II SA/Lu 227/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Starszy asystent sędziego Bartłomiej Pastucha, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi A. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje [...] J. C. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Sygn. akt II [...] Uzasadnienie We wniosku z dnia [...] lipca 2016r. A. F. domagał się umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu podał, że wniosek opiera się na art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia [...] września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stwierdził, że otrzymywany przez niego dochód ogranicza się do renty z tytułu niezdolności do pracy w kwocie [...]zł netto, która w całości jest potrącana na poczet zadłużenia przez KRUS. Jest rozwiedziony, ma dwoje dzieci, nadal mieszka z byłą małżonką, nie może z nią jednak dłużej mieszkać z powodu konfliktowych sytuacji. Wskazał, że cierpi na chorobę psychiczną - psychozę maniakalno – depresyjną, która powoduje brak rozeznania i rozumienia własnych działań oraz działań osób trzecich, a także możliwych następstw własnego działania. Wyjaśnił, że w okresach maniakalnych rozpoczynał i prowadził szeroko zakrojoną działalność gospodarczą, której styl wskazywał na podejmowanie działań nieprzemyślanych, impulsywnych, gwałtowanych, z dużym rozmachem w sferze biznesowej, nie mających szans powodzenia. Towarzyszyło temu poczucie dużej mocy, siły, zdolności do załatwiania interesów, podwyższony napęd, zmniejszona potrzeba snu, podwyższony nastrój, momentami prowadzący do dysforii. Zaznaczył, że niepłacenie alimentów nie wynikało z jego zlej woli, ale wpływ na to miały wskazane wyżej okoliczności. Z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie podjąć zatrudnienia pozwalającego na uzyskiwanie wysokiego dochodu, przez co jest skazany na wegetację. Decyzją z dnia [...] października 2017r. Wójt Gminy K. odmówił umorzenia przedmiotowych należności. Organ wskazał, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zadłużenie strony wobec funduszu alimentacyjnego stanowi należność główną w kwocie [...]zł oraz odsetki liczone do dnia spłaty. Wobec przeprowadzenia ostatniego wywiadu alimentacyjnego w dniu [...] sierpnia 2016 roku, oraz złożenia w tej dacie oświadczenia majątkowego, które organ uznał za nieaktualne, [...] sierpnia 2017r. wezwano wnioskodawcę do stawienia się w Ośrodku Pomocy Społecznej celem zbadania aktualnej sytuacji materialnej życiowej i zdrowotnej. Wnioskodawca zgłosił się [...] września 2017r., jednak odmówił przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego. Przedłożył natomiast pismo, które dotyczyło postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie. Organ ustalił, że decyzją Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] czerwca 2015 r. wnioskodawca ma przyznaną rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy od [...] maja 2015 r. do dnia [...] czerwca 2018 r. Kwota świadczenia jest przez KRUS potrącana w całości na zaległości wynikające z niepłacenia składek w ramach ubezpieczenia rolniczego. Powstałe zaległości wobec KRUS-u są teraz potrącane z bieżąco przyznanych świadczeń rentowych. Przez cały okres trwania realizacji świadczeń alimentacyjnych wierzycielom, organ I instancji nie odnotował żadnej wpłaty dokonanej przez stronę na poczet zaległości wobec funduszu alimentacyjnego. Organ stwierdził, że dług musi zostać spłacony, bowiem zastosowanie ulgi oznacza przerzucenie obowiązku zapewnienia kosztów utrzymania dziecka na podatnika, co jest sprzeczne z interesem społecznym, sprowadza instytucję umorzenia do postaci czysto iluzorycznej. Ponadto, według organu, ustalenie sytuacji dłużnika jest niemożliwe, ponieważ odmówił przeprowadzenia wywiadu i nie dostarczył, dokumentów obrazujących aktualny stan finansowy i zdrowotny. Tymczasem brak dokumentów przedstawiających bieżące warunki wnioskodawcy i odmowa wywiadu są okolicznościami, które uniemożliwiają zbadanie sprawy pod kątem zindywidualizowanych przesłanek słusznościowych i celowościowych. Po rozpoznaniu odwołania A. F. