II SA/Lu 179/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja, Sędziowie Sędzia WSA Robert Hałabis (sprawozdawca), Sędzia SO del. Arkadiusz Mrowiec, Protokolant Referent Bartłomiej Maciak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 3 lutego 2015 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję z dnia [...]r., nr [...]; wydaną z upoważnienia Wójta Gminy przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej ; II. określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Decyzją z dnia [...] listopada 2013 r., znak: [...], Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] działając z upoważnienia Wójta Gminy R., z urzędu uznał za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone J. M. na podstawie decyzji nr [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. – w okresie od dnia 1 lutego 2010 r. do dnia 31 marca 2010 r. w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu tej decyzji organ wyjaśnił, że wnioskodawczyni uprawniona była do świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanego na rzecz każdego z jej synów: P. M. i J. M. w wysokości po [...] zł miesięcznie w okresie od dnia 1 października 2009 r. do dnia 30 września 2010 r. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. (nr [...]) doszło do częściowej zmiany wskazanej wyżej decyzji, gdyż uchylono prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 kwietnia 2010 r., wobec złożenia przez wnioskodawczynię oświadczenia o rezygnacji z tych świadczeń. W dniu 18 kwietnia 2013 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. wpłynęło pismo Prezesa Sądu Okręgowego w Z., informujące o przekazanych skarżącej wyegzekwowanych alimentach w 2010 r. Według ustaleń J. M. otrzymała m.in. w lutym i marcu 2010 r. tytułem alimentów od przebywającego poza granicami kraju zobowiązanego do ich świadczenia ojca małoletnich kwoty po [...] € (po przeliczeniu – [...] zł za każdy z tych miesięcy). Tym samym – zdaniem organu – J. M., która w okresie lutego i marca 2010 r. pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie [...]zł oraz pobrała jednocześnie za ten sam okres świadczenia wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego – świadczenia z funduszu za ten okres pobrała nienależnie. Po rozpoznaniu odwołania J. M. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...] stycznia 2014 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Na podstawie pisma holenderskiego organu egzekucyjnego (Landelijk Bureau Inning Onderhoudsbijdragen) ustalono, że otrzymane przez stronę w miesiącach luty i marzec 2010 r. kwoty po [...] € miesięcznie, obejmują kwotę bieżącą alimentów za dany miesiąc oraz niewielką kwotę tytułem zaległości. Na tej podstawie należało stwierdzić, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w tym okresie w kwocie [...]zł są świadczeniami nienależnie pobranymi, gdyż skarżąca otrzymała za ten okres alimenty od dłużnika alimentacyjnego za pośrednictwem organu egzekucyjnego. W skardze na powołaną decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, skarżąca J. M. wniosła o jej uchylenie. Według skarżącej zasada zarachowania zapłaty i kolejności długów uregulowana w art. 451 § 1-3 Kodeksu cywilnego wskazuje, iż dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju, może przy spełnianiu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Z kolei jeśli dłużnik tego nie uczynił, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie, wierzyciel może w przypadku braku takiego oświadczenia zaliczyć spełnione świadczenie na poczet długu najdawniej wymagalnego. Zdaniem skarżącej z tego przywileju ona skorzystała i zaliczyła otrzymane od dłużnika w lutym i marcu 2010 r. alimenty w wysokości łącznej [...] €, na poczet zaległości z roku 2007, gdyż w okresie od czerwca do września 2007 r. nie otrzymywała od dłużnika alimentów i nie wypłacano jej też świadczeń w zastępstwie za dłużnika. Podniosła również, że w chwili otrzymania należności na rachunek bankowy bez wskazania przeznaczenia, została pozbawiona świadomości, że "alimenty za dany miesiąc pobrała podwójnie". W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem prawa. Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz.U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm., dalej jako "ustawa"), ma za zadanie wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Według art. 24 ust. 1 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w chwili wydania zaskarżonej decyzji, organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa może bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenia. Z art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy wynika natomiast, że ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu, oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Należy przy tym zauważyć, że przepis ten wszedł w życie w dniu 1 stycznia 2012 r. na podstawie ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2011 r. Nr 205, poz. 1212), zaś ustawa nowelizująca w art. 3 przewidziała, że sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego ustala się na okres świadczeniowy począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek do organu właściwego wierzyciela, nie wcześniej niż od początku okresu świadczeniowego do końca tego okresu. Według zaś art. 27 ust. 1 ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. W okresie natomiast, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Z powołanych uregulowań wynika, że wynikającym z przepisu art. 2 pkt 7 ustawy (w brzmieniu obowiązującym w 2010 r.) obowiązkiem uprawnionego do alimentów pobierającym świadczenia z funduszu alimentacyjnego, było powstrzymywanie się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich w postępowaniu egzekucyjnym za pośrednictwem komornika sądowego. Przepis ten wśród okoliczności uzasadniających uznanie świadczenia za nienależnie pobrane, wymieniał świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Ustawa nie precyzowała jednak, o jakiego rodzaju świadczenia alimentacyjne chodzi (bieżące czy zaległe). Dlatego stwierdzić należy, iż w okresie, w którym w przypadku skarżącej nastąpił zbieg wypłaty świadczeń alimentacyjnych z dwóch różnych źródeł, świadczenie nienależnie pobrane oznaczało, że uprawniony w tym samym okresie pobrał jednocześnie świadczenia alimentacyjne z dwóch źródeł, a jednocześnie oba świadczenia wypłacone zostały za ten sam okres. Skoro bowiem celem ustawy jest zapewnienie niezbędnych środków na bieżące utrzymanie osobom uprawnionym do alimentów, to cel ten nie byłby zrealizowany, gdyby możliwe było kumulowanie środków pomocowych państwa z tytułu alimentów ze świadczeniami wypłacanymi tytułem alimentów przez dłużnika alimentacyjnego za ten sam okres. Wówczas nawet jednorazowa wpłata przez dłużnika nawet niewielkiej kwoty prowadziłaby bowiem do utraty świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dlatego uzasadnione jest stanowisko, że omawiany przepis nie stanowił zakazu pobierania alimentów zaległych od zobowiązanego, a więc za inny okres. Skarżąca uzasadniając swoją skargę wskazała na obowiązujące na podstawie ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (j.t. Dz.U. z 2014 r. 16, poz. 121 z późn. zm., dalej "k.c."), zasady zarachowania zapłaty i kolejności długów odwołując się do art. 451 § 1-3 k.c., z których wynika, że dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnianiu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Z kolei, jeśli dłużnik tego nie uczynił – tak jak miało to miejsce w tej sprawie – wierzyciel może w przypadku braku takiego oświadczenia spełnione świadczenie zaliczyć na poczet długu najdawniej wymagalnego. Zdaniem skarżącej, skorzystała ona z tego przywileju i zaliczyła kwotę otrzymaną od dłużnika alimentacyjnego w lutym i marcu 2010 r. w łącznej wysokości [...] € – na poczet zaległości alimentacyjnych dłużnika z 2007 roku, gdyż w okresie od czerwca do września 2007 r. w ogóle nie otrzymywała alimentów od dłużnika alimentacyjnego