II SA/Lu 1220/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Referent Bartłomiej Maciak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 26 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Pismem z dnia 11 grudnia 2012 r. J. P. wniosła o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 5.392,00 zł wraz z odsetkami w wysokości 3.219,90 zł, określonych decyzją Kierownika Oddziału ds. Świadczeń Rodzinnych w Ramach Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w L z dnia [...] nr [...] w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 września 2007r. do dnia 31 sierpnia 2008r. Wnioskodawczyni podniosła, że rodzina jest w bardzo trudnej sytuacji materialnej i jedynym żywicielem rodziny jest jej mąż, który pracuje na terenie Wielkiej Brytanii, ponadto otrzymuje dochód z gospodarstwa rolnego o powierzchni 3,53ha. Ma na utrzymaniu czwórkę dzieci, z których dwoje uczy się poza miejscem zamieszkania. Córka P. studiuje na Uniwersytecie Rzeszowskim, a syn M. na UMCS. Oboje mieszkają w wynajętych pokojach i ponoszą z tego tytułu opłaty oscylujące wokół kwoty po 400 złotych miesięcznie wraz z opłatami za media. Z kolei syn P. jest uczniem Liceum Ogólnokształcącego w Z. w związku z czym ponoszą dodatkowe koszty w kwocie 100 złotych na zakup biletu. Dodatkowo pozostaje pod opieką lekarską w związku z astmą oskrzelową, co generuje dodatkowe koszty w wysokości 100 złotych miesięcznie. Ponadto strona podała, iż spłaca odsetki od kredytu na mieszkanie w wysokości 57.407,83 zł. Miesięczne koszty utrzymana mieszkania wynoszą od 1.600,00 zł do 1.800,00 zł. Natomiast koszty utrzymania męża w Wielkiej Brytanii wynoszą około 700 funtów miesięcznie, na co składa się kwota najmu mieszkania w wysokości 400 funtów i koszty utrzymania związane z zamieszkiwaniem w odseparowaniu od rodziny w kwocie około 250 – 300 funtów miesięcznie, przy zarobkach netto około 1.340 funtów miesięcznie. Wskazała, iż przy obecnej sytuacji materialnej nie jest w stanie zwrócić tak dużej kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami. Spłata może odbyć się wyłącznie kosztem dzieci, które zostaną pozbawione możliwości kontynuowania nauki na poziomie dającym szansę na uzyskanie w przyszłości zatrudnienia w wyuczonym zawodzie. Do wniosku załączyła zaświadczenie o zarobkach męża, zaświadczenia ze szkół potwierdzające naukę dwojga najstarszych dzieci poza miejscem zamieszkania, zaświadczenie ze spółdzielni mieszkaniowej w T. L. o wysokości odsetek pozostałych do spłaty za zakup mieszkania, rachunki za energię elektryczną oraz gaz, a także zaświadczenie lekarskie o stanie jej zdrowia. Decyzją z dnia [...] Kierownik Oddziału ds. Świadczeń Rodzinnych w Ramach Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w L. działając z upoważnienia Marszałka Województwa L. odmówił umorzenia wspomnianej należności. Zdaniem organu podane przez wnioskodawczynie okoliczności wskazują, że jej rodzina znajduje się w dobrej i stabilnej sytuacji materialnej. Małżonkowie posiadają trzy nieruchomości. W ocenie organu fakt ponoszenia kosztów związanych z edukacją dzieci oraz spłata kredytu nie stanowią przesłanek do uznania, że rodzina znajduje się w trudnej sytuacji materialnej uzasadniającej umorzenie należności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium uznało, iż przedstawiona sytuacja rodziny wnioskodawczyni może jawić się jako niekorzystna, to nie w stopniu uzasadniającym choćby częściowe umorzenie należności. Rodzina - składająca się z dwojga dorosłych i czwórki dzieci - posiada własne obszerne mieszkanie, zakupione na kredyt. Zdaniem Kolegium współcześnie najczęściej rodziny, które mają tak wysoką zdolność kredytową, że pozwala na zakup mieszkania na kredyt, korzystają z tej formuły jego zakupu. Mąż strony jest ponadto właścicielem połowy domu jednorodzinnego, w którym zamieszkują jego rodzice z prawem dożywocia, oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni fizycznej 3,45 ha (3,58 ha pow. przeliczeniowej) w części dzierżawionego (2,5 ha) za równowartość tony pszenicy rocznie. Rodzina posiada ośmioletni samochód marki volkswagen sharan adekwatny do potrzeb rodziny wielodzietnej, o nadal znacznej wartości. Mąż strony posiada stabilne źródło dochodu - około 1000 GBP miesięcznie i pobiera zasiłek na najmłodsze dziecko w wysokości