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzję organu I instancji utrzymało w mocy. Organ odwoławczy wskazał, że przedmiotem sprawy jest umorzenie wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dzieciom wnioskodawcy - W. F. - w okresie od grudnia 2011 roku do marca 2016 r. i P. F. od stycznia 2012 roku do lutego 2015 r. w kwocie [...]zł oraz odsetki liczone do dnia spłaty. Również organ odwoławczy uznał, że poznawalna, aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika nie uzasadnia umorzenia zaległości, które powstały z tytułu wypłaconych należności z funduszu alimentacyjnego wierzycielom. Brak współpracy ze strony wnioskodawcy uniemożliwił ustalenie w jakich warunkach zamieszkuje obecnie, jakimi funduszami i dochodami, poza zajętą częściowo rentą, aktualnie dysponuje. Nie jest znany aktualny stan jego zdrowia strony, czy aktualne koszty leczenia i źródła finansowania tego leczenia, o ile taka konieczność w ogóle obecnie występuje. Według Kolegium bez aktywnego i zaproponowanego przez organ administracji udziału w postępowaniu wyjaśniającym strony szersza akcja dowodowa nie jest kierunkowo możliwa, a odgadywanie przez organ wszelkich potencjalnie możliwych scenariuszy sytuacji strony bez jej udziału i w braku współpracy - nie jest możliwe. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego A. F. zarzucił decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego naruszenie przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez wybiórczą argumentację, co prowadzi do błędów logiczno - językowych ( min. ekwiwokacja, amfibologia, nonsens względny i absolutny ). Zdaniem skarżącego organ miał instrumenty prawne z których bez wątpienia korzystał i które w jego ocenie dawały dłużnikowi podstawę do złożenia przedmiotowego wniosku o umorzenie należności w całości w względem Funduszu Alimentacyjnego. Fundusz posiada w zw. z art. 31 w/w ustawy sprawozdania o sytuacji finansowej każdego dłużnika alimentacyjnego, zatem podnoszona argumentacja dotycząca odmowy przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego jest wyrazem braku umiejętności znajomości prawa i tym samym prowadzi to takiej, a nie innej oceny. Skarżący przekonywał, że wątpliwości co do stanu jego zdrowia, gdy jest niepełnosprawny i pobiera rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, byłyby uzasadnione poza okresem ważności legitymacji osoby niepełnosprawnej lub przyznanej renty. Skarżący zwrócił uwagę, że organ posiada do dyspozycji obszerną teczkę akt ( ok 300 str.) od 2005 r. czyli od dnia, kiedy po raz pierwszy pełna rodzina korzystała z pomocy O.P.S. w Konopnicy, może zatem na jej podstawie ustalić jego warunki mieszkaniowe. W uzupełnieniu skargi, złożonej przez pełnomocnika ustanowionego w ramach pomocy prawnej, decyzji organu odwoławczego zarzucono naruszenie przepisów prawa postępowania, których naruszenie miały istotny wpływ na wynik sprawy a mianowicie: 1. art. 54§ 1 pkt. 6 k.p.a poprzez niewskazanie w wysłanym i doręczonym skarżącemu wezwaniu o negatywnych skutkach prawnych dla skarżącego w przypadku jego niestawiennictwa w organie wzywającym, w związku z czym skarżący nie powinien ponieść negatywnych konsekwencji prawnych w przypadku swojego niestawiennictwa, a po drugie organ nie może tylko na podstawie niestawiennictwa skarżącego w organie go wzywającym stwierdzać i wywodzić, że skarżący odmówił przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego; 2. art. 7, 77 i 80 k.p.a. polegające na tym, że organ II Instancji na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego doszedł do przekonania, iż przeprowadzony wcześniej wywiad alimentacyjny i oświadczenie majątkowe skarżącego datowane na [...] sierpnia 2016 roku, nie noszą znamion aktualności zatem konieczne jest prowadzenie postępowania wyjaśniającego w tej mierze podczas, gdy organ dysponując tymi dokumentami znał trudną sytuację dochodową skarżącego, wiedział, że skarżący utrzymuje się wyłącznie z jednego świadczenia, organ wiedział również, że skarżący jest chory psychicznie i niepełnosprawny ruchowo, a te okoliczności nie ulegną już zmianie, a pomimo tych dokumentów i konkluzji z nich wynikających, organ nie uznał wniosku skarżącego za zasadny; 3. art. 107 § 1 pkt 6 i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na