II SA/Lu 323/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz Protokolant Referent Agnieszka Komajda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2022 r. sprawy ze skargi Ł. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 1 marca 2022 r., nr SKO.41/325/OS/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy Lubartów z dnia 21 grudnia 2021 r., nr RSS.8252.000086.2021. 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie na rzecz Ł. W. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia 1 marca 2022r., znak: SK0.41/32570S/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie po rozpatrzeniu odwołania Ł. W. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej jako "u.ś.r."- utrzymało w mocy decyzję wydaną z up. Wójta Gminy Lubartów z 21 grudnia 2021 r., Nr RSS.8252.000086.2021 o odmowie przyznania Ł. W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad babcią L. G.. Powodem odmowy przyznania świadczenia przez organ I instancji było to, że niepełnosprawność babci powstała w późniejszym wieku oraz to, że jej córki nie zostały wykluczone ze sprawowania opieki nad nią: jedna z nich ma ustalone prawo do emerytury, a druga pracuje. W odwołaniu Ł. W. zarzucał organowi naruszenie art. 6 w zw. z art. 7 w zw. z art. 8 w zw. z art. 9 k.p.a., a w konsekwencji naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1b pkt 1 u.ś.r. Podnosił, że jego matka - G. W. jest osobą schorowaną i ma problemy kręgosłupem - od 18 listopada 2019r. do 30 listopada 2021r. posiadała orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, które z uwagi na pandemię nadal jest aktualne; wymaga pomocy osób trzecich, ponadto wykonuje pracę zdalną w firmie O.. Z kolei druga córka babci L. G. (ciocia skarżącego) - M. I. nie może sprawować opieki nad babcią, gdyż pracuje na cały etat, poza tym nie posiada prawa jazdy, więc nie ma możliwości codziennego dojazdu do niej; mieszka przy ul. [...] w L. , natomiast babcia w L., odległość między tymi miejscami to 6 km, nie ma możliwości, by dowoził ją ktoś z rodziny. W konsekwencji to skarżący jest jedyną osobą, która może sprawować opiekę nad babcią. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło odwołania. W pierwszej kolejności przytoczyło treść przepisów regulujących zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego tj. art. 17 ust. 1 i ust. 1 b u.ś.r. Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji co do negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., tj. kryterium wieku powstania znacznego stopnia niepełnosprawności. Kolegium wskazało na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, który stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W świetle wskazanych przez Kolegium orzeczeń sądów administracyjnych, stwierdzenie niekonstytucyjności spornego przepisu oznacza, że nie może on być wyłączną podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Natomiast Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji co do tego, że w niniejszej sprawie świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane skarżącemu, gdyż nie zachodzą przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W świetle tego przepisu, elementem decydującym o przyznaniu prawa do świadczenia jest istnienie po stronie opiekuna obowiązku alimentacyjnego, który - w myśl art. 128 i art. 129 § 1 k.r.i.o. - obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Z akt wynika, że skarżący jest wnukiem L. G., a więc zstępnym drugiego stopnia. Oznacza to, że w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny ciąży na dzieciach L. G., jako zstępnych pierwszego stopnia. L. G. ma 4 dzieci: syn Z. G. mieszka za granicą od 30 lat, córka E. W. mieszka w województwie dolnośląskim, córka M. I. w L. i tam pracuje, zaś córka G. W. (matka skarżącego) w L. , jest na emeryturze i legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Zdaniem Kolegium, w świetle art. 17 ust. 1a u.ś.r., w sytuacji gdy istnieją osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne tylko wtedy, gdy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a w sytuacji gdy nie posiadają takiego orzeczenia, gdy występują przesłanki obiektywnie uniemożliwiające im sprawowanie opieki, m.in. posiadanie znacznego stopnia niepełnosprawności przez osobę zobowiązaną w pierwszej kolejności do alimentacji, przebywanie takiej osoby za granicą. Natomiast takie okoliczności, jak pobieranie innego świadczenia rodzinnego, opieka nad własnym niepełnosprawnym dzieckiem, czy wykonywanie pracy zawodowej nie zwalniają z obowiązku alimentacyjnego, nie stanowią bowiem o istnieniu obiektywnych przyczyn braku możliwości zajmowania się swoim rodzicem, chociażby poprzez udzielenie mu odpowiedniego wsparcia finansowego (tak: WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 8 grudnia 2021r., sygn. akt II SA/Po 325/21). W związku z tym Kolegium uznało, że takie okoliczności, jak wykonywanie pracy zarobkowej, zamieszkiwanie w innej miejscowości bądź brak prawa jazdy nie mogą być uznane za okoliczności obiektywnie uniemożliwiające sprawowanie opieki nad babcią skarżącego przez jej córki. Opieka może być bowiem sprawowana także poprzez zmianę miejsca zamieszkania i przeniesienie się do miejsca zamieszkania osoby wymagającej opieki, zmianę miejsca zamieszkania osoby wymagającej opieki i zamieszkanie np. z dzieckiem. Można także używać transportu publicznego celem dojazdów do osoby wymagającej opieki. Z dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy i załączonej do odwołania wynika, że matka skarżącego - G. W. faktycznie może nie być obiektywnie zdolna do wykonywania opieki. Orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 18 listopada 2019r. wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. zaliczono ją do znacznego stopnia niepełnosprawności, a zgodnie z dołączoną dokumentacją medyczną cierpi na schorzenia kręgosłupa (prawostronna skolioza odcinka lędźwiowego, zmiany zwyrodnieniowe krawędzi trzonów kręgów). Schorzenia te mogą znacznie utrudniać lub uniemożliwiać dźwiganie czy wykonywanie czynności wymagających wysiłku fizycznego. Z. G. - syn L. G. również nie może sprawować obiektywnie opieki ze względu na zamieszkiwanie poza granicami kraju. Natomiast Kolegium stwierdziło, że jedna z córek L. G. mieszka w woj. dolnośląskim i okoliczność ta nie może być uznana za obiektywną przeszkodę w sprawowaniu opieki nad matką. To samo dotyczy córki M. I., która mieszka w L. , 6 km od miejsca zamieszkania matki; córka pracuje, co oznacza, że w razie konieczności rezygnacji z zatrudnienia, byłaby obiektywnie zdolna do sprawowania opieki nad matką. W tych okolicznościach nie można uznać, że skarżącemu przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie można uznać, że spoczywa na nim obowiązek alimentacyjny wobec babci w sytuacji, gdy babcia ma dwie córki, które obiektywnie mogą sprawować nad nią opiekę. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Ł. W. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z naruszeniem: 1. art. 6 k.p.a. w zw. z 7 k.p.a. w zw. z 8 k.p.a. w zw. z 9 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu skarżącego, nieprowadzenie postępowania w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej, przeprowadzenie postępowania w sposób pobieżny i niedbały; niewyczerpujące rozważenie i wyjaśnienie stanu faktycznego w zakresie okoliczności związanych z koniecznością sprawowania opieki nad babcią przez skarżącego; błędne przyjęcie, że opiekę mogą sprawować jej córki; 2. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędne jego zastosowanie, polegające na uznaniu, że występowały inne osoby spokrewnione w I stopniu, które mogły sprawować opiekę naprzemienną nad L. G., pomimo, że z materiału dowodowego zgromadzonego w przedmiotowej sprawie wynika wprost, że był jedyną osobą, mogącą faktycznie sprawować opiekę nad babcią, co skutkowało utrzymaniem przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzji wydanej przez Wójta Gminy Lubartów, w której odmówiono mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, aby mógł sprawować opiekę nad w/w; W uzasadnieniu zarzutów wyjaśnił, że babcia (zmarła po wydaniu decyzji organu I instancji w dniu 7 stycznia 2022r.) wymagała pomocy przy podstawowych czynnościach, począwszy od higieny osobistej, poprzez pomoc w jedzeniu czy ubraniu się, ale przede wszystkich wiązała się z jej częstym podnoszeniem i przenoszeniem w inne miejsca, co wymagało dużej sprawności fizycznej i siły; pomoc w tym zakresie świadczył skarżący, co potwierdzono podczas wywiadu środowiskowego w dniu 18 października 2021r. Matka skarżącego - G. W. nie miała możliwości sprawowania opieki nad babcią z uwagi na wiek i własne problemy zdrowotne, potwierdzone orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 18 listopada 2019r. (prawostronna skolioza odcinka lędźwiowego kręgosłupa, zmiany zwyrodnieniowe krawędzi trzonów