II SA/Lu 153/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca) Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha Protokolant Specjalista Agnieszka Wojtas po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi D. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 10 lutego 2025 r. znak: SKO.II.41/210/ŚR/2025 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy Wierzbica z dnia 23 grudnia 2024 r. znak: OPS.8323.FA.zw.2.2024. II. przyznaje adwokat P. D.-F. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług. Decyzją z 10 lutego 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej także jako: organ II instancji, Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania D. M. (dalej także jako: skarżący) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy W. (dalej także jako: organ I instancji) z 23 grudnia 2024 r. odmawiającej umorzenia należności alimentacyjnych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. W wyniku rozpoznania wniosku skarżącego z 22 lipca 2024 r., Wójt Gminy W., odmówił D. M. umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna K. M. w wysokości [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi w wysokości [...] zł. Organ podkreślił, że jest organem właściwym wierzyciela, a zatem wniosek o umorzenie został rozpatrzony na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Organ zaznaczył, że łączna kwota należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna K. M. na dzień 23 grudnia 2024 r. wynosi [...] zł plus odsetki ustawowe w wysokości [...] zł naliczone na dzień 23 grudnia 2024 r. W oparciu o wywiad środowiskowy, organ I instancji ustalił, że D. M. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe oraz ma odrębny budżet domowy, mimo że mieszka w domu siostry. Dom zamieszkuje również matka wnioskodawcy. Skarżący prowadzi gospodarstwo rolne o pow. 2,2410 ha przeliczeniowych. Źródłem utrzymania strony jest również dochód z pracy dorywczej. Kiedy dłużnik nie posiada środków finansowych, to wspomaga go siostra i matka (w opłacie za bieżące zobowiązania). Dłużnik leczy się u lekarza rodzinnego, na stałe przyjmuje leki od nadciśnienia oraz doraźnie leki przeciwbólowe i maści, które można wykupić bez recepty. Dłużnik rozpoczął leczenie w Poradni Neurologicznej, miał wykonany rezonans magnetyczny kręgosłupa, oczekuje na wizytę i konsultację po badaniu. Odbył również 10 zabiegów rehabilitacyjnych, ma wyznaczony termin kolejnej rehabilitacji w Poradni Rehabilitacyjnej. D. M. nie przedstawił żadnych faktur potwierdzających ponoszenie kosztów związanych z leczeniem i wykupem leków. Oświadczył tylko, że poniósł koszt wizyty w gabinecie prywatnym w wysokości [...] zł, a kolejne wizyty są już na NFZ. Dłużnik nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej i nie ma innych osób na utrzymaniu. W oparciu o ustalony stan faktyczny, organ I instancji nie znalazł podstaw do umorzenia zadłużenia strony. Zdaniem organu, kontynuowanie leczenia u lekarzy specjalistów nie jest czymś nadzwyczajnym, gdyż jego celem jest zneutralizowanie tymczasowych objawów choroby. Dłużnik nie przedstawił żadnych dokumentów, z których wynika, że nie może podjąć żadnego zatrudnienia lub pracować w gospodarstwie rolnym (np. orzeczenie z Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności o stopniu niepełnosprawności, niezdolności do pracy oraz potrzeby czasowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych lub orzeczenia Lekarza Orzecznika KRUS/ZUS). Według organu skarżący jest w stanie uregulować kwotę zobowiązania, tym bardziej, że nie zachodzą okoliczności powodujące bezradność w prowadzeniu gospodarstwa domowego, gdyż jak wspomniano w wywiadzie, dłużnika wspomaga również siostra oraz matka w opłacie za zobowiązania. Organ wskazał również, że D. M. posiada gospodarstwo rolne o pow. 2,2410 ha przeliczeniowych, w stosunku do którego została wszczęta egzekucja z nieruchomości. Podczas przeprowadzanego wywiadu środowiskowego dłużnik oświadczył, że posiadane gospodarstwo rolne nie jest przez dłużnika użytkowane, zostało dobrowolnie oddane do użytkowania dalszej rodzinie i sąsiadowi w formie ustnej, a skarżący nie posiada spisanej z tymi osobami umowy dzierżawy. Nie uzyskuje żadnego dochodu z dopłat bezpośrednich z ARiMR. Opłaca na bieżąco składki KRUS, a w opłacie składek pomaga dłużnikowi siostra. Organ podkreślił, że dłużnik dobrowolnie przekazał w użytkowanie osobom trzecim swoje gospodarstwo rolne, zrobił to nieodpłatnie, gdzie mógłby wydzierżawić swoje gospodarstwo rolne odpłatnie i uzyskiwać dochód, który byłby dodatkowym wsparciem finansowym mającym wpływ na obecną sytuację materialną dłużnika. Według