/2/19/, uwzględniające stan prawny już po nowelizacji obowiązującej od 04 stycznia 1997r. zarówno kodeksu cywilnego, jak też przywoływanej ustawy z dnia 07 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Rozstrzygający jurydycznie ciężar został u jego podstaw przypisany konstytucyjnie stanowionej ochronie życia ludzkiego, w tym w fazie prenatalnej, której to ochrony prawnej nie może ograniczać zwykły ustawodawca, co czyniłoby, w sposób niedopuszczalny w obowiązującym porządku prawnym, normy konstytucyjne o charakterze warunkowych, gdy nadto nie można utożsamiać zdolności prawnej z art. 8 k.c. z podmiotowością prawną w całym systemie obowiązującego prawa, a do czego niezasadnie odwołuje się w swej argumentacji organ rozstrzygający. Konkludując, stanowisko organu rozstrzygającego w administracji, zawężające pojęcie osoby represjonowanej jedynie do dziecka już narodzonego o przymiocie zdolności prawnej, nie jest zgodne z obowiązującym prawem, jako poczynione przy błędnej wykładni art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, pominięciu pozycji ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, w obowiązującym porządku prawnym, w szczególności w aspekcie jej aksjologicznych założeń, rozstrzygających dla wykładni zawartych w niej pojęć. W konsekwencji organ administracji, rozpatrując żądanie przyznania uprawnień kombatanckich w kontekście art. 4 ust. 1 przywoływanej ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, powziął kontrolowaną decyzję z naruszeniem prawa materialnego, co wyczerpuje hipotezę art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wadliwie też organ rozstrzygający powołuje się na niezrealizowanie w toku procedowania administracyjnego wymogu stanowionego mocą art. 8 ust 2 rozważanej ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, skoro z akt tegoż postępowania wynika, że zainteresowana nie była obligowana do złożenia ustawowo określonego potwierdzenia ze strony właściwego organu, przy zakreśleniu jej terminu dla dopełnienia tej dowodowej czynności i pouczeniu o rygorze na wypadek pozostania bezczynnym, co wbrew zasadom stanowionym dla administracyjnego procedowania mocą art. 8 k.p.a. i art. 9 k.p.a. W tych okolicznościach organ administracji nie może proceduralnie skutecznie powoływać się na brak przedłożenia przez zainteresowaną organowi rozstrzygającemu wymaganego potwierdzenia, z wywiedzeniem z tej racji niekorzystnych dla strony skutków prawnych. Stwierdzona wadliwość procedowania organu administracji realizuje z kolei hipotezę art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W tym miejscu dla zapewnienia prawidłowości dalszego procedowania w administracji, należy wskazać na wymóg w pierwszej kolejności dokonania prawidłowej subsumcji uznanych za udowodnione okoliczności faktycznych, w kontekście rozróżnienia przedmiotowego zakresu przesłanek stanowionych przede wszystkim treścią unormowań art. 3 i art. 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, przywoływanej w sprawie, a w odniesieniu do matki zainteresowanej, by w dalszej kolejności, stosownie do wyniku w tej materii procedowania, rozważyć status nasciturusa i jurydyczną rację przyznania mu podmiotowości w zakresie wykraczającym poza ustawową kategorię ściśle osoby represjonowanej. Z tych względów na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji, gdy obowiązek zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracynego od organu na rzecz skarżącej znajduje podstawę prawną w art. 200 ostatnio przywołanej ustawy.