II SA/Lu 1121/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca),, Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak, Protokolant Sekretarz sądowy Agnieszka Wojtas, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 16 marca 2017 r. sprawy ze skargi H. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę. Decyzją z dnia 28 lipca 2016 r., znak: [...]., wydaną z upoważnienia Burmistrza W. przez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. na podstawie art. 16 ust. 6, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r."), stwierdzono, że zasiłek pielęgnacyjny, przyznany H. B. za okres od 1 czerwca 2008 r. do 28 lutego 2015 r. w kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązano ją do zwrotu tego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień 28 lipca 2016 r. wyniosły [...] zł. Przesłanką wydania tego rozstrzygnięcia było pobieranie przez H. B. w tym okresie dodatku pielęgnacyjnego. Decyzja organu pierwszej instancji została utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 15 września 2016 r., znak: [...], wydaną po rozpoznaniu odwołania H. B.. Organy obu instancji w uzasadnieniach decyzji wyjaśniły, że decyzją z dnia 20 lutego 2008 r., znak: [...] przyznano H. B. zasiłek pielęgnacyjny jako osobie niepełnosprawnej powyżej 16. roku życia, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na okres od 1 marca 2008 r. bezterminowo. Jak podkreśliły organy, składając w dniu 15 lutego 2008 r. wniosek o zasiłek pielęgnacyjny, H. B. złożyła jednocześnie oświadczenie i własnoręcznym podpisem potwierdziła, że nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego oraz, że jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić podmiot wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Organy ustaliły również, że decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 kwietnia 2008 r. przyznano H. B., jako osobie całkowicie niezdolnej do pracy i samodzielnej egzystencji, dodatek pielęgnacyjny od dnia 1 lutego 2008 r. Decyzja ta została wysłana wnioskodawczyni w dniu 25 kwietnia 2008 r. W ocenie organów, dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma data, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, i w której powinien zawiadomić organ o tej okoliczności. Jedną z nich jest pobieranie dodatku pielęgnacyjnego. Organy uznały, że odbiór przez H. B. decyzji o przyznaniu dodatku pielęgnacyjnego nastąpił w kwietniu lub w maju 2008 r. (według informacji z ZUS z dnia 5 maja 2016 r. nie jest możliwe ustalenie daty doręczenia decyzji stronie). Organy przyjęły zatem datę 1 czerwca 2008 r. jako datę dowiedzenia się przez wnioskodawczynię o okoliczności powodującej utratę prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Organy wskazały, że w dniu 25 lutego 2015 r. H. B. złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej we W. rezygnację z pobierania przyznanego jej zasiłku pielęgnacyjnego z dniem 28 lutego 2015 r., wskutek czego decyzją z dnia 25 marca 2015 r., znak: [...] uchylono to świadczenie. Mając na uwadze powyższe, organy uznały zasiłek pielęgnacyjny wypłacany H. B. od dnia 1 czerwca 2008 r. do dnia 28 lutego 2015 r. za świadczenie nienależnie pobrane i zażądały jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi. Uzasadniając wysokość naliczonych odsetek, organy wyjaśniły, że odsetki w stosunku rocznym wynosiły: 11,50 % od dnia 1 lipca 2008 r. do dnia 14 grudnia 2008 r.; 13,00 % od dnia 15 grudnia 2008 r. do dnia 22 grudnia 2014 r.; 8,00 % od dnia 23 grudnia 2014 r. do dnia 31 grudnia 2015 r. i od dnia 1 stycznia 2016 r. 7,00%. Organy podkreśliły, że z harmonogramu wypłat wynika, że świadczenia, od których naliczono odsetki, wypłacone były w wysokości po [...] zł za każdy miesiąc w okresie od czerwca 2008 r. do lutego 2015 roku, zaś wypłaty tych świadczeń następowały przed końcem każdego miesiąca, za jaki świadczenie było należne. Mając powyższe na uwadze, od kwoty świadczeń uznanych za nienależne, na dzień wydania decyzji przez organ pierwszej instancji, tj. 28 lipca 2016 r. naliczono odsetki w wysokości [...] zł. Odnosząc się do podniesionego