organu można stwierdzić, że sprzedaż gospodarstwa rolnego nie pogorszy sytuacji życiowej dłużnika ponieważ, jak wynika z oświadczenia, nie prowadzi ww. gospodarstwa i nie posiada z tego tytułu żadnych korzyści finansowych. Natomiast kwota ze sprzedaży gospodarstwa umożliwiłaby spłatę częściową, a nawet całkowitą zadłużenia alimentacyjnego. Dłużnik również wykazuje wolę podjęcia pracy sezonowej w celu poprawy sytuacji finansowej. W ocenie organu obecna sytuacja strony ma charakter przejściowy, gdyż istnieją przesłanki ku temu, że dłużnik spłaci zadłużenie w przyszłości. Dłużnik podejmuje działania zmierzające do poprawy stanu zdrowia (kontynuowanie leczenia), a jeśli kontynuowanie leczenia nie wpłynie na poprawę zdrowia, dłużnik będzie miał możliwość ubiegania się o rentę z tytułu niezdolności do pracy, co również umożliwi dłużnikowi spłatę częściową zadłużenia alimentacyjnego. Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie. Zaskarżoną decyzją z 10 lutego 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji zawarte w zaskarżonej decyzji oraz wskazało, że sytuacja skarżącego jest niewątpliwie trudna, jednak nie na tyle szczególna, by uzasadniała zastosowanie najdalej idącej ulgi, jaką jest umorzenie zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ wskazał, że umarzanie zaległych należności każdemu dłużnikowi z powodu niskich dochodów, czy złego stanu zdrowia prowadziłoby do przerzucania obowiązku utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych na wszystkich podatników, co byłoby sprzeczne z interesem społecznym. Organ wskazał, że wnioskodawca ma 54 lata, jest rozwiedziony, nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, jest pod opieką lekarza rodzinnego, posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 2,2410 ha, z którego wszczęto egzekucję. Mieszka w domu należącym do siostry, która wraz z matką opłaca większość rachunków. Skarżący obecnie nie ma innych osób na utrzymaniu. Kolegium podniosło również, że ze względu na zły stan zdrowia wnioskodawca może także rozważyć podjęcie czynności celem ubiegania się o orzeczenie o niepełnosprawności, czy przyznanie renty z powodu niezdolności do pracy. D. M. wniósł skargę na powyższą decyzję, której zarzucił: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 30 ust 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów – poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji, gdy sytuacja osobista i zdrowotna skarżącego uzasadniała umorzenie zaległości z tytułu wypłaconych alimentów w dochodzonym zakresie, 2. naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, mające wpływ na treść rozstrzygnięcia tj. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 kpa. poprzez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz niedopełnienie obowiązku zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego polegającego: a) na niedokładnej analizie sytuacji zdrowotnej i osobistej skarżącego, w szczególności dolegliwości neurologicznych, które uniemożliwiają mu podjęcie pracy, przez co wskazanie, iż w pierwszej kolejności skarżący powinien wnosić o odroczenie spłaty zaległości z tytułu wypłaconych alimentów lub rozłożenia należności na raty jest bezprzedmiotowe w kontekście postępujących zmian otępiennych. b) na niedokładnej analizie sytuacji zdrowotnej i osobistej skarżącego i wyprowadzenie mylnych wniosków, co do tego, że jego problemy mają charakter przejściowy, podczas gdy rzetelna analiza jego sytuacji zdrowotnej wskazuje, iż jego stan zdrowia systematycznie się pogarsza, uniemożliwiając podjęcie pracy. c) powierzchownym zaledwie zbadaniu sytuacji majątkowej skarżącego i stwierdzeniu, że sprzedaż posiadanego przez niego gospodarstwa rolnego pozwoliłaby na uregulowanie zaległości z pominięciem okoliczności, że skarżący deklaruje sprzedaż części gospodarstwa na poczet zaległości (stąd też dochodzenie przez niego umorzenia należności w części), pozostała zaś część, pozwala jego rodzinie na czerpanie niewielkich zysków, przeznaczanych na jego utrzymanie. d) przyjęcie, iż z racji nieprzedstawienia faktur za leczenie, zakup leków, wizyty u lekarzy specjalistów skarżący nie dopełnił obowiązku udokumentowania swojego stanu zdrowia, gdy w kontekście uzyskiwanego przez niego dochodu oczywistym jest, że będzie on korzystał z publicznej służby zdrowia i refundacji, przez co dokumentów tego rodzaju nie będzie posiadał. e) pominięcie okoliczności, iż skarżący nie uchylał się celowo od realizacji obowiązku alimentacyjnego, nigdy nie był w związku z tym karany, a realizacja powyższego w niepełnym wymiarze wynikała tylko z jego trudnej sytuacji życiowej. W odpowiedzi na skargę, organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, odnośnie zasadności odmowy umorzenia zadłużenia. Natomiast w kwestii zarzutu naruszenia przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77 k.p.a., Kolegium wskazało, że wszystkie istotne w sprawie informacje znajdują się w posiadaniu strony, tym samym musi ona w sposób pełny i wyczerpujący przekazać je organowi administracji prowadzącemu postępowanie. Zakres obowiązków organu tego typu przypadkach ogranicza się do przekazania stronie stosownych pouczeń, jednakże to strona obowiązana jest do udostępnienia organowi niezbędnych dowodów i dokumentów, których organ nie jest w stanie we własnym zakresie uzyskać. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm.). Stosownie do jego treści organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Regulacja powyższa wskazuje zatem, że nie każdy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych należności. Ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przepis ten wyraża zasadę prawdy obiektywnej, która oznacza, że na organ administracji publicznej nałożony jest obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą w celu ustalenia stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością. Wyrazem tej zasady są obowiązki nałożone na organ administracji publicznej w art. 77 § 1 i 80 k.p.a. Według tych przepisów organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a następnie na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić czy dana okoliczność została udowodniona. Ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego - w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, stanowiącym - stosownie do treści art. 107 k.p.a. - jej integralną część, którego zadaniem jest wyjaśnienie podjętego przez organ rozstrzygnięcia. Przy tym przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. W niniejszej sprawie organy obu instancji dopuściły się naruszenia wskazanych przepisów postępowania poprzez niedokładne i niewystarczające ustalenie stanu faktycznego sprawy. Decyzja umorzeniowa, choć jest decyzją uznaniową, nie może być decyzją dowolną. Przy podejmowaniu decyzji odmawiającą umorzenia należności zadaniem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Dotyczy to przede wszystkim dokonania ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej strony. W okolicznościach sprawy nie mniej istotna jest także sytuacja zdrowotna strony. W pierwszej kolejności należy wskazać, że organy ustaliły, że skarżący pomimo zamieszkiwania z matką i siostrą, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe oraz prowadzi oddzielny budżet domowy. Okoliczności sprawy wskazują jednak na to, że jest wątpliwe, aby osoby te prowadziły odrębne gospodarstwa domowe. Skarżący jest bowiem osobą bezrobotną, nieposiadającą jakiegokolwiek dochodu. Jak sam wskazywał w oświadczeniu, matka razem z siostrą wspierają go w opłatach za zobowiązania. Oczywiste jest, że osoba bez żadnych dochodów nie jest w stanie prowadzić samodzielnego gospodarstwa domowego, ponieważ nie ma środków na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych. Natomiast brak niezależności dochodowej uniemożliwia uznanie danej osoby za prowadzącą osobne gospodarstwo domowe (por. np. wyrok WSA w Białymstoku z 28 maja 2013 r., sygn. II SA/Bk 146/13). Ustalenia organów co do samodzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego jest więc niewiarygodne, a skoro tak, to uznać należy, że organy orzekające nie były w stanie prawidłowo ocenić sytuację majątkową, jak i osobistą skarżącego. W niniejszej w sprawie ma to podstawowe znaczenie, gdyż wprost ma wpływ na prawidłowość ustalenia rzeczywistego dochodu skarżącego. W przypadku bowiem, gdy gospodarstwo jest prowadzone wspólnie przez skarżącego, matkę i siostrę, to wspólny dochód jednego gospodarstwa domowego stanowi o dochodzie każdego z członków tego gospodarstw. Zauważyć także należy, że w sprawie nie ustalono w jakiej wysokości i przez kogo są pobierane środki z gospodarstwa rolnego. Skarżący co prawda wskazywał na fakt pobierania dopłat przez jego siostrę, jednakże organy w żaden sposób nie odniosły się do tego ani nie ustaliły tej kwestii. W przypadku gdy dopłaty są pobierane przez konkretnego członka rodziny, są wówczas traktowane jako dochód gospodarstwa domowego. Zatem nawet gdy pobiera je siostra skarżącego, to przychody wliczają się do dochodów rodziny, która wspólnie gospodaruje. Należy również zwrócić uwagę, że organy w sposób niekonsekwentny oceniały sytuację zdrowotną skarżącego. Z jednej bowiem strony uznały, że: "Z powodu złego stanu zdrowia nie może wykonywać prac fizycznych. Wymaga