II SA/Lu 1233/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. R. na postanowienie Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego; w zakresie sprzeciwu skarżącej od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 16 lutego 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 1233/16 p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. A. R. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych. Postanowieniem z [...] r. starszy referendarz sądowy tut. Sądu odmówił przyznania prawa pomocy. Referendarz ustalił, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwojgiem niepełnoletnich dzieci, z którymi utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie [...] zł netto. Skarżąca jest właścicielką domu o powierzchni [...] m², mieszkania o powierzchni [...] m² oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha, na którym nie jest prowadzona produkcja rolna. Do stałych kosztów utrzymania koniecznego skarżąca zaliczyła wydatki na czynsz wraz z opłatą mediów – 1.000 zł, spłata kredytu hipotecznego rata – [...] zł (wysokość raty zależna od kursu CHF), na wyżywienie, środki higieny osobistej, leki, potrzeby bytowe – [...] zł i wydatki związane z uczęszczaniem starszego z dzieci do gimnazjum – [...] zł. Skarżąca oświadczyła także, że jej stałe wydatki (tytułem np. spłaty kredytów, pożyczki, czynszu najmu, dzierżawy, kosztów ponoszonych na mieszkanie, opłat za media, kosztów leczenia, ubezpieczenia – rubryka 11) wynoszą ok. [...] zł. Referendarz wskazał, że o możliwości ponoszenia kosztów postępowania w tym kosztów sądowych decyduje również stan majątkowy. Prócz mieszkania o powierzchni [...] m² oraz domu o powierzchni 92 m² skarżąca posiada gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha. Przy czym żadna z tych nieruchomości nie jest wynajmowana czy wydzierżawiana. Na gruntach rolnych nie jest zaś prowadzona produkcja rolna. Referendarz powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazał, że w przypadku własności nieruchomości, które mimo tego, że mogą być spożytkowane dla pozyskania środków finansowych, spożytkowanymi w ten sposób nie są, nie można przyjąć, aby obiektywnie wykorzystano wszelkie możliwości zgromadzenia środków niezbędnych na poniesienie kosztów sądowych. Ponadto podniósł, że już tylko z faktu własności gospodarstwa rolnego przez skarżącą, które nie prowadzi produkcji rolnej i nie jest wydzierżawiane wynika, iż skarżąca nie wykorzystała w pełni swoich możliwości pozyskania środków finansowych. Okoliczność ta – w jego ocenie - czyni wniosek o przyznanie prawa pomocy niezasadnym. Dodał także, że zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych nie uzasadnia spłata kredytu hipotecznego. Dlatego też konieczność przeznaczania kwoty [...] zł co miesiąc na spłatę kredu, w sytuacji niewykorzystywania przez skarżącą będących jej własnością nieruchomości, przede wszystkim gospodarstwa rolnego, celem pozyskania środków finansowych, nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy. Skoro bowiem skarżąca może tą kwotę co miesiąc wydatkować bez konieczności wykorzystania swoich nieruchomości, powinna bez uszczerbku w kosztach utrzymania ponieść również koszty sądowe niniejszego postępowania. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, skarżąca podniosła, że w sposób rzetelny i wiarygodny przedstawiła swoją sytuację finansową i udowodniła, że "nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych do pokrycia kosztów sądowych". Wskazała także że - wbrew twierdzeniom referendarza - prawo pomocy nie może być przyznawane jedynie osobom "w skrajnym ubóstwie", podobnie jak nie wydzierżawienie gospodarstwa z uwagi na brak potencjalnych chętnych - bez jej winy – może decydować i uzasadniać odmowę przyznania prawa pomocy. Skarżąca wyjaśniła, że to właśnie brak środków finansowych uniemożliwia jej prowadzenie produkcji rolnej. Z tych względów – w ocenie skarżącej – odmowa przyznania prawa pomocy jest "wysoce krzywdząca". Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sprzeciw nie jest zasadny. Zgodnie z art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; dalej P.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a., w tym postanowienia w przedmiocie prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na podstawie art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11). Oceniając zasadność wniosku Sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy ponadto wskazać, że strona skarżąca wszczynając spór na drodze sądowej powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10). W rozpatrywanej sprawie skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Zdaniem Sądu zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, bowiem skarżąca nie wykazała przesłanek do zwolnienia jej od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł wpisu od skargi. Prawo pomocy, jak wskazano wyżej, przeznaczone jest dla osób ubogich, którym brak środków finansowych bądź też minimalna ich ilość uniemożliwia dostęp do sądu. Natomiast skarżąca dysponuje stałym miesięcznym dochodem w wysokości [...] zł netto oraz ma zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe, albowiem jest właścicielką domu o powierzchni [...] m2, mieszkania o powierzchni [...] m2 (obciążonego hipoteką), a także właścicielką działki o powierzchni [...] ha. Oceny tej nie zmienia fakt, iż skarżąca, jak wynika z jej oświadczenia, jest matką samotnie wychowującą dwójkę małoletnich dzieci, a stałe obciążenia jej rodziny obejmują koszty utrzymania gospodarstwa domowego w kwocie ok. [...] zł. Dokonanej oceny nie zmienia także podniesiona przez skarżącą konieczność spłaty przez nią kredytu hipotecznego, albowiem zaciągnięcie kredytów czy pożyczek, a w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu, nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Ponownie należy podkreślić, iż każda osoba inicjująca postępowanie sądowe powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych oraz winna traktować te koszty na równi z innymi zobowiązaniami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (por. postanowienie NSA z dnia 25 maja 2014 r., II GZ 214/14, niepubl.). Dodatkowo należy wskazać, że w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem (tutaj gospodarstwie domowym), który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia z dnia 14 stycznia 2014 r., II FZ 1599/13, publ. LEX nr 1452644, takie stanowisko zajął również w sprawie skarżącej WSA w Lublinie z dnia 28 grudnia 2016 r., sygn. akt II SA/Lu 70/16). W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.