II SA/Lu 1070/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie WSA Jacek Czaja (sprawozdawca) Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z dnia 28 września 2023 r. nr SKO.4004.ŚW/824/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z 28 września 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej (SKO, organ), po rozpatrzeniu odwołania M. N. (skarżąca, strona), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Czemierniki z 19 maja 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Wójt Gminy Czemierniki, po rozpoznaniu wniosku strony z 30 marca 2023 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną matką - E. P., odmówił przyznania M. N. świadczenia. Powodem odmowy było niezachowanie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), dotyczącej daty powstania niepełnosprawności, która w przypadku E. P., występuje od 20 listopada 2014 r. Rozpoznając odwołanie strony Samorządowe Kolegium Odwoławcze odniosło się do wskazanej w decyzji organu pierwszej instancji przyczyny braku uprawnień skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego, czyli powstania niepełnosprawności matki skarżącej w dorosłym wieku. Kolegium uwzględniło skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w zakresie pominięcia warunku wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. SKO wskazało, że w rozpoznawanej sprawie odmowa przyznania świadczenia oparta jest na braku bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem przez stronę opieki nad matką a rezygnacją przez nią z pracy w gospodarstwie rolnym. Organ zaznaczył, że skarżąca jest w wieku aktywności zawodowej (42 lata), do końca lutego 2023 r. pracowała w gospodarstwie rolnym, którego właścicielem jest jej mąż, pracujący nadal w tym gospodarstwie. Z wywiadu przeprowadzonego 12 kwietnia 2023 r. wynika, że skarżąca na stałe mieszka z mężem i dziećmi w S. , gm. C., a jej matka - E. P. - mieszka na terenie gminy S. w miejscowości S.. W marcu 2023 r. zmarł mąż niepełnosprawnej (ojciec strony), który opiekował się nią i obecnie mieszka ona sama a opiekę nad nią sprawuje skarżąca. Matka jest osobą chodzącą, nie jest "pieluchowana", samodzielnie spożywa posiłki, chyba że jest w stanie zaostrzenia choroby, wtedy wymaga pomocy przy jedzeniu, gdyż sztywnieją jej ręce i ma np. problemy z utrzymaniem łyżki. Nadto po operacji guza tarczycy ma problemy z mową. W zakres opieki córki nad matką wchodzi umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept, przygotowywanie leków, które matka przyjmuje samodzielnie dwa razy dziennie, przygotowywanie posiłków, pranie, sprzątanie, zakupy. Matka skarżącej, którą się ona opiekuje, nie jest osobą leżącą, porusza się po domu samodzielnie, jest w stanie pozostać w domu sama kilka lub kilkanaście godzin i na całą noc, samodzielnie przyjmuje leki czy posiłki i tylko w czasie nasilenia objawów choroby, wymaga pomocy przy spożywaniu posiłków. Pozostałe czynności dotyczące umawiania wizyt lekarskich, prania, sprzątania, przygotowywania posiłków, opału można w ocenie Kolegium, pogodzić z pracą w gospodarstwie rolnym lub inną pracą zarobkową poza rolnictwem. Poza tym czynności te nie są ściśle związane z opieką nad osobą niepełnosprawną, ale są wykonywane w każdym gospodarstwie domowym, także w takim, w którym domownicy są aktywni zawodowo. Zakres opieki córki nad matką ustalony w toku postępowania na podstawie wyjaśnień skarżącej, pozwala wyciągnąć wniosek, że nie jest to opieka stała i długotrwała, a tylko opieka o takich cechach uprawnia do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu odwoławczego opieka skarżącej nad niepełnosprawną matką nie wyklucza pracy w gospodarstwie rolnym bądź podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej poza rolnictwem, bowiem zważywszy na zakres podejmowanych przez skarżącą czynności w ramach opieki istnieje możliwość jej zorganizowania przy wsparciu rodzeństwa. W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie tej decyzji oraz rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca nadmieniła, że nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jej zdaniem, w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi przede wszystkim o pomoc w zaspokojeniu normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osoby niepełnosprawnej, których ta, z uwagi na stopień niepełnosprawności, nie jest w stanie sobie sama zapewnić. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznał niniejszą sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634; dalej: "p.p.s.a."). Zgodnie z powołaną regulacją, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Stosowny wniosek w sprawie złożyła skarżąca. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że SKO trafnie nie podzieliło poglądu organu pierwszej instancji co do przyjętej przez ten organ materialnoprawnej podstawy odmowy przyznania spornego świadczenia. Argumentacja organu pierwszej instancji, który oparł decyzję odmowną na art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390; "u.ś.r.") jest wadliwa. Zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13; OTK-A 2014, z. 9, poz. 104). Trybunał Konstytucyjny uznał w tym wyroku za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity już pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji (zob. np. wyroki NSA: z 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r., I OSK 923/16; z 7 września 2016 r., I OSK 755/16; z 21 października 2016 r., I OSK 1853/16; z 4 listopada 2016 r., I OSK 1578/16; z 10 listopada 2016 r., I OSK 1512/16; z 14 grudnia 2016 r., I OSK 1614/16; z 11 lipca 2017 r., I OSK 1600/16). Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Nie ma przy tym znaczenia, czy opieka jest sprawowana nad małżonkiem, dzieckiem, czy rodzicem (zob. np. wyroki WSA w Lublinie: z 7 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 55/19; z 28 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 87/19; z 10 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 174/22; z 1 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 20/22; z 10 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 185/22; z 18 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 212/23; z 18 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 197/23, CBOSA). Sąd podziela trafność oceny organu odwoławczego w odniesieniu do wyeliminowania powyższej negatywnej przesłanki odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kwestią sporną w sprawie pozostawało ustalenie, czy niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia pozostaje w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do jednoznacznego wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne ma stanowić pomoc ze strony państwa dla osoby zdolnej do pracy, lecz niezatrudnionej i niewykonującej innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, których brak aktywności zawodowej wynika bezpośrednio i wyłącznie z konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Należy w tym miejscu podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Jak wskazuje się w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych, istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki całkowicie wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem formą rekompensaty braku dochodu jedynie w takiej sytuacji i nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Podkreślenia wymaga, że ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne nie może być okazją do zwiększenia (bądź uzyskania) dochodu w sytuacji, gdy rezygnacja z pracy nie jest ściśle związana z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Dla jego przyznania musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką. Mając na uwadze powyższe uwarunkowania normatywne, stwierdzić należy, że trafnie organ odwoławczy uznał, że żądane świadczenie skarżącej nie przysługuje, bowiem zakres sprawowanej przez nią opieki nad matką, ustalony na podstawie wyjaśnień skarżącej, prowadzi do wniosku, że nie jest to opieka stała i długotrwała, a tylko opieka o takich cechach (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) uprawnia do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem organu odwoławczego opieka skarżącej nad niepełnosprawną matką nie wyklucza pracy w gospodarstwie rolnym bądź podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej poza rolnictwem, bowiem zakres podejmowanych przez skarżącą czynności w ramach opieki nie powoduje konieczności rezygnacji z zatrudnienia. Przedstawione ustalenia, wynikające z wywiadu środowiskowego prowadzą do wniosku, że czynności opiekuńcze podejmowane przez stronę względem matki mogą być realizowane także przez osobę aktywną zawodowo, gdyż mają one charakter uniwersalny, tzn. nie dotyczą tylko grona osób, co do których istnieje konieczność zapewnienia opieki i pomocy w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jest to okoliczność istotna, gdyż w świetle przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. niezbędne jest ustalenie, że sprawowanie stałej lub długotrwałej opieki nad tą osobą wiąże się z koniecznością rezygnacji z zatrudnienia lub z podjęcia zatrudnienia przez osobę bliską, a więc że istnieje bezpośredni związek pomiędzy sprawowaniem stałej opieki a rezygnacją z (podjęcia) zatrudnienia. W odniesieniu do przesłanek świadczenia pielęgnacyjnego należy uznać, że "konieczność stałej lub długotrwałej opieki" wymaga stwierdzenia, że bez tej opieki, zdrowie i życie osoby niepełnosprawnej byłoby zagrożone, a ponadto, że taką opiekę może zapewnić wyłącznie jedna osoba, która zmuszona jest w związku z tym zrezygnować w całości z aktywności zawodowej. Ocena ta jest możliwa wyłącznie poprzez ustalenie, jakie codzienne potrzeby życiowe – pomimo niepełnosprawności - jest w stanie zaspokoić we własnym zakresie osoba niepełnosprawna, ewentualnie w zakresie jakich potrzeb ma już zapewnioną pomoc osób bliskich. Jedynie w przypadku ustalenia, że w przeważającym zakresie takie potrzeby osoby niepełnosprawnej nie mogą być zaspokojone w opisany sposób, można zasadnie mówić o "konieczności" rezygnacji z zatrudnienia przez członka rodziny w celu zapewnienia osobie niepełnosprawnej "koniecznej" opieki. Z ustaleń organów wynika, że taka konieczność w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Matka skarżącej leczy się od 42 roku życia na reumatoidalne zapalenie stawów i w warunkach zaostrzenia objawów choroby ma problemy z utrzymaniem czegokolwiek w dłoniach, potrzebując wówczas pomocy np. w karmieniu. Nadto leczy się na osteoporozę, schorzenia kręgosłupa, ma problemy z mową po operacji (6 lat temu) usunięcia guza tarczycy. Matka skarżącej jest osobą chodzącą, ale głównie po domu z racji osłabionych kończyn dolnych, samodzielnie korzysta z toalety i samodzielnie przyjmuje (rano i wieczorem) przygotowane jej wcześniej leki (tabletki). Jest w stanie pozostać sama w domu na kilka godzin, nawet w nocy, odgrzać przygotowany wcześniej posiłek, a tylko w stanach zaostrzenia choroby wymaga pomocy w karmieniu. W zakres opieki, którą sprawuje nad nią wnioskodawczyni, poza przygotowaniem posiłków, wchodzi sprzątanie, pranie, zakupy, załatwianie spraw urzędowych, przygotowanie opału, mycie. Wnioskodawczyni mieszka w sąsiedniej miejscowości, odległej około 13 kilometrów od miejsca zamieszkania matki i przyjeżdża do niej codziennie na 5 - 8 godzin. Wnioskodawczyni jest rolnikiem, ale z dniem 1 marca 2023 r. zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym, które prowadziła wspólnie z mężem. Obecnie prowadzi wyłącznie jej mąż. Trafnie ocenił organ odwoławczy, że mając na uwadze schorzenia, na które cierpi matka strony, wymaga ona wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, jednak wskazane w wywiadzie środowiskowym czynności, jakie w ramach opieki nad matką podejmuje skarżąca, nie są tego rodzaju, ażeby zmuszało to skarżącą do niepodejmowania bądź rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką. Zakres świadczonej przez wnioskodawczynię pomocy nie uniemożliwia skarżącej aktywności zawodowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy - nie usprawiedliwia więc bierności zawodowej skarżącej. Nie wykonuje ona bowiem przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałby ją nieustannie. W ocenie Sądu nie można zatem zarzucić Kolegium naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. Skoro prawidłowe ustalenia doprowadziły do wniosku, że nie ma bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką, nie została spełniona podstawowa przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 1 u.ś.r., co w konsekwencji dawało podstawę do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.