systematycznego leczenia i rehabilitacji.", a z drugiej strony stwierdziły, że istnieją przesłanki ku temu, że dłużnik spłaci zadłużenie w przyszłości bowiem "wykazuje wolę podjęcia pracy sezonowej w celu poprawy sytuacji finansowej". Należy podkreślić, że nawet gdyby skarżący mimo swego złego stanu zdrowia skorzystał z możliwość podjęcia pracy sezonowej, to nie jest prawdopodobne, aby dochody z takiej pracy pozwoliły mu spłacić powstałe zadłużenie. Jak wynika z oświadczenia skarżącego, w listopadzie 2024 r. osiągnął z tej pracy dochód w wysokości [...] zł, co wobec wysokości zadłużenia skarżącego, nawet przy comiesięcznym uzyskaniu dochodu, nie realnej możliwości spłaty w przewidywalnym okresie czasu. Poza tym praca sezonowa charakteryzuje się tym, że jest wykonywana jedynie przez część roku, co nie daje możliwości uzyskania stałego i stabilnego dochodu. W kontekście sytuacji zdrowotnej skarżącego, organy nie ustaliły również z jakiego powodu nie podjął się on starania o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Organy powinny ustalić, czy było to spowodowane czynnikami obiektywnymi i czy nie ma na to wpływu obecna sytuacja zdrowotna skarżącego. Jak wynika bowiem z akt sprawy, w lutym 2025 r. u skarżącego zostały stwierdzone zmiany otępienne. Zmiany te nie tylko mogą prowadzić do niezdolności do pracy, ale z samej istoty wpływają na funkcje poznawcze osoby chorej, a więc i codzienne funkcjonowanie. Z tego względu za nieuprawnione na tym etapie rozpoznania sprawy uznać należy stwierdzenie organów, że sytuacja skarżącego nie odbiega od sytuacji innych zobowiązanych, a zła sytuacja finansowa dotyczy większości osób, za których Fundusz Alimentacyjny wypłaca świadczenia. Podobnie za niepoddającą się weryfikacji uznać należy ocenę sytuacja skarżącego na tle innych dłużników alimentacyjnych, jako niemającą szczególnego charakter w odniesieniu do ogółu dłużników alimentacyjnych. Wszechstronne rozważenie tych kwestii wymaga bowiem ustalenia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy, czego organy obydwu instancji nie dokonały. Mając na uwadze zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy, organy uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną, o której mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., powinny w sposób pogłębiony zbadać, czy sytuacja skarżącego jest odmienna od sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. W decyzji organu I instancji zostało przedstawione zestawienie dokonanych wpłat przez skarżącego związanych z alimentacją. W okresie od 20.01.2012 r. do 12.12.2023 r. dokonywał praktycznie w każdym miesiącu w roku wpłat na konto ośrodka, w różnych wysokościach. Oznacza to więc że częściowo regulował należności, jednakże czynił to stosownie do swoich możliwości finansowych. Sytuacja dłużnika nie jest zatem wynikiem wieloletniego, całkowitego zaniedbywania obowiązku regulowania należności z tytułu alimentów na rzecz jego dziecka Już sama ta okoliczność wskazuje, że skarżący nie jest typowym dłużnikiem alimentacyjnym, jak to widzą organy obydwu instancji. Organy, odmawiając stronie umorzenia spornych należności, nie wzięły pod uwagę wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji osobistej i dochodowej skarżącego, pomijając szereg wskazanych wyżej kwestii. Wobec powyższego uznać należy, że rozstrzygnięcia organów obydwu instancji wydane zostały z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej, wynikającej z art. 7 k.p.a., gdyż w toku postępowania organy administracji publicznej nie podjęły wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Sporne decyzje wydane zostały w oparciu o niewłaściwie i niewyczerpująco ustalony stan faktyczny, czym organy naruszyły obowiązki wynikające z art. 7, 8 § 1 i 77 § 1 k.p.a. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obydwu instancji. Rozpoznając ponownie sprawę organy obu instancji, stosownie do art. 153 p.p.s.a., uwzględnią wskazania co do dalszego postępowania zawarte w niniejszym wyroku. Przede wszystkim przeprowadzą wyczerpujący wywiad środowiskowy i w zależności od jego ustaleń podejmą dalsze działania w celu zebrania dowodów istotnych w sprawie, w tym w zakresie pozyskiwania przez skarżącego środków na bieżące utrzymanie, jak też samodzielnego funkcjonowania w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia skarżącego. Dopiero dokonanie tych ustaleń pozwoli na ocenę całokształtu sytuacji skarżącego i stanowić będzie podstawę rozstrzygnięcia organu, który powinien rozważyć zasadność wniosku zarówno co do samej zasady, jak i zakresu żądania strony - w całości bądź w części. Z tych względów orzeczono jak w sentencji.