tym, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w sposób bardzo lakoniczny ograniczył się do stwierdzenia, że posiadane dokumenty nie są aktualne, a dodatkowo że skarżący nie stawił się na wezwanie organu go wzywającego podczas, gdy organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powinien wypowiedzieć się kompleksowo czy niestawiennictwo skarżącego uznał za usprawiedliwione, bądź za nieusprawiedliwione, gdyż z treści decyzji to nie wynika i można to tylko domniemywać, a poza tym organ nie odniósł się w żaden sposób do pisma, które przedstawił skarżący, który usprawiedliwiał swoją nieobecność przed organem go wzywającym, a po trzecie organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wypowiedział się w sposób kompleksowy, dlaczego dokumenty o stanie zdrowia i stanie dochodowym skarżącego są nieaktualne w sytuacji, gdy orzeczenie o niepełnosprawności i pobieranie przez skarżącego tylko jednego świadczenia, przemawiają w sposób oczywisty za uznaniem, że nic już w życiu zawodowym i osobistym się nie zmieni, zatem dokumenty z 2016 roku, które posiadał organ są nadal aktualne; 4. naruszenie prawa materialnego to jest art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu przez organ, że skarżący nie jest osobą, której należy umorzyć w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego podczas, gdy stan zdrowia skarżącego (jego choroba psychiczna i niepełnosprawność ruchowa), jak również jego tragiczna sytuacja dochodowa i rodzinna, jego bezdomność i cały styl życia, jaki obecnie prowadzi, w sposób jednoznaczny przemawiają za tym, aby uznać skarżącego za dłużnika alimentacyjnego, któremu należy umorzyć jego wymagalne należności główne i uboczne (odsetki) w całości, z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W efekcie także pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji jak również decyzji orangu I instancji. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przekonanie skarżącego o wadliwości zaskarżonej decyzji nie ma żadnych podstaw. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz. U z 2017r. poz. 489 ) organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z treści przepisu wynika w sposób nie budzący wątpliwości uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie. Oznacza to, że wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy wyłącznie od woli organu, nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie. Oczywiście nie może oznaczać to dowolności podjętego rozstrzygnięcia, które musi wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Konsekwencją przyjęcia konstrukcji uznaniowości decyzji jest zakres jej kontroli, która w istocie sprowadza się do zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu okoliczności istotnych dla sprawy. Kontrola w takich przypadkach dotyczy zatem procesu wydania decyzji (spełnienia przez organ wymogów proceduralnych), ustalania stanu faktycznego jako elementu tego procesu, czy wszechstronności oceny faktów. Sądy administracyjne nie są natomiast uprawnione do dokonywania oceny tego rodzaju decyzji pod kątem kryteriów słusznościowych czy celowościowych (tak w wyroku NSA z dnia 19 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 301/11). Bez wątpienia uwzględnienie sytuacji dochodowej i rodzinnej, o której mowa we wskazanym przepisie, musi polegać na ustaleniu, czy i jakie dochody posiada dłużnik alimentacyjny, jakie ma możliwości uzyskiwania dochodów, jakie wydatki ma konieczne do poniesienia, jaka jest jego sytuacja rodzinna, czy prowadzi gospodarstwo domowe sam, czy z innymi członkami rodziny, czy i jaki ma to wpływ na budżet dłużnika. Dopiero ustalenie tych okoliczności i poddanie ich analizie pozwala na załatwienie przedmiotowej sprawy co do jej istoty, tj. umorzenia zaległości wypłaconych z funduszy alimentacyjnych, bądź jej odmowy. Zgodzić należy się ze skarżącym, według którego z treści art. 7 kpa wynika dla organu obowiązek podejmowania z urzędu wszelkich czynności niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Jest to bowiem oczywisty i podstawowy warunek prawidłowego, a więc zgodnego z istniejącym stanem faktycznym i obowiązującymi przepisami prawa rozstrzygnięcia sprawy. Organ ma