II SA/Lu 269/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Ibrom (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński,, Asesor WSA Wojciech Kręcisz, Protokolant Sekretarz sądowy Beata Skubis-Kawczyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2005 r. sprawy ze skargi M.W. na decyzję Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz M.W. kwotę 355 (trzysta pięćdziesiąt pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] lutego 2005 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] listopada 2004 r., odmawiającą M.W. przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu stwierdził, że powoływany przez skarżącą fakt pobytu jej matki, będącej wówczas w ciąży, w obozie przesiedleńczym w Z. na przełomie czerwca i lipca 1943 r., nie może być uznany za represję w stosunku do skarżącej, która urodziła się w dniu [...] marca 1944 r. w miejscowości M. w Niemczech, gdzie jej matka pracowała przymusowo po wywiezieniu z obozu w Z. Nie jest to działalność kombatancka ani równorzędna z kombatancką. Jednocześnie Kierownik Urzędu podniósł, że przepis art. 8 § 2 kodeksu cywilnego, przyznający zdolność prawną dziecku poczętemu, został skreślony ustawą z dnia 30 sierpnia 1996 r., nie ma zatem podstaw do przyjęcia, że skarżącej przysługują uprawnienia przewidziane w ustawie o kombatantach. Kierownik Urzędu wskazał na uregulowanie sytuacji prawnej dziecka poczętego oraz orzecznictwo na gruncie poprzednio obowiązującego przepisu art. 8 § 2 kodeksu cywilnego. W ocenie Kierownika Urzędu dziecko poczęte może być podmiotem praw i obowiązków jedynie w sytuacjach wyjątkowych, gdy przepisy szczególne przyznają mu wyraźnie zdolność prawną. Kierownik Urzędu powołał się także na orzeczenia Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Warszawie i Bydgoszczy, w których podzielony został pogląd Kierownika Urzędu co do braku możliwości przyznania dziecku poczętemu uprawnień kombatanckich. Dodatkowo organ administracji wyjaśnił, że urodzenie się skarżącej w miejscu deportacji rodziców również nie jest represją w rozumieniu ustawy o kombatantach. Od decyzji tej skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wniosła M.W., domagając się uchylenia decyzji. Skarżąca zarzuciła, iż zawężająca interpretacja osoby represjonowanej stanowi rażące naruszenie przepisów ustawy o kombatantach. Zdaniem skarżącej skreślenie przepisu art. 8 § 2 kodeksu cywilnego nie ma wpływu na zasadność jej roszczeń. Skarżąca powołała się ponadto na przepis art. 38 Konstytucji Rzeczypospolitej, Europejską Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, Deklarację Praw Dziecka oraz art. 1 ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów prawa materialnego - ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) oraz przepisów postępowania. W myśl przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. kombatantami są osoby, które brały udział w wojnach, działaniach zbrojnych i powstaniach narodowych, wchodząc w skład formacji wojskowych lub organizacji walczących o suwerenność i niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej. Rodzaje działalności kombatanckiej wskazane zostały w przepisie art. 1 ust. 2. Ustawa określa także działalność równorzędną z działalnością kombatancką (art. 2) oraz okresy zaliczane do działalności kombatanckiej lub z nią równorzędnej (art. 3). Z mocy przepisu art. 4 ust. 1 i 2 ustawy jej przepisy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego, wymienionym w pkt 1-4 (są to m.in. okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady) oraz w stosunku do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Skarżąca wnosi o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu jej ciężarnej matki w hitlerowskim obozie przejściowym w Z. Z twierdzeń skarżącej wynika, że nie urodziła się w tym obozie i po urodzeniu nie przebywała w żadnym obozie. Skarżąca wnosi zatem o uznanie, że represjom określonym w ustawie poddana była przed urodzeniem, w okresie życia płodowego. Wprawdzie literalne brzmienie przepisu art. 4 ustawy, mówiącego o osobach, które przebywały w obozach oraz osobach, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom wskazywałoby na objęcie zakresem ustawy osób już narodzonych, jednak wykładnia systemowa i celowościowa tego przepisu nakazuje uznanie, że ma on także zastosowanie do osób, które represjom w nim określonym poddane zostały jeszcze przed swoim urodzeniem. Nie sposób bowiem uznać, że pobyt kobiety w ciąży w obozie lub innym miejscu odosobnienia, w warunkach wskazanych w ustawie, nie stanowił represji wobec jej nie narodzonego jeszcze dziecka. Celem unormowania zawartego w przepisie art. 4 ustawy jest przyznanie uprawnień kombatanckich tym wszystkim osobom, które dotknięte zostały określonego rodzaju represjami (nie każda represja okresu wojennego objęta jest działaniem ustawy). Ustawa i rozporządzenie wykonawcze do niej (rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości – Dz. U. Nr 106, poz.1154) wskazują te więzienia, obozy i inne miejsca odosobnienia, w których pobyt - z uwagi na ich charakter i panujące w nich warunki – uznany został za represję w rozumieniu ustawy. Rozporządzenie to nie zalicza wprawdzie obozu przejściowego w Z. do innych miejsc odosobnienia, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 litera "b" ustawy, uprawnienia kombatanckie nie przysługiwałyby więc z tytułu pobytu w tym obozie matce skarżącej, obóz w Zamościu został jednak zaliczony do innych miejsc odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństw (§ 6 rozporządzenia w zw. z art. 4 ust.1 pkt 1 litera "c" ustawy o kombatantach). Pobyt w obozie w Z. dawałby więc podstawę do przyznania uprawnień kombatanckich zarówno dzieciom w wieku do lat 14 osadzonym w obozie, jak i niewątpliwie dzieciom w tym obozie urodzonym. Przyjęcie, że