w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej zarzutu braku należytego pouczenia o okolicznościach powodujących utratę prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, organ odwoławczy podkreślił, że wprawdzie w decyzji przyznającej dodatek pielęgnacyjny strona nie została pouczona, że w przypadku przyznania dodatku pielęgnacyjnego nie przysługuje jej zasiłek pielęgnacyjny, jednak podpisując w dniu 14 lutego 2008 r. oświadczenie, zobowiązała się powiadomić organ wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Ponadto w decyzji z dnia 20 lutego 2008 r. strona została pouczona, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, do których zalicza się zasiłek pielęgnacyjny, osoba, która pobiera świadczenia zobowiązana jest do niezwłocznego powiadomienia organu o tych zmianach. Kolegium zaznaczyło, że skarżąca nie powiadomiła organu o przyznaniu jej dodatku pielęgnacyjnego na podstawie decyzji ZUS z dnia 17 kwietnia 2008 r., w związku z czym pobierała zarówno dodatek pielęgnacyjny, jak i zasiłek pielęgnacyjny. Organ odwoławczy wyjaśnił, że w przypadku równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego, obowiązkiem organów administracji publicznej jest wydanie decyzji stwierdzającej, że zasiłek pielęgnacyjny stanowi świadczenie nienależnie pobrane. Wydanie przedmiotowej decyzji jest przy tym uzależnione od spełnienia dwóch warunków: równoczesnego pobierania powyższych świadczeń oraz uprzedniego poinformowania beneficjenta zasiłku o niemożności równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego. Organ zaznaczył, że wymóg prawidłowego pouczenia jest szczególnie istotny w sprawach dotyczących zasiłków pielęgnacyjnych, bowiem świadczenia te w zasadzie przyznawane są osobom w podeszłym wieku, schorowanym, niepełnosprawnym. Treść pouczenia powinna być zatem dostosowana do stanu zdrowia adresata, w tym możliwości widzenia i zapamiętywania. Zdaniem organu, w niniejszej sprawie przy orzekaniu o znacznym stopniu niepełnosprawności strony, co wynika z orzeczenia z dnia 10 czerwca 2003 r., uwzględniono wystąpienie naruszenia sprawności organizmu i zakres tego naruszenia spowodowany przez: a) wady wrodzone i schorzenia o różnej etiologii, prowadzące do niedowładów, porażenia kończyn lub zmian w narządzie ruchu upośledzające w znacznym stopniu zdolność chwytną rąk lub utrudniające samodzielne poruszanie się. b) wrodzone lub nabyte ciężkie choroby metaboliczne, układu krążenia, oddechowego, moczowego, pokarmowego, układu krzepnięcia i inne, znacznie upośledzające sprawność organizmu, wymagające systematycznego leczenia ambulatoryjnego i okresowo leczenia szpitalnego. Zatem, jak podkreśliło Kolegium, niepełnosprawność strony nie ma związku z zaburzeniami percepcji. Nie można więc zgodzić się ze stanowiskiem, że pouczenie zawarte we wniosku o przyznanie świadczenia, a także w decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny było nienależyte, zaś jego zrozumienie przekraczało możliwości strony. Organ wskazał, że składając wniosek o zasiłek pielęgnacyjny, skarżąca była osobą pełnoletnią, miała ukończone 20 lat, a zatem powinna zapoznać się z pouczeniem zawartym we wniosku, a nie tylko ograniczyć się do podpisania punktów wskazanych przez pracownika socjalnego, tym bardziej, że jak wynika z wyjaśnień strony, wniosek do domu dostarczył jej ojciec w dniu 14 lutego 2008 r. W ocenie Kolegium, nie można zgodzić się z zarzutami odwołania, że pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń, było w analizowanej sprawie nienależyte. Skargę na decyzję Kolegium wniosła H. B., zarzucając naruszenie art. 77 § 1 w związku z art. 80 k.p.a. poprzez nierozważenie wszystkich okoliczności sprawy, w tym perspektywy pogorszenia się jej sytuacji życiowej po spłacie świadczenia uznanego za nienależnie pobrane. Skarżąca podkreśliła, że świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Wskazała, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Oznacza to, że o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny w postaci świadomego i celowego działania wbrew pouczeniu. Mając na uwadze powyższe, skarżąca wskazała, że nie miała świadomości, że