II SA/Lu 1194/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Witold Falczyński po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. R. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie wybudowania urządzenia reklamowego - w zakresie sprzeciwu skarżącej od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 20 lutego 2017 r. sygn. akt II SA/Lu 1194/16 o odmowie przyznania prawa pomocy p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. A. R. (dalej także jako skarżąca), reprezentowana przez matkę H. T.-R., zwróciła się w niniejszej sprawie do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych. Postanowieniem z 20 lutego 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia referendarz wskazał, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwojgiem niepełnoletnich dzieci, z którymi utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie 4.000 zł netto. Skarżąca jest właścicielką domu o powierzchni 92 m², mieszkania o powierzchni 44 m² oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,26 ha, na którym nie jest prowadzona produkcja rolna. Do stałych kosztów utrzymania koniecznego skarżąca zaliczyła wydatki na czynsz wraz z opłatą mediów – 1.000 zł, spłatę kredytu hipotecznego –rata 800 zł (wysokość raty zależna od kursu CHF), na wyżywienie, środki higieny osobistej, leki, potrzeby bytowe – 2.000 zł i wydatki związane z uczęszczaniem starszego z dzieci do gimnazjum – 200 zł. Skarżąca oświadczyła także, że jej stałe wydatki (tytułem np. spłaty kredytów, pożyczki, czynszu najmu, dzierżawy, kosztów ponoszonych na mieszkanie, opłat za media, kosztów leczenia, ubezpieczenia – rubryka 11) wynoszą ok. 2.000 zł. Referendarz stwierdził, że o możliwości ponoszenia kosztów postępowania, w tym kosztów sądowych, decyduje również stan majątkowy. Prócz mieszkania o powierzchni 44 m² oraz domu o powierzchni 92 m² skarżąca posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 2,26 ha, przy czym żadna z tych nieruchomości nie jest wynajmowana czy wydzierżawiana. Na gruntach rolnych nie jest zaś prowadzona produkcja rolna. Referendarz powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazał, że w przypadku własności nieruchomości, które mimo tego, że mogą być spożytkowane dla pozyskania środków finansowych, spożytkowanymi w ten sposób nie są, nie można przyjąć, aby obiektywnie wykorzystano wszelkie możliwości zgromadzenia środków niezbędnych na poniesienie kosztów sądowych. Ponadto podniósł, że już tylko z faktu własności gospodarstwa rolnego przez skarżącą, które nie prowadzi produkcji rolnej i nie jest wydzierżawiane wynika, iż skarżąca nie wykorzystała w pełni swoich możliwości pozyskania środków finansowych. Okoliczność ta – w jego ocenie - czyni wniosek o przyznanie prawa pomocy niezasadnym. Referendarz dodał także, że zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych nie uzasadnia spłata kredytu hipotecznego. Dlatego też konieczność przeznaczania kwoty 800 zł co miesiąc na spłatę kredytu, w sytuacji niewykorzystywania przez skarżącą będących jej własnością nieruchomości, przede wszystkim gospodarstwa rolnego, celem pozyskania środków finansowych, nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy. Skoro bowiem skarżąca może tę kwotę co miesiąc wydatkować bez konieczności wykorzystania swoich nieruchomości, powinna bez uszczerbku w kosztach utrzymania ponieść również koszty sądowe niniejszego postępowania. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżąca podniosła, iż "wykazała w pełni, że jej sytuacja materialna nie pozwala na ponoszenie kosztów sądowych, czyniąc to w sposób rzetelny i prawidłowy". Podkreśliła, że nie jest w stanie zgromadzić środków na postępowanie sądowe, ponieważ swoim zachowaniem w toku postępowania administracyjnego w sposób zgodny z prawem korzystała z procedur odwoławczych przed organami nadzoru budowlanego usiłując >>załatwić<< swoją sprawę w postępowaniu administracyjnym, a nie przed sądem". Bezprawne – w ocenie skarżącej – działanie organów naraża ją na straty materialne oraz koszty postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego. Zdaniem wnioskodawczyni okoliczność tę Sąd winien wziąć pod uwagę. Skarżąca podniosła także, że wbrew twierdzeniom referendarza prawo pomocy nie może być przyznawane jedynie osobom "w skrajnym ubóstwie". Niewydzierżawienie gospodarstwa rolnego z uwagi na brak potencjalnych chętnych (bez winy skarżącej) nie może natomiast decydować o odmowie przyznania jej prawa pomocy. Skarżąca wyjaśniła, że to właśnie brak środków finansowych uniemożliwia jej prowadzenie produkcji rolnej. Z tych względów – w jej ocenie – stanowisko referendarza wyrażone w zaskarżonym postanowieniu jest "wysoce krzywdzące". Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie jest zasadny. Zgodnie z art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) – dalej jako "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., w tym postanowienia w przedmiocie prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na podstawie art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11). Oceniając zasadność wniosku Sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy ponadto wskazać, że strona skarżąca wszczynając spór na drodze sądowej powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10). W rozpatrywanej sprawie skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Zdaniem Sądu zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, bowiem skarżąca nie wykazała przesłanek do zwolnienia jej od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 500 zł (wpis od skargi). Prawo pomocy, jak wskazano wyżej, przeznaczone jest dla osób ubogich, którym brak środków finansowych bądź też minimalna ich ilość uniemożliwia dostęp do sądu. Skarżąca dysponuje natomiast stałym miesięcznym dochodem w wysokości 4000 zł netto oraz ma zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe, albowiem jest właścicielką domu o powierzchni 94 m2, mieszkania o powierzchni 44 m2 (obciążonego hipoteką), a także właścicielką działki o powierzchni 2,26 ha. Powyższej oceny nie zmienia fakt, iż skarżąca, jak wynika z jej oświadczenia, jest matką samotnie wychowującą dwójkę małoletnich dzieci, a stałe obciążenia jej rodziny obejmują koszty utrzymania gospodarstwa domowego w kwocie ok. 2000 zł. Dokonanej oceny nie zmienia także podniesiona przez skarżącą konieczność spłaty przez nią kredytu hipotecznego, albowiem zaciągnięcie kredytów czy pożyczek, a w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu, nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Ponownie należy podkreślić, iż każda osoba inicjująca postępowanie sądowe powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych oraz winna traktować te koszty na równi z innymi zobowiązaniami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (por. postanowienie NSA z dnia 25 maja 2014 r., sygn. akt II GZ 214/14 – dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Dodatkowo należy wskazać, iż w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem (tutaj gospodarstwie domowym), który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia z dnia 14 stycznia 2014 r., sygn. akt II FZ 1599/13, LEX nr 1452644; ponadto takie stanowisko tutejszy Sąd wyraził już w innej sprawie toczącej się ze skargi A. R. – postanowienie z dnia 28 grudnia 2016 r., sygn. akt II SA/Lu 70/16). W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 260 § 1 w związku z art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.