dziecko urodzone już po opuszczeniu przez ciężarną kobietę obozu nie mogłoby być uznane za ofiarę represji w rozumieniu powołanego przepisu, prowadziłoby do nieuzasadnionego zróżnicowania uprawnień. Godziłoby to w zasadę sprawiedliwości i równości wobec prawa. Należy podkreślić, że represji w rozumieniu ustawy nie oznacza świadomego odbioru stosowanych środków represji. Pozbawienie uprawnień osób, które represji doznały w łonie matki nie było niewątpliwie intencją ustawodawcy, który w preambule do ustawy podkreślił, że kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek wszystkich rodaków oraz szczególna troska i opieka ze strony instytucji państwowych, samorządów terytorialnych i organizacji społecznych. Argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie podważają przedstawionej wykładni przepisu art. 4 ustawy o kombatantach. W szczególności nie może mieć decydującego znaczenia aktualne brzmienie przepisu art. 8 kodeksu cywilnego. Przepis ten określa bowiem moment nabycia zdolności prawnej, czyli zdolności do tego, by być podmiotem praw i obowiązków z zakresu prawa cywilnego. Przebywanie w miejscu represji, czy podleganie represjom należą do sfery faktów, których ustalenie daje podstawę do przyznania określonych uprawnień na podstawie ustawy o kombatantach. Przepis art. 4 nie wprowadza przesłanki zdolności prawnej. Okoliczność, że zdolność prawną ma każdy człowiek od chwili urodzenia (art. 8 § 1 kodeksu cywilnego) nie przesądza więc sama przez się o niedopuszczalności uznania pobytu ciężarnej kobiety w obozie za represję w stosunku do dziecka jeszcze nienarodzonego. Należy także podnieść, że orzecznictwo sądów cywilnych wielokrotnie dopuszczało ochronę praw dziecka poczętego, niezależnie od unormowania kwestii momentu nabycia przez człowieka zdolności prawnej. Kodeks cywilny zawiera też przepisy przewidujące wprost możliwość nabywania przez dziecko poczęte praw i obowiązków pod warunkiem, że urodzi się żywe (por. przykładowo art. 4461 k.c., który stanowi, że z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem). Można też odwołać się do przepisu art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 ze zm.), przewidującego ochronę prawa do życia, także w fazie prenatalnej, w granicach określonych w ustawie. Mając wszystkie powyższe argumenty na uwadze uznać należy, że nie jest prawidłowa zwężająca interpretacja pojęcia osoby represjonowanej w rozumieniu ustawy o kombatantach. Nie można podzielić stanowiska organu administracji, iż pobyt ciężarnej matki w obozie nie stanowił represji w stosunku do jej nienarodzonego dziecka. Taka wykładnia przepisu art. 4 ustawy stanowi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Zaskarżona decyzja narusza także przepisy postępowania. Przyjmując błędną interpretację przepisu prawa materialnego nie przeprowadził organ administracji postępowania zmierzającego do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony, co narusza przepis art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego. Kierując się normą prawa materialnego organ administracji powinien był ocenić, jakie fakty mają istotne znaczenie dla sprawy, czy wymagają one udowodnienia i jakie dowody dla udowodnienia tych faktów są potrzebne. Stosownie natomiast do przepisów art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. organ obowiązany był w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona. Obowiązkiem organu administracji było więc ustalenie, zgodnie z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., czy we wskazanym przez wnioskodawczynię okresie w obozie w Z. przebywała jej matka i czy była wówczas w ciąży. Należy zauważyć, że w znajdującym się w aktach sprawy zaświadczeniu z dnia 12 listopada 1990 r., potwierdzającym fakt pobytu matki skarżącej w obozie, brak jest dokładnej daty pobytu matki w obozie w Z. Wszystkie te okoliczności będą wymagały szczegółowych ustaleń. Rozpoznając sprawę ponownie organ administracji podejmie niezbędne czynności proceduralne w celu zebrania pełnego materiału dowodowego, dopiero bowiem wówczas będzie mógł ocenić, czy fakt pobytu ciężarnej matki skarżącej w obozie został udowodniony. Niezależnie od ustaleń dokonanych w rozpoznawanej sprawie należy zwrócić uwagę, że skarżąca we wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich – poza faktem pobytu matki w obozie w Z. – wskazała także fakt deportacji rodziców do III Rzeszy i wykonywanie przez nich pracy przymusowej oraz podała, że urodziła się w dniu [...] marca 1944 r. w miejscu deportacji rodziców i przebywała z nimi w tym miejscu do chwili zakończenia działań wojennych. Należałoby więc wyjaśnić, czy zamiarem skarżącej nie było także ubieganie się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Stosownie do przepisu art. 9 kodeksu postępowania administracyjnego organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich uprawnień i obowiązków oraz czuwają, by strony i inne osoby biorące udział w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Obowiązkiem organu administracji rozpoznającego sprawę ponownie będzie zatem dokładne wyjaśnienie żądania skarżącej, w szczególności zaś wyjaśnienie, czy ze wskazywanego przez skarżącą faktu deportacji wywodzi ona określone skutki prawne. Należy przy tym zwrócić uwagę na brzmienie przepisu art. 1 ust. 2 pkt 1 powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r., który stanowi, że świadczenie pieniężne określone w ustawie przysługuje wyłącznie osobom, które nie mają ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego. Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekł, jak w sentencji. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 ustawy w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 litera "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zmianami).