obowiązek określenia z urzędu, jakie dowody są niezbędne dla ustalenia stanu faktycznego oraz przeprowadzenia niezbędnych dowodów (z urzędu lub wskazanych przez stronę). Trafnie wskazał jednak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 sierpnia 2007r. ( I OSK 1802/06 opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych ), że wskazane obowiązki organu nie przeczą tezie, iż w postępowaniu administracyjnym ciężar przeprowadzenia dowodu spoczywa na tym, kto z określonego faktu wywodzi dla siebie skutki prawne. W sytuacji, kiedy ciężar dowodu spoczywa na stronie postępowania, wypływający z zasady prawdy obiektywnej obowiązek organu administracji ogranicza się do wezwania jej, aby przedstawiła stosowne dowody na okoliczność, która warunkuje korzystne dla niej rozstrzygnięcie sprawy w stosownym terminie. Niedopełnienie tego obowiązku przez stronę uzasadnia wyciągnięcie w stosunku do niej negatywnych skutków określonych w ustawie. Jeżeli zaś okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy nie były znane organowi administracji nie z powodu jego zaniedbań, lecz z powodu zatajenia ich przez stronę, to takie postępowanie strony wyłącza możliwość skutecznego podnoszenia przez nią zarzutu, że zaskarżona decyzja jest niezgodna z prawem. Skoro zatem to skarżący zwrócił się o umorzenie wypłaconych świadczeń był zobowiązany przedłożyć także dowody potwierdzające przytaczane we wniosku okoliczności mające przemawiać za korzystnym dla niego rozstrzygnięciem. Bez wątpienia skarżący takich dowodów nie przedstawił, uniemożliwiając tym samym ustalenie rzeczywistej jego sytuacji rodzinnej, dochodowej i zdrowotnej, tym bardziej, że znajdujące się w aktach sprawy orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane do [...] września 2017r., a więc w dacie orzekania przez organy było już nieaktualne. Wbrew wywodom skargi odmiennej oceny nie sposób wywodzić z faktu przeprowadzenia [...] sierpnia 2016r. wywiadu alimentacyjnego i złożenia w tym samym dniu oświadczenia majątkowego. Słuszne jest bowiem stanowisko, że skoro w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ustawodawca nie wskazał, jaki okres ma obejmować ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, to badaniu powinna podlegać aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna ( wyrok NSA z 30 czerwca 2011r. I OSK 371/11 opubl. w CBOSA ). Oznacza to, że ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Wskazany wymóg uznać należy za oczywisty i uzasadniony, nie dość, że z punktu widzenia przepisów obowiązującego prawa, to chociażby i dlatego, że uwzględniając specyfikę tego rodzaju postępowań, w przestrzeni czasu między datą złożenia wniosku, a orzeczeniem organu może dojść do na tyle istotnej zmiany sytuacji zobowiązanego, która nie będzie pozostawać bez wpływu na ocenę o potrzebie i konieczności umorzenia należności. Na gruncie powołanego przepisu nie jest zatem dopuszczalne dokonywanie oceny we wskazanym wyżej zakresie w oparciu o sytuację dłużnika, jaka miała miejsce ponad rok przed wydaniem decyzji, na co zwrócił uwagę organ odwoławczy. Niezrozumiały jest przy tym zarzut wadliwego wezwania skarżącego do stawiennictwa w OPS dla wyjaśnienia okoliczności podawanych we wniosku. Poza sporem jest przecież, że w dniu [...] września 2017r. skarżący stawił się w organie I instancji, jednak, jak wynika z notatki służbowej pracownika socjalnego, odmówił sporządzenia wywiadu alimentacyjnego i nie udzielił żadnych informacji. Nie wiadomo, jaki związek z tym zdarzeniem miałoby by być nawet wadliwe wezwanie, skoro odmowa współpracy jest w tej sytuacji ewidentna. Słusznie w tej sytuacji organ uznał, że nie miał możliwości ustalenia rzeczywistej sytuacji skarżącego, co jest warunkiem korzystnej dla niego decyzji. Z tych względów na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U z 2017r. poz. 1369 ) skargę należało oddalić. O wynagrodzeniu radcy prawnego orzeczono na podstawie art. 250 § 1 wspomnianej ustawy w związku z § 21 ust. 1 pkt. 1 lit. c ) i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu ( Dz. U z 2016r. poz. 1715 ). Obejmują one kwotę 240 zł, powiększoną o kwotę podatku od towarów i usług, wyliczoną według stawki 23%.