ponad 80 GBP miesięcznie. Zdaniem Kolegium – mając na uwadze powyższe - sytuacja dochodowa i majątkowa rodziny wnioskodawczyni nie może być obiektywnie uznana za trudną - brak jest szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń, oraz odsetek od tych kwot, byłoby rażąco niesprawiedliwe wobec wielu innych rodzin, które żyjąc w znacznie skromniejszych warunkach, wykorzystawszy nienależnie świadczenia rodzinne, zobowiązane do ich zwrotu tego zwrotu dokonują. W sytuacji rodziny strony wystarczy np. zbycie gospodarstwa rolnego, które nie przynosi jakoby dochodu i brak jest możliwości jego uprawiania, by z łatwością uregulować zadłużenie, nie uszczuplając bieżących dochodów rodziny. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie J. P. zarzuciła decyzji Kolegium błędną interpretację zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez uznanie, że obiektywnie sytuacja materialna jej rodziny nie jest trudna, a nadto orzeczenie w sposób sprzeczny z wcześniej wydanymi decyzjami, korzystniejszymi dla skarżącej, a uchylonymi w wyniku jej odwołania. W jej ocenie oznacza to dowolność przy ocenie materiału dowodowego, a nadto nie odniesienie się do zarzutu wydania decyzji niekorzystnej. Skarżąca podkreśliła, że nie jest właścicielka domu w J., ani gospodarstwa rolnego, które stanowi majątek odrębny jej męża. Otrzymywany dochód z gospodarstwa w wysokości stanowiącej równowartość 1 tony pszenicy jest mniej, niż znikomy. Podała, że pozostaje pod stałą opieką lekarską i jej stan zdrowia oraz obowiązki domowe wykluczają możliwość uzyskania przez nią dodatkowego źródła dochodu dla rodziny. Poza tym dochody uzyskiwane przez męża skarżącej (stanowiące ich jedyne źródło utrzymania) wystarczają na zaspokojenie jedynie najbardziej podstawowych potrzeb rodzin. Skarżąca wskazała, że nie można robić nikomu zarzutu, że posiada adekwatny dla potrzeb wielodzietnej rodziny samochód (sformułowanie użyte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji), w sytuacji gdy w mniejszych pojazdach osobowych nie może podróżować 6 osób. W jej przekonaniu nie można negować potrzeby posiadania mieszkania o powierzchni 84 m2, w sytuacji gdy w rodzinie wychowuje się czworo dzieci, zaś wartość mieszkania nie przekracza wartości mieszkanie ok. 50 m2 w L. Dom jest natomiast obciążony prawem dożywocia, nie jest źródłem dochodów i całości, nieodpłatnie jest zajmowany przez rodziców jej męża. Brak ,zdaniem skarżącej, orientacji organu w obowiązujących "realiach" można by bowiem potraktować jako nie wyjaśnienie sprawy i wydanie orzeczenia opartego na wyobrażeniach, a nie faktach, co jest niedopuszczalne. Skarżąca zwróciła uwagę na koszt uzyskiwania dochodów męża w Wielkiej Brytanii. To nie tylko jego praca, ale także konieczność wyjazdów. Co najmniej nadużyciem jest w jej ocenie stwierdzenie, że kwota 1000GBP oraz 80 GPB zasiłku daje stabilność finansową. Kwota ta po pomniejszeniu o koszty utrzymania zaspokaja jedynie podstawowe wydatki. Wszystkie większe wydatki nie są wyrzeczeniem i rodzina musi z nich zrezygnować. Nie organizują wyjazdów wakacyjnych, czy innych atrakcji. Skarżąca wyraziła zdziwienie, że Kolegium nie odniosło się do zarzutu orzeczenia na jej niekorzyść, mimo wcześniejszych , bardziej korzystnych dla niej decyzji. Stan taki poddaje pod wątpliwość pewność stosowania prawa, szczególnie w sytuacji, gdy na jednym stanie faktycznym wydawane są dwie różne decyzje. W odpowiedzi organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Wbrew przekonaniu skarżącej zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje żadnych podstaw do zakwestionowania stanowiska zajętego przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Stosownie do art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 z ze zm.) organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Podkreślić trzeba, że decyzja wydawana w omawianym trybie oparta jest na uznaniu administracyjnym. Nie podlega zatem badaniu z punktu widzenia celowości, a kontrola jej legalności sprowadza się jedynie do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Kontrola Sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji, poprzedzającego wydanie decyzji. W szczególności polega ona na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w przepisach art. art. 7, 77 § 1 i 80 