kręgów); ponadto wykonuje pracę zdalną w firmie O., zajmującej się usługami marketingowymi. Z powyższych powodów nie byłaby w stanie zapewnić stałej i realnej opieki matce. Takiej opieki nie byłaby w stanie świadczyć także druga córka babci - M. I. z uwagi na wykonywanie pracy na cały etat oraz ze względu na zamieszkiwanie w innej miejscowości (w L. ) oddalonej od miejsca zamieszkania babci (w L.) o 6 km, brak prawa jazdy i w konsekwencji brak możliwości codziennego dojazdu do mamy. M. I. nie mogła zamieszkać z mamą ani przyjąć jej do siebie, gdyż ma własną rodzinę i obowiązki rodzinne. Opieka nad babcią wymagała pokładów ogromnej siły fizycznej, którą zapewniał skarżący, jej córki nie były w stanie sprawować takiej opieki nawet naprzemiennie, dlatego to jemu przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 2102 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę zaskarżonego aktu wyłącznie w zakresie jego zgodności z prawem. Podobnie stanowi art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz.329 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."): "Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie". Rozpatrując skargę w takim zakresie Sąd stwierdził, że decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania (art. 7, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a.) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Nie jest kwestionowane, że L. G. (zmarła 7 stycznia 2022r.) była osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu i wymagała stałej opieki i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Zostało to potwierdzone orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z 17 czerwca 2019r. (k. 12 akt admin.). Spór w niniejszej sprawie sprowadza się do tego, czy skarżącemu będącemu wnukiem niepełnosprawnej L. G. przysługiwało świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji, gdy babcia miała czworo dzieci (syna i trzy córki). W tym miejscu należy podkreślić, że nie budziła wątpliwości stron i organów obu instancji interpretacja art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Prawidłowo organy przyjęły, że w świetle tego przepisu osobom dalej spokrewnionym, np. wnukowi, świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać tylko wtedy, gdy nie ma osób bliżej spokrewnionych (dzieci), albo gdy takie osoby są, ale z przyczyn obiektywnych (np. zdrowotnych) czy innych nie mają one możliwości zapewnić stosownej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. W rozpatrywanej sprawie wątpliwości Sądu budzą ustalenia faktyczne w tym zakresie, na co zasadnie wskazuje skarżący. Otóż przede wszystkim należy stwierdzić, że organy obu instancji w ogóle nie odniosły się ustaleń podstawowego środka dowodowego w postępowaniu w przedmiocie świadczeń rodzinnych, tj. wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 18 października 2021r. Z protokołu tego wywiadu wynika, że to właśnie skarżący, w okresie objętym wnioskiem, opiekował się L. G. (91 lat) zapewniając jej w pełni niezbędną pomoc: przegotowywał co najmniej trzy ciepłe posiłki dziennie zgodnie z zaleceniami diabetologa, świeże soki, przeciery i zioła, pomagał babci w ubieraniu się, porannej toalecie, wieczornej kąpieli (wymagającej pomocy co najmniej dwóch osób) podawał i sprzątał po posiłkach, trzy razy dziennie podawał leki, ponadto cały czas pilnował i asekurował babcię w prostych czynnościach, organizował i uczestniczył w wizytach lekarskich, aktywizował babcię poprzez kontakty z otoczeniem, przebywanie na świeżym powietrzu, robił zakupy, załatwiał sprawy urzędowe, dbał o czystość pomieszczeń etc. W protokole wywiadu wskazano, że konieczność sprawowania opieki w takim zakresie uniemożliwiła skarżącemu podjęcie aktywności zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy, dodatkowo L. G. wymagała monitorowania stanu zdrowia również w nocy (podawanie leków przeciwbólowych, masaży, poprawienia pozycji ciała, przekręcania celem zapobieżenia powstaniu odleżyn). Skarżący faktycznie całodobowo sprawował więc opiekę nad babcią i wykonywał ją właściwie. W związku z tym pracownik socjalny przeprowadzający wywiad uznał, że wskazane byłoby wydanie decyzji przyznającej mu świadczenie pielęgnacyjne. Pracownik socjalny stwierdził przy tym, że w rodzinie nie ma innych osób, które mogłyby sprawować taką opiekę nad L. G. – matka skarżącego, która mieszka w tym samym domu jest osobą w wieku emerytalnym i wymaga