II SA/Lu 260/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca), Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Referent Paulina Nagajek, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 września 2014 r. sprawy ze skargi K. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie z dnia [...] r. nr [...] II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) na rzecz [...] Ł. Z. kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia .... Samorządowe Kolegium Odwoławcze ... po rozpatrzeniu odwołania K. A. utrzymało w mocy decyzję Kierownika Działu Świadczeń Filii Nr ...Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie ... z dnia ... Wskazaną decyzją organ I instancji stwierdził, że świadczenie pobrane przez K. A. w okresie od 1 lipca 2011r. do 30 czerwca 2012r. w kwocie 3888 zł z tytułu zasiłku stałego przyznanego jej decyzją z dnia 8 kwietnia 2010r.(zmienioną decyzją z dnia 5 lipca 2010r.) jest świadczeniem nienależnie pobranym, podlegającym zwrotowi. Organ ten ustalił bowiem, że od czerwca 2011r. opłaty czynszowe K. A. w wysokości 947,74 zł miesięcznie uiszcza jej córka, co oznacza, że dochód skarżącej wzrósł do kwoty 1100,74 zł, przekraczając kryterium ustawowe, wynoszące 477 zł, co pozbawia ją prawa do zasiłku stałego. Organ zobowiązał zatem skarżącą do zwrotu kwoty 1888 zł w ratach miesięcznych po 50 zł, natomiast kwotę 2000 zł umorzył na wniosek pracownika socjalnego ze względu na trudną sytuację życiową skarżącej. Organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, podzielając jego stanowisko, że w świetle art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej dochodem są również kwoty uzyskiwane z darowizn, pożyczek i kredytów, ponieważ są to środki finansowe stanowiące źródło utrzymania w okresie dysponowania nimi, pozwalające zarówno na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, jak również powstałych w tym czasie zobowiązań związanych z utrzymaniem. Skoro zatem od czerwca 2011r. dochód skarżącej ze względu na uiszczane przez córkę opłaty czynszowe przekraczał kryterium ustawowe uprawniające do zasiłku stałego, to pobrany w okresie od 1 lipca 2011r. do 30 czerwca 2012r. zasiłek stały jest świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej. Zdaniem organu odwoławczego organ I instancji w sposób szczegółowy przeanalizował sytuację zdrowotną i życiową strony uznając, że zachodzą w sprawie szczególne okoliczności uzasadniające na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy umorzenie części kwoty nienależnie pobranego świadczenia, a pozostałej kwoty rozłożenie na raty. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie K. A. wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji. Wskazała, że obecnie córka nie uiszcza opłat czynszowych za mieszkanie skarżącej, bowiem "prowadzi gospodarstwo domowe pod innym adresem". Wyjaśniła, że opłaty te stanowiły jedynie solidarne koszty zamieszkania ponoszone przez córkę "w związku z prowadzeniem odrębnego gospodarstwa pod tym samym adresem". Skarżąca podniosła ponadto, że znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej, która nie pozwala na sfinansowanie kosztów leczenia, a tym bardziej na regulowanie opłat mieszkaniowych, dlatego jest ona zagrożona eksmisją, a także odcięciem mediów, nie posiada środków do życia, jest osobą chorą, niezdolną do samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej podniesione, które sąd uwzględnia z urzędu zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a". Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji był art. 98 i art. 104 ust. 1, 3 i 4 w zw. z art. 6 pkt 16 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. z 2009r., Nr 175, poz. 1362 ze zm.), zwanej dalej "ustawą". W świetle tych przepisów, pobrane świadczenia nienależnie tj. świadczenia uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej - podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej; wysokość tych należności, podlegających zwrotowi i ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ustala się w drodze decyzji administracyjnej. W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych – warunkiem wydania decyzji ustalającej wysokość nienależnie pobranego świadczenia i orzekającej o jego zwrocie jest uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na podstawie której to świadczenie zostało przyznane. Dopóki taka decyzja nie jest ostateczna, brak jest podstaw do przyjęcia, że pobrane świadczenie na podstawie decyzji przyznającej to świadczenie jest świadczeniem nienależnym (por. wyrok WSA z dnia 18 stycznia 2007r., I SA/Wa 1815/06; wyrok WSA z dnia 7 sierpnia 2013r., IV SA/Po 489/13). Jak wynika z akt niniejszej sprawy, utrzymana w mocy zaskarżoną decyzją - decyzja organu I instancji z dnia ... 