kpa. Sąd podziela stanowisko, według którego uznaniowość podejmowanych rozstrzygnięć nakłada na organy konieczność szczególnie starannego i wnikliwego rozważenia wszystkich okoliczności sprawy. W szczególności zaś decyzje odmowne dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi zatem wynikać między innymi, iż organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę i nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych. Akta sprawy czytelnie pokazują, że wspomniane obowiązki zostały w sprawie dochowane. Organ dokładnie wyjaśnił sytuację rodziny, uzyskiwane dochody, majątek i jej wydatki, a sformułowane na tym tle wnioski są prawidłowe, odpowiadające logice i doświadczeniu życiowemu. Żadnego znaczenia nie ma pozostawanie domu i gospodarstwa rolnego w majątku odrębnym męża skarżącej. Według art. 3 pkt.16 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez rodzinę rozumie się małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. poz.567. ); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko. Zatem i na majątek rodziny składa się majątek wszystkich jej członków bez względu na to, z jakiego źródła pochodzi. Prawdą jest, że Kolegium uznało, że sytuacja rodziny nie jest trudna. Nawet jednak, gdyby podzielić wysuwaną przez skarżącą tezę kwestionującą takie stanowisko, to w świetle ustalonych okoliczności sprawy, nie ma podstaw do odmiennej oceny, niż zawarta w zaskarżonej decyzji. Z treści zacytowanego przepisu wynika bowiem jasno, że dla zastosowania tego trybu nie jest wystarczające ustalenie trudnej sytuacji rodziny, ale dodatkowo konieczne jest zaistnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących jej sytuacji. Występowanie samej tylko trudnej sytuacji majątkowej nie stanowi wystarczającej przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Ponieważ ustawa nie precyzuje pojęcia szczególnie uzasadnionych okoliczności bez wątpienia oceny tego pojęcia należy dokonywać na gruncie stanu faktycznego danej sprawy. Nie ulega wątpliwości, że na pojęcie tych okoliczności składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy. Organ rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń zobowiązany jest zatem ocenić, czy w tych zakresach wystąpiły zdarzenia, którym można przypisać cechy szczególnie uzasadnionych okoliczności. Co istotne, na co zwrócił organ odwoławczy w niniejszej sprawie, zwrot ten należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach. Wykładnia art. 30 ust. 9 powyższej ustawy wskazuje zatem, iż instytucja umorzenia należności, czy to w całości, czy też w części winna być stosowana wyjątkowo, w sytuacjach nadzwyczajnych, w których zapłata należności doprowadziłoby do sytuacji zagrożenia funkcjonowania rodziny. W kontekście przedstawionych w decyzji ustaleń, które również przez skarżącą nie były kwestionowane, trafność uwagi o braku szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny ma uzasadnione podstawy. Z pewnością uzyskiwane przez rodzinę dochody nie pozwalają na pokrycie wszystkich potrzeb, ale, jak zauważyła skarżąca, są wystarczające dla pokrycia potrzeb niezbędnych. Ich poziom jest na tyle wysoki, że pozwala na zachowanie zdolności kredytowej i spłatę zaciągniętego kredytu. Rodzina funkcjonuje sprawnie, w sposób niezakłócony, ma zapewnione warunki mieszkaniowe. Przychylenia się do wniosku nie uzasadnia także sytuacja zdrowotna, podana przez skarżącą. Pozostawanie pod stałą opieką poradni kardiologicznej i przyjmowanie leków przez skarżącą, co wynika z zaświadczenia lekarskiego z dnia 5 grudnia 2012r., czy schorzenie w postaci astmy oskrzelowej jej syna P. nie mogą być traktowane w kategoriach przesłanki określonej w powołanym art. 30 ust.9 ustawy. Z akt sprawy nie wynika, aby od dnia w którym wypłacono świadczenie uznane za nienależne, sytuacja rodziny uległa znaczącemu pogorszeniu. Skarżąca nie podała żadnych faktów pozwalających na nadanie im statusu okoliczności nadzwyczajnych, które wykluczają możliwość spłaty należności nie tylko w dacie wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Uzasadnione jest w tej sytuacji zapatrywanie, że organy właściwie oceniły zebrany materiał dowodowy, a sama decyzja nie naruszyła granic uznania administracyjnego. Z tych względów, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) skargę należało oddalić.