leczenia z powodu złego stanu zdrowia. Głównym problemem w rodzinie jest trudna sytuacja finansowa i zdrowotna. Należy podkreślić, że wywiad został przeprowadzony przez pracownika socjalnego organu I instancji, a więc przez osobę, której oświadczenia - z racji pełnionej funkcji publicznej oraz z uwagi na bezpośredni kontakt z rodziną skarżącego tj. ze skarżącym i jego babcią – zasługują w pełni na wiarygodność. Organy jednak w ogóle nie odniosły się do sugestii tego pracownika i dokonanych przez niego podczas wywiadu ustaleń, istotnie odmiennych od ustaleń organów. Argumentacja organów przedstawiona w uzasadnieniach ich decyzji sugeruje, że dokonały one ustaleń w spornym zakresie wyłącznie na podstawie protokołu przesłuchania skarżącego z 16 grudnia 2021r. Skarżący wyjaśnił, że babcia ma czworo dzieci – syna (który mieszka za granicą ponad 30 lat) i trzy córki: jedna mieszka od 30 lat w województwie dolnośląskim (E. W.), zaś dwie (w tym jego mama) w L. – córka M. I. pracuje na cały etat i nie ma jak dojeżdżać do babci do L., zaś jego mama G. W. jest również niepełnoprawna w stopniu umiarkowanym (orzeczenie z 18 listopada 2019r., k.31). Organy uznały na podstawie tych wyjaśnień, że nie było obiektywnych przeszkód do sprawowania opieki nad L. G. przez dwie córki – E. W. oraz M. I., a w związku z tym skarżącemu wnukowi, jako osobie dalej spokrewnionej z L. G., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało. Stanowisko organów nie zostało przekonująco umotywowane, a więc jest co najmniej przedwczesne. Organy bowiem w ogóle nie odniosły się do ustalonego podczas wywiadu środowiskowego zakresu czynności opiekuńczych wobec zmarłej już L. G. – z wywiadu wynika, że opieka przybrała postać faktycznej, stałej, zarówno w dzień jak i w nocy, obecności przy L. G., wymaganej w związku z koniecznością pilnowania jej (w protokole wywiadu stwierdzono, że kilkakrotnie się przewróciła, doznając potłuczeń). W związku z tym ogólne stwierdzenie organów, że taką stałą opiekę mogły zapewnić jej dwie córki – E. W. i M. I., nie jest przekonujące. Obie córki nie mieszkały z matką, sprawowanie opieki nad nią wymagałoby całkowitego przeorganizowania ich życia i przeprowadzenia się do L. albo przeorganizowania życia matki i zabrania jej do własnych rodzin, co w obu przypadkach wiązałoby się z istotnymi trudnościami i niewykluczone, że także kosztami, w tym psychicznymi zarówno dla córek, jak i dla samej L. G. – z akt nie wynika, by zarówno córki, jak i ich matka, miały taką możliwość bez uszczerbku dla ich własnego zdrowia, własnych rodzin i życia zawodowego (bezsporne jest, że M. I. pracuje na cały etat). O ile Sąd zgadza się ze stanowiskiem organów, że zamieszkiwanie córek w innych miejscowościach, niż ich wymagająca opieki matka, nie zwalniało ich z obowiązku alimentacyjnego wobec matki, o tyle nie jest to wystraczająca okoliczność do stwierdzenia, że istnieją osoby bliżej spokrewnione z L. G., niż skarżący, a więc skarżącemu nie przysługiwało świadczenie pielęgnacyjne. Stanowisko organów byłoby prawidłowe wyłącznie w razie ustalenia, że córki L. G. mają realną możliwość bez narażenia na uszczerbek w zakresie funkcjonowania własnych rodzin sprawować opiekę nad matką i to opiekę stałą, całodobową, bo konieczność opieki w takim właśnie zakresie została potwierdzona podczas wywiadu środowiskowego. W świetle powyższego Sąd zgodził się z zarzutami skarżącego, że organy nie ustaliły wyczerpująco stanu faktycznego sprawy w zakresie realnych możliwości sprawowania opieki w koniecznym, niezbędnym zakresie nad L. G. przez jej dwie córki, a w konsekwencji w sposób nieusprawiedliwiony organy przyjęły, że na skarżącym, w tych okolicznościach, nie ciążył obowiązek alimentacyjny wobec babci. W związku z tym Sąd uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c i art. 135 p.p.s.a.; o kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a. Rozpatrując sprawę ponownie organ przede wszystkim uwzględni ustalenia wywiadu środowiskowego z 18 października 2021r.,(k.18-20) i w kontekście tych ustaleń ponownie oceni, czy rzeczywiście córki L. G. w spornym okresie miały możliwość, w powyżej wskazanym rozumieniu, sprawować opiekę nad matką. Dodać należy, że śmierć L. G. w toku postępowania nie stanowi przeszkody do ewentualnego przyznania takiego świadczenia skarżącemu za okres sprawowania przez niego opieki nad nią (zob. wyrok WSA w Krakowie z 5 października 2021r., III SA/Kr 540/21).