2012r. została wydana w tym samym dniu, co decyzja uchylająca decyzję z dnia ... 2010r. (zmienioną decyzją z dnia ... 2010r.), (k.6, 41 i 42 akt admin.), przyznającą K. A. zasiłek stały od 1 marca 2010r. na stałe. Oznacza to, że w dacie wydania decyzji ustalającej wysokość świadczenia nienależnie pobranego nie było ostatecznej decyzji uchylającej decyzję przyznającą skarżącej zasiłek stały, a zatem decyzja ta jest wadliwa. Poza tym - jak wynika z akt sprawy – wskutek odwołań i wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 18 czerwca 2013r., sygn. akt II SA/Lu 956/12 - decyzja Kierownika Działu Świadczeń Filii Nr .... Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie .... z dnia .....uchylająca decyzję z dnia ... 2010r., przyznającą skarżącej zasiłek stały - została wyeliminowana z obrotu prawnego, co oznacza, że decyzja przyznająca skarżącej świadczenie nie została wyeliminowana prawomocnie z obrotu prawnego. W sytuacji występującej w sprawie niedopuszczalne było zatem wydanie zaskarżonej decyzji ustalającej wysokość świadczenia nienależnie pobranego i orzekającej o zwrocie tego świadczenia. Ponadto wskazać należy, że organ nienależycie, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 107 § 3 kpa, uzasadnił swoje rozstrzygnięcie dotyczące częściowego umorzenia - na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy – należności podlegającej zwrotowi. Zgodnie ze wskazanym art. 104 ust. 4 ustawy, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeśli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1 (w tym nienależnego świadczenia), na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca podczas wywiadu środowiskowego w dniu 26 czerwca 2012r. złożyła wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w całości albo w części, a pracownik socjalny w "Planie pomocy zatwierdzonym przez kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej" z dnia 5 lipca 2012r. zaproponował umorzenie należności w wysokości 2000 zł i orzeczenie zwrotu pozostałej kwoty tj. 1888 zł. Mając na uwadze powyższe organ uwzględnił wniosek i orzekł zgodnie z przedstawioną przez pracownika socjalnego propozycją częściowego umorzenia podlegającej zwrotowi kwoty stwierdzając lakonicznie, że jest to uzasadnione trudną sytuacją skarżącej. Organ nie wyjaśnił natomiast, jakie konkretnie okoliczności tej sytuacji wziął pod uwagę, w szczególności dlaczego nie rozważył odstąpienia w całości od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, zwłaszcza, że skarżąca o to wnosiła. Podkreślić należy, że choć organ orzeka (na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy) o odstąpieniu od żądania zwrotu (umorzeniu, rozłożeniu na raty) na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, to jednak nie jest związany rodzajem i granicami tego wniosku. Z przepisu tego wynika, że organ może wniosek uwzględnić, co oznacza, że w tym przedmiocie orzeka on na zasadzie uznania administracyjnego, a zatem może nawet nie uwzględnić wniosku (por. wyrok NSA z dnia 9 grudnia 2010r., I OSK 1156/10). Wydanie rozstrzygnięcia wymagało więc przeprowadzenia wyczerpującego postępowania i należytego uzasadnienia, czego ani organ I instancji, ani organ odwoławczy nie uczyniły. Tymczasem z akt sprawy wynika, że skarżąca jest osobą chorą, niezdolną do samodzielnej egzystencji, jej dochód obecnie jest bardzo niski, nie stać ją na leczenie, nie jest w stanie płacić bieżących opłat czynszowych. Organ przed wydaniem zaskarżonej decyzji ustalającej wysokość podlegającego zwrotowi nienależnie pobranego świadczenia powinien był zatem odnieść się do tych okoliczności i rozważyć czy w tej sytuacji nieodstąpienie od żądania zwrotu całości nienależnie pobranego świadczenia nie zniweczy skutków udzielonej skarżącej pomocy. Pomoc społeczna ma bowiem na celu wspieranie osób jej potrzebujących w przezwyciężaniu trudnej sytuacji życiowej, a zwrot przez skarżącą kwoty 1888 zł, nawet rozłożonej na raty, mógłby pozbawić ją środków do życia. Z tych względów Sąd stwierdził, że decyzje organów obu instancji są wadliwe i podlegają uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" i art. 135 P.p.s.a.; o wynagrodzeniu ustanowionego z urzędu radcy prawnego orzeczono na podstawie art. 250 P.p.s.a. i § 14 ust.2 pkt.1 lit. "c" i § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. z 2002 r., Nr 163, poz.1349 ze zm.) Badając sprawę ponownie organ uwzględni powyższe rozważania, mając na uwadze w szczególności, że wydanie decyzji ustalającej wysokość nienależnie pobranego świadczenia jest możliwe dopiero po ostatecznym wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji wymiarowej tj. decyzji uchylającej decyzję przyznającą świadczenie.