i nie wypłacano jej też świadczeń w zastępstwie dłużnika. Otóż, decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r., znak: [...], Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. działając z upoważnienia Wójta Gminy R. przyznał skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla P. M. i J. M. na okres od 1 października 2009 r. do 30 września 2010 r. w kwotach po [...] zł miesięcznie. Na wniosek skarżącej organ decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r., znak: [...], uchylił prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego od dnia 1 kwietnia 2010 r. Kwestią niebudzącą sporu jest również okoliczność, że dłużnik alimentacyjny M. M. został zobowiązany do świadczenia alimentów na rzecz dzieci wyrokiem Sądu Okręgowego w L. z dnia [...] maja 2007 r. w sprawie sygn. [...] w łącznej kwocie po [...] zł miesięcznie. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy dłużnik M. M. nie regulował wówczas alimentów i doprowadził do powstania znacznych zaległości z tego tytułu. W kwietniu 2009 r. skarżąca zgłosiła Sądowi Okręgowemu w Z. wniosek o wszczęcie przeciwko dłużnikowi postępowania egzekucyjnego obejmującego wierzytelności alimentacyjne, kiedy dłużnik zarobkował na terenie [...]. W wyniku przeprowadzonych tam czynności egzekucyjnych, pierwsze wpłaty z zagranicy zaczęły od organu egzekucyjnego wpływać na konto bankowe skarżącej w lutym 2010 r. W okresie lutego i marca 2010 r. skarżąca otrzymała wpłaty w kwotach po [...] €, bez jasnego oznaczenia, jakiego okresu wyegzekwowane świadczenia alimentacyjne dotyczą. Z przedstawionych okoliczności wynika, że w chwili, gdy skarżąca otrzymała wskazane wpłaty, dług alimentacyjny istniał, przez co mogły one zostać zarachowane na poczet wierzytelności najdawniej wymagalnych, choć nie z przyczyn wskazanych przez skarżącą. Zasądzone alimenty ze swej natury są świadczeniem okresowym. Kwestia sposobu i kolejności zaliczania omawianych wpłat na poczet zobowiązań alimentacyjnych, ma w niniejszej sprawie znaczenie dla sposobu rozstrzygnięcia sprawy. Zgodnie z art. 451 § 1 k.c., to dłużnik w pierwszej kolejności (przed wierzycielem) ma uprawnienie do wskazania, który ze swoich długów chce zaspokoić, a w następnej kolejności (jeśli dłużnik nie skorzystał z tego uprawnienia), to wierzyciel uprawniony jest do określonego sposobu zarachowania zaległej wpłaty. Jak wynika z akt sprawy, a w szczególności wyciągu z rachunku skarżącej w Banku Pekao S.A. (k. 67 akt administracyjnych), dłużnik alimentacyjny w ogóle nie złożył za pośrednictwem holenderskiego organu egzekucyjnego oświadczenia o sposobie zarachowania egzekwowanych alimentów. Takie oświadczenie dłużnika ma charakter czynności prawnej, a nie oświadczenia wiedzy. W aktach sprawy brak zaś dowodu, żeby do czynności takiej kiedykolwiek doszło. Jeśli natomiast dłużnik nie skorzystał z przysługującego mu prawa sposobu zarachowania spełnionego świadczenia (art. 451 § 1 k.c.), mógł uczynić to wierzyciel (art. 451 § 2 k.c.). Jednakże oświadczenie o sposobie zarachowania wierzyciel może wyrazić poprzez zamieszczenie go w pokwitowaniu (art. 462 k.c.). Wskazuje się w orzecznictwie, że pomiędzy spełnieniem świadczenia przez dłużnika, który nie wskazał, na poczet którego z wielu długów dokonał zapłaty, a wystawieniem przez wierzyciela pokwitowania winno zachodzić bezpośrednie następstwo czasowe. W przeciwnym razie należy przyjąć, iż żadna ze stron nie skorzystała z możliwości wyboru przewidzianej w art. 451 k.c. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 11 października 2005 r., I ACa 746/2005, OSA 2006, z. 11, poz. 39, s. 21). Przy tym dłużnik powinien otrzymać pokwitowanie natychmiast z chwilą spełnienia świadczenia (por. wyrok SN z dnia 27 listopada 2002 r., I CKN 133/2000, LEX nr 75340). W aktach niniejszej sprawy brak pokwitowania wierzyciela oraz jakiegokolwiek innego dowodu, że skarżąca ze swojego uprawnienia przewidzianego w art. 451 § 2 k.c. skorzystała. Dlatego zawarte w skardze twierdzenia skarżącej dotyczące faktu, że z uprawnienia tego skorzystała, składane po upływie trzech lat od zaksięgowania wpłat dłużnika, są w takich okolicznościach pozbawione znaczenia prawnego. Wobec jednakże braku oświadczenia dłużnika o sposobie zarachowania wyegzekwowanych alimentów oraz pokwitowania wierzyciela lub innego oświadczenia w tym zakresie, nie można przyjąć, że otrzymane przez skarżącą alimenty za okres lutego i marca 2010 r. stanowiły należności obejmujące bieżące świadczenia alimentacyjne. Należy bowiem mieć na względzie, że jeżeli z uprawnienia do zarachowania nie skorzystał ani dłużnik, ani wierzyciel, wówczas z mocy art. 451 § 3 k.c. spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych – na poczet najdawniej wymagalnego (por. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2007 r., II CSK 412/2006, Biul. SN 2007, nr 5, s. 12, M. Praw. 2007, nr 4, s. 171, OSNC 2008/A, poz. 15). Jednocześnie w judykaturze zwraca się uwagę, że z art. 451 § 3 k.c. wynika bezpośrednio, iż prawo do zarachowania dłużnika i wierzyciela jest ograniczone w czasie. Przepis ten potwierdza tezę, że prawo wskazania, który z kilku długów ma zostać zaspokojony przez dane świadczenie, trwa do czasu spełnienia świadczenia lub do otrzymania pokwitowania, bowiem obejmuje on swoją hipotezą dopiero stan, w którym nie dokonano zarachowania (por. wyrok SN z dnia 17 stycznia 2007 r., II CSK 412/2006, Biul. SN 2007, nr 5, s. 12, M. Praw. 2007, nr 4, s. 171, OSNC 2008/A, poz. 15). Dlatego zgodnie z przepisem art. 451 § 3 k.c., wypłacone wierzycielowi w lutym i marcu 2010 r. kwoty tytułem świadczeń alimentacyjnych w wysokości [...] €, winny zostać zaliczone z mocy prawa – na poczet zaległości najwcześniej wymagalnych, a w konsekwencji nie obejmowały one okresu, w którym spełnienie świadczenia nastąpiło. W takich okolicznościach organy działające w niniejszej sprawie błędnie ustaliły, na poczet którego długu (bieżącego, czy zaległego i za jaki okres) uiszczone przez dłużnika alimentacyjnego w lutym i marcu 2010 r. świadczenia powinny zostać zaliczone, a co za tym idzie błędnie ustaliły, że uprawniona otrzymała świadczenie alimentacyjne z dwóch źródeł za ten sam okres, jednocześnie od dłużnika alimentacyjnego i funduszu, w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dlatego zgodzić należy się z poglądem wyrażonym w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 21 października 2010 r., sygn. akt I OSK 899/10, że tylko wówczas można mówić o nienależnie pobranym świadczeniu w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gdyby w okresie, gdy były wypłacane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, skarżąca (jej dzieci) otrzymała alimenty w wysokości odpowiadającej pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów, tymczasem mimo otrzymanej wpłaty zadłużenie znacznie przekraczające otrzymaną należność pozostało. Mając na uwadze powyższe rozważania nie sposób uznać, aby organy obu instancji poczyniły prawidłowo istotne i niezbędne ustalenia w powyższym zakresie, co stanowi naruszenie art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. Stosownie do tych przepisów organ administracji publicznej zobowiązany jest podjąć wszelkie kroki niezbędne do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, a zajęte stanowisko wymaga należytego umotywowania. Tym samym organy błędnie zastosowały w niniejszej sprawie art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, co skutkuje konicznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ja decyzji organu I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy będą zobowiązane do usunięcia dostrzeżonych uchybień, należytego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i zastosowania właściwych przepisów, z uwzględnieniem zaprezentowanej powyżej ich wykładni. Z przytoczonych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w związku z art. 135 p.p.s.a. i art. 152 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.