II SA/Lu 1130/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza, Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska (sprawozdawca), Protokolant Sekretarz sądowy Marzena Okoń, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 26 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę. Decyzją z dnia 4 września 2017 r., znak: [...], wydaną po rozpatrzeniu odwołania M. M. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 104 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2016 r. poz. 930 ze zm., dalej u.p.s.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] czerwca 2017 r., Nr [...] nakazującą M. M. zwrot nienależnie pobranego zasiłku stałego w okresie od 1 października 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. w kwocie [...]zł, ustalając 30-dniowy termin płatności przedmiotowej należności, liczonej od daty uzyskania przez decyzję przymiotu ostatecznej, jednakże w terminie nie dłuższym niż do dnia 31 sierpnia 2018 r. Decyzja ta została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Decyzją z dnia 10 marca 2016 r., znak: [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta L. na podstawie art. 98 oraz art. 104 ust. 1, 3 i 4 u.p.s., organ pierwszej instancji zażądał od M. M. zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych w postaci zasiłku stałego w okresie od 1 października 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. w łącznej kwocie [...]zł, ustalając 30-dniowy termin płatności przedmiotowej należności, liczonej od daty uzyskania przez decyzję przymiotu ostatecznej, jednakże w terminie nie dłuższym niż do dnia 31 sierpnia 2016 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji podniósł, że ostateczną decyzją z dnia 7 grudnia 2015 r., znak: [...] ustalono wysokość należności z tytułu nienależnie pobranych przez M. M. świadczeń pieniężnych w postaci zasiłku stałego w okresie od 1 października 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. w łącznej wysokości [...] zł, przyznanych mu decyzją z dnia 6 listopada 2012 r. Decyzja pierwszoinstancyjna z dnia [...] marca 2016 r. została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławcze z dnia [...] czerwca 2016 r. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 22 listopada 2016 r., wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Lu [...] uchylił decyzję Kolegium z dnia 13 czerwca 2016 r., z uwagi na to, że Kolegium nie rozważyło zasadności umorzenia M. M. nienależnie pobranego świadczenia w całości bądź w części, albo odstąpienia od żądania zwrotu tego świadczenia, stosowanie do treści art. 104 ust. 1 u.p.s. W związku z tym, Kolegium decyzją z dnia [...] maja 2017 r., znak: [...] uchyliło decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] marca 2016 r. i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia. W dniu 2 czerwca 2017 r. M. M. złożył w siedzibie organu pierwszej instancji wniosek o umorzenie w całości pobranego przez niego w sposób nienależny zasiłku stałego. Decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r. Prezydent Miasta L. zażądał od M. M. zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych w postaci zasiłku stałego w okresie od 1 października 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. w łącznej kwocie [...]zł, ustalając 30-dniowy termin płatności przedmiotowej należności, liczonej od daty uzyskania przez decyzję przymiotu ostatecznej, jednakże w terminie nie dłuższym niż do dnia 31 sierpnia 2018 r. Decyzja ta została utrzymana w mocy powołaną na wstępie decyzją organu odwoławczego z dnia 4 września 2017 r. W uzasadnieniu tej decyzji organ podniósł, że skoro istnieje ostateczna decyzja uznająca, że pobrana przez skarżącego kwota [...]zł zasiłku stałego w okresie od 1 października 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, to był zobligowany nakazać jej zwrot. Ponadto organ odwoławczy uznał, że w niniejszej sprawie nie ma zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. dotyczący możliwości odstąpienia od orzekania o zwrocie świadczeń nienależnie pobranych, ich umorzenia, rozłożenia ich na raty, czy odroczenia, gdyż M. M. w dniu 2 czerwca 2017 r. złożył do organu pierwszej instancji odrębny wniosek o umorzenie spornych świadczeń. Kolegium wprawdzie podzieliło stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wyrażone w wyroku z dnia 22 listopada 2016 r., sygn. akt II SA/Lu 828/16 o tym, że wykładni przepisu art. 98 u.p.s. nie można dokonywać w oderwaniu od przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s., to jednak złożenie przez skarżącego wniosku o umorzenie stanowi nową okoliczność w sprawie, a więc organ obecnie nie jest związany tym wyrokiem. Kolegium wyjaśniło, że wniosek o umorzenie będzie podlegał rozpatrzeniu w odrębnym postępowaniu, a więc obecnie organ, orzekając w przedmiocie zwrotu świadczeń, nie jest zobligowany do dokonania oceny sytuacji zobowiązanego pod kątem zastosowania z urzędu art. 104 ust. 4 u.p.s. Zdaniem Kolegium, rozpatrywanie w postępowaniu odwoławczym przesłanek z tego przepisu równoznaczne byłoby z rozpatrzeniem wniosku skarżącego o umorzenie, co stanowiłoby rażące naruszenie zasady dwuinstancyjności. W skardze na tę decyzję M. M. zażądał jej uchylenia i zarzucił, że wywiad środowiskowy, na podstawie którego ustalono sytuację jego rodziny, został przeprowadzony wadliwie, tj. na zewnątrz, a nie w mieszkaniu, w obecności innych osób, w związku z czym skarżący był skrępowany i udzielał wywiadu niechętnie. Zarzucił, podobnie, jak w odwołaniu, że o terminie wywiadu został powiadomiony już po tym wywiadzie oraz że organ powinien uwzględnić zarobki żony za maj, a nie za kwiecień; zarzucił także, ż kwotę polegająca zwrotowi organ powinien wykazać w harmonogramie wypłat. Wniósł o umorzenie należności w całości ze względu na ich przedawnienie. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest zasadność nakazania skarżącemu zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego w okresie od 1 października 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. w kwocie [...]zł. Samo rozstrzygniecie co do okoliczności, że skarżący pobrał tę kwotę nienależnie i co do wysokości tej kwoty nie podlega ocenie, ponieważ fakt pobrania świadczenia w sposób nienależny oraz jego wysokość zostały stwierdzone ostateczną decyzją z dnia 7 grudnia 2015 r., znak: [...] Ustalenia te nie były zresztą przez skarżącego kwestionowane. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowi art. 98 u.p.s., zgodnie z którym świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Prawidłowo Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że w niniejszej sprawie nie było możliwe rozpatrywanie przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s., na co wskazywał WSA w wydanym w niniejszej sprawie wyroku z dnia 22 listopada 2016 r., sygn. akt II SA/Lu 828/16. Przepis ten stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. We wskazanym wyroku Sąd stwierdził, że przed wydaniem decyzji orzekającej zwrot nienależnie pobranych świadczeń, skarżący powinien być pouczony o prawie złożenia wniosku z żądaniami określonymi w art. 104 ust. 4 u.p.s., a wobec braku takiego pouczenia organ powinien z urzędu zbadać, czy zachodzą przesłanki wymienione w tym przepisie. Wprawdzie zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, dalej: p.p.s.a.) organy były co do zasady związane tym wyrokiem, gdyż przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie, to jednak rację ma Samorządowe Kolegium Odwoławcze, że po wydaniu tego wyroku zmieniły się okoliczności sprawy, gdyż skarżący – mając na uwadze treść uzasadnienia wyroku, z którego dowiedział się o prawie złożenia wniosku o umorzenie świadczenia, wystąpił w dniu 2 czerwca 2017 r. z takim wnioskiem. W tej sytuacji wniosek o umorzenie będzie podlegał rozpatrzeniu w odrębnym postepowaniu, w którym badane będą przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s. Skoro więc skarżący skorzystał ze swojego prawa, składając wniosek w trybie tego przepisu, to orzekając o zwrocie świadczeń, organ zwolniony jest obecnie z obowiązku badania przesłanek wskazanych w tym przepisie. W związku z powyższym nie mają znaczenia zarzuty skargi dotyczące wadliwego ustalenia sytuacji materialnej rodziny skarżącego, w szczególności sposobu wyliczenia dochodu, gdyż sytuacja ta nie mogła mieć żadnego wpływu na orzeczenie o zwrocie świadczeń. Jak wyżej wskazano, decyzja o zwrocie ma charakter związany w stosunku do decyzji ustalającej nienależnie pobrane świadczenie, a więc istotne w niniejszej sprawie okoliczności to istnienie ostatecznej decyzji ustalającej takie świadczenia i orzekającej o wysokości tych świadczeń. Wprawdzie organ przeprowadził wywiad środowiskowy i na podstawie tego wywiadu ustalił aktualną sytuację skarżącego, jednak wyniki tych ustaleń nie mają wiążącego charakteru przy wydaniu zaskarżonej decyzji, gdyż - jak wyjaśniono - w sytuacji, gdy organ prowadził wcześniej odrębne postępowanie w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych i zakończyło się ono ostateczną decyzją, przy wydawaniu kolejnej decyzji o zwrocie tych świadczeń, sytuacja materialna nie jest w ogóle brana pod uwagę. Będzie ona natomiast podlegała ustaleniu i ocenie w odrębnym postępowaniu wszczętym wnioskiem skarżącego z dnia 2 czerwca 2017 r. o umorzenie świadczeń nienależnie pobranych. Ubocznie należy stwierdzić, że kwestia spóźnionego zawiadomienia skarżącego o terminie wywiadu, nie ma znaczenia przy ocenie prawidłowości przeprowadzenia wywiadu, gdyż rację ma Samorządowe Kolegium Odwoławcze, że przepisy nie nakładają na organ obowiązku informowania o nim stron. Informowanie takie ma charakter wyłącznie zwyczajowy. W sprawie niniejszej nie zachodziła również podstawa do umorzenia należności w całości ze względu na przedawnienie, co skarżący podnosi w skardze. W świetle bowiem art. 104 ust. 7 u.p.s. nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń tylko w takiej sytuacji, gdy od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. W sprawie niniejszej nie ma przeszkód do wydania decyzji o zwrocie, gdyż świadczenia wypłacane były skarżącemu dopiero od 2012 r., a więc wskazany w przytoczonym przepisie termin jeszcze nie upłynął. W sprawie nie ma więc zastosowania instytucja przedawnienia możliwości orzekania w sprawie zwrotu. W świetle powyższego skarga jako pozbawiona uzasadnionych podstaw prawnych podlega oddaleniu na mocy art. 151 p.p.s.a.