pobiera zasiłek pielęgnacyjny bez prawa do tego świadczenia. Stąd, po otrzymaniu informacji, że nie może pobierać świadczenia, niezwłocznie złożyła rezygnację z jego pobierania. Zdaniem skarżącej, kierowane do niej w sprawie pouczenia nie były czytelne, jasne, ani zrozumiałe. Przeciwnie – były nieprecyzyjne i wprowadzały w błąd. Skarżąca podkreśliła, że sformułowanie "w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych", było dla niej równoznaczne z tym, że gdy przestanie być osobą niepełnosprawną (poruszającą się wyłącznie na wózku), to wtedy ma obowiązek powiadomić organ. Skarżąca wskazała, że pouczenie ograniczyło się do jednego zdania, nie zawierało natomiast informacji, jakie okoliczności mają wpływ na ustanie prawa do świadczenia. Zdaniem skarżącej, zarówno treść decyzji, jak i formularza wniosku nie wyjaśniały tego, jakie okoliczności mają wpływ na ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Skarżąca podniosła również, że nie jestem prawnikiem i ogólne sformułowania, nie wyjaśniające w przystępnym języku kwestii prawnych, są dla niej niezrozumiałe. Ponadto po śmierci mamy była w złym stanie fizycznym i psychicznym. Jej zdaniem, przed wydaniem decyzji ustalającej zasiłek to urzędnik mający odpowiednią wiedzę i doświadczenie powinien zweryfikować i sprawdzić złożony wniosek. W dalszej części skargi H. B. opisała swoją trudną sytuację życiową, w tym materialną. W odpowiedzi na skargę organ drugiej instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji odpowiadają prawu. W myśl art. 16 ust. 6 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Z niewadliwych ustaleń organów obu instancji wynika, że – wbrew dyspozycji powołanego przepisu – skarżąca od dnia 1 marca 2008 r. pobierała oba te świadczenia. Sam fakt pobierania dodatku pielęgnacyjnego nie stanowi jednak wystarczającej przesłanki uznania zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależenie pobrane. Stosownie bowiem do treści art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Warunkiem uznania pobranego przez skarżącą w niniejszej sprawie zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane było zatem stwierdzenie, że została ona pouczona o braku prawa do pobierania tego zasiłku w sytuacji posiadania prawa do pobierania dodatku pielęgnacyjnego. Organy obu instancji uznały, że w niniejszej sprawie warunek ten został spełniony, co stało się przedmiotem sporu. W dacie składania wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, tj. w dniu 14 września 2008 r. skarżąca podpisała się pod oświadczeniem, że nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego i zobowiązuje się do niezwłocznego powiadomienia podmiotu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, a także złożyła podpis pod pouczeniem, z którego wynika, że osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie przysługuje zasiłek pielęgnacyjny. Zarówno oświadczenie, jak i pouczenie zawarte były w urzędowym formularzu, którego wzór stanowi załącznik nr 3 do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 22 czerwca 2007 r., zmieniającego rozporządzenie w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U. Nr 114, poz.783). Wspomniane oświadczenie oraz pouczenie stanowią integralną część wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, są jednak graficznie wyraźnie wyodrębnione jako część II wniosku (k. 7 akt administracyjnych). Nie są one obszerne, zostały sformułowane w sposób jasny i czytelny, zawierają tylko niezbędną treść, stąd ich zrozumienie nie wymaga nawet znajomości przepisów prawa. Trudno tu zatem – wbrew stanowisku skarżącej – o pomyłkę, czy niedopatrzenie. Okoliczność złożenia wniosku na formularzu nie zwalniała wnioskodawcy od zapoznania się z treścią wniosku. Gdyby zaś skarżąca miała jakiekolwiek wątpliwości co do treści oświadczenia i pouczenia, powinna była zwrócić się do pracownika socjalnego o stosowną informację. Skoro tego nie zrobiła, a podpisała zarówno oświadczenie, jak i pouczenie, nie sposób przyjąć, że nie była świadoma okoliczności mających wpływ na istnienie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Co prawda, złożone przez skarżącą oświadczenie o tym, że nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego jest zgodne z prawdą, gdyż decyzja o przyznaniu tego świadczenia została wydana dopiero w dniu 17 kwietnia 2008 r., a zatem już po złożeniu wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, jednak z treści tego oświadczenia, a także z pouczenia, które podpisała skarżąca, wprost wynika, że nie miała prawa pobierać tych dwóch świadczeń jednocześnie. Skoro skarżąca zobowiązała się do niezwłocznego powiadomienia podmiotu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, powinna była zawiadomić organ o przyznaniu jej dodatku pielęgnacyjnego niezwłocznie po otrzymaniu decyzji z dnia 17 kwietnia 2008 r. Skarżąca jest wprawdzie osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, jednak cierpi na schorzenia narządów ruchu, choroby metaboliczne, choroby układu krążenia, oddechowego, moczowego, pokarmowego i układu krzepnięcia, co wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i innych dokumentów o stanie jej zdrowia, znajdujących się w aktach sprawy. Z żadnego z tych dokumentów nie wynika natomiast, by schorzenia te utrudniały postrzeganie, czy zapamiętywanie, wobec czego powoływanie się na jej stan zdrowia istniejący w chwili podpisywania przedmiotowego oświadczenia oraz pouczenia nie ma znaczenia dla oceny ich skuteczności. Ponadto, wbrew zarzutowi skargi, w związku z tym, że stosowne pouczenia zawarte są w formularzu wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych, nie ma obowiązku zamieszczania ich w treści decyzji o przyznaniu tych świadczeń. Niemniej jednak w decyzji z dnia 20 lutego 2008 r. strona została pouczona, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba, która pobiera świadczenia zobowiązana jest do niezwłocznego powiadomienia organu o tych zmianach. Organy zasadnie przyjęły datę 1 czerwca 2008 r. jako datę, od której należy uznać uzyskany przez skarżącą zasiłek pielęgnacyjny za świadczenie nienależnie pobrane. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w tej dacie skarżąca wiedziała już o okoliczności powodującej utratę prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, tj. o przyznaniu jej dodatku pielęgnacyjnego (wysłanie skarżącej decyzji przyznającej dodatek miało miejsce w dniu 25 kwietnia 2017 r., zaś odbiór decyzji przez skarżącą nastąpił w kwietniu bądź w maju 2008 r.). Z kolei okres pobierania przez skarżącą nienależnego zasiłku pielęgnacyjnego zakończył się w dniu 28 lutego 2015 r., tj. z dniem rezygnacji z tego świadczenia. Mając na uwadze powyższe, organy zasadnie uznały zasiłek pielęgnacyjny wypłacany H. B. od dnia 1 czerwca 2008 r. do dnia 28 lutego 2015 r. za świadczenie nienależnie pobrane i zażądały jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi, które zostały prawidłowo naliczone (sposób wyliczenia przedstawiono na k. 107-111 akt administracyjnych). Podnoszone w skardze okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącej nie mogą mieć wpływu na ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Przepis art. 30 ust. 1 u.ś.r., stanowiący, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, obowiązana jest do ich zwrotu, nie daje bowiem możliwości odstąpienia przez organ administracji od żądania zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Dlatego organy administracji, rozpoznając niniejszą sprawę, nie miały podstaw do odstąpienia od nałożenia na skarżącą obowiązku zwrotu świadczenia. Stosownie jednak do treści art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Postępowanie w sprawie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, odroczenia jego płatności lub rozłożenia na raty prowadzone jest jednak w odrębnym trybie. W postępowaniu tym skarżąca może powoływać się na swoją trudną sytuację materialną, zdrowotną i rodzinną w celu wykazania, że w jej przypadku zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, pozwalające na umorzenie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Decyzje wydane w tym postępowaniu podlegają zaskarżaniu na zasadach ogólnych. Z tych względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.).