II SA/Lu 342/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi M. S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2024 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Wójta Gminy J. z 23 stycznia 2024 r., znak: [...]; II. zasądza na rzecz M. S. od Samorządowego Kolegium Odwoławczego kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. . Postanowieniem z 20 lutego 2024 r., znak: [...], wydanym na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 61 a § 1 oraz art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej: k.p.a.), po rozpoznaniu zażalenia M. S., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy postanowienie Wójta Gminy J. z 23 stycznia 2024 r., znak: [...] odmawiające wszczęcia postępowania w sprawie zmiany stanu wody na działce nr [...] ze szkodą dla działki nr [...], położonych w miejscowości S. D.. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie naruszenia stosunków wodnych ze szkodą dla działki nr [...] wystąpił M. S., który nie posiada do tej nieruchomości tytułu prawnego (jest posiadaczem nieruchomości po swoich zmarłych rodzicach). Kolegium podniosło, że z treści art. 61a § 1 k.p.a. wynika, że ustawodawca wprowadził w tej regulacji dwie samodzielne przesłanki wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania. Jedną z nich jest wniesienie podania przez osobę, która nie jest stroną, tj. nie ma legitymacji materialnej w rozumieniu art. 28 k.p.a. do złożenia wniosku. Według organu żądanie nie wszczyna postępowania administracyjnego tylko wówczas, gdy zostało zgłoszone przez podmiot oczywiście nieuprawniony, tzn. gdy z wniosku w sposób oczywisty wynika, że wnoszący składa je nie w swojej sprawie. W każdym innym przypadku natomiast, kiedy brak interesu prawnego wnoszącego żądanie wszczęcia postępowania budzi wątpliwości bądź wymaga przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, organ nie powinien odmawiać wszczęcia postępowania, ale kontynuować je i w jego trakcie ustalić status prawny żądającego wszczęcia postępowania. Kolegium podniosło następnie, że stosownie do treści art. 28 k.p.a., jednostka ma status strony, jeżeli w sprawie ma interes prawny, który ustalony jest na podstawie przepisów prawa materialnego. Kolegium wskazało, że przepisy prawa cywilnego łączą nabycie spadku z chwilą otwarcia spadku (art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. z 2023 r. poz. 1610 ze zm., dalej: k.c.), a otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 924 k.c.). Zatem nabycie praw i obowiązków wchodzących w skład spadku nie jest uzależnione ani od złożenia przez spadkobiercę oświadczenia o przyjęciu spadku, ani też od uzyskania przez niego orzeczenia właściwego organu państwowego. Inaczej mówiąc, związanie przez ustawę nabycia spadku przez spadkodawcę ze zdarzeniem prawnym, jakim jest śmierć osoby fizycznej, oznacza, że z chwilą śmierci spadkodawcy (a więc z chwilą otwarcia spadku), spadkobierca wchodzi z mocy samego prawa w ogół praw i obowiązków należących do spadku. Jednocześnie Kolegium podkreśliło, że postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, stosownie do art. 1027 k.c. lub poświadczenie dziedziczenia, stanowią wyłączne dowody nabycia praw do spadku względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia. Spadkobierca nie może udowodnić swoich praw do spadku, w tym także wysokości przysługującego mu udziału spadkowego, za pomocą jakichkolwiek innych dowodów. W konsekwencji należy stwierdzić, że w sytuacji konieczności ustalenia prawa do składniku majątku objętego spadkiem, który stanowi w niniejszej sprawie działka nr [...] położona w miejscowości S. D., konieczne jest przedstawienie dowodu, z którego wynikałby tytuł prawny do tej nieruchomości. Przy czym dowodem takim może być postanowienie o nabyciu spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia. W niniejszej sprawie pomimo wezwania organu skarżący nie przedstawił dowodu, który świadczyłby o tytule prawnym do nieruchomości. Przy czym nie jest on jedyną osobą, której może przysługiwać prawo do przedmiotowej nieruchomość. Z akt sprawy wynika, że jego udział wynosi [...]. Ponadto skarżący nie przedstawił nawet dowodu, z którego wynikałoby, że toczy się postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku z wniosku wszystkich potencjalnych spadkobierców po byłych właścicielach nieruchomości lub przeprowadzono postępowanie przed notariuszem. Zdaniem Kolegium, żądanie wszczęcia postępowania wniesione przez osobę niebędącą stroną musiało skutkować wydaniem postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania na podstawie art. 61a § 1 k.p.a. Do czasu niewątpliwego ustalenia prawa do nieruchomości na rzecz określonych spadkobierców wniosek skarżącego jest przedwczesny. Skargę na postanowienie Kolegium wniósł M. S., podnosząc, że wykonany na sąsiedniej działce nr [...] nasyp naruszył przepisy Prawa wodnego, powodując szkodę na działce nr [...]. Nie bez znaczenia jest fakt, że na tej działce znajduje się zabudowa zagrodowa wraz z budynkami mieszkalnymi. Szkodą objęci są wszyscy mieszkańcy, a w szczególności skarżący, gdyż na tej działce prowadzi gospodarstwo rolne. Sytuacja ta stanowi podstawę do wydania niezwłocznie decyzji z urzędu. Mimo to wójt uchyla się od wydania stosownej decyzji, kwestionując prawo spadkowe skarżącego. Skarżący podkreślił, że prawo spadkowe nabył z chwilą otwarcia spadku i w tym samym czasie przejął w posiadanie gospodarstwo rolne, z którego jest obowiązany odprowadzać podatki. Skarżący podniósł, że z żadnego przepisu prawa nie wynika, aby wydanie decyzji, której żąda, było uzależnione od tego, czy aktualny posiadacz działki ma określony udział w spadku. Fakt przejęcia gospodarstwa, jego prowadzenie i zamieszkanie na działce jest bezsporne bez względu na to, kiedy będzie przeprowadzone postępowanie spadkowe. W ocenie skarżącego zgodnie z wolą ustawodawcy stosowna decyzja jest wydawana z urzędu lub na wniosek, co oznacza, że w przypadku szkody na działce, która jest zamieszkiwana, wydanie decyzji z urzędu jest w pełni uzasadnione. Tym samym odmowa wszczęcia postępowania jest sprzeczna z prawem. Skarżący dodał, że sytuacja, która powstała w wyniku dokonanego zasypu powoduje, że spływająca woda nie wybiera spadkobierców ani ich udziału, tylko działa jednakowo na wszystkich użytkowników i mieszkańców, a w szczególności na gospodarstwo, za które on jest odpowiedzialny. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Zaskarżone postanowienie i utrzymane nim w mocy postanowienie organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Organy wydały kwestionowane postanowienia na podstawie art. 61a § 1 k.p.a., w myśl którego, gdy żądanie wszczęcia postępowania zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Organy uznały, że skarżący nie może skutecznie żądać wszczęcia postępowania w przedmiocie naruszenia stosunków wodnych na działce nr [...] ze szkodą dla działki nr [...], ponieważ wprawdzie posiada i użytkuje działkę nr [...] wchodzącą w skład masy spadkowej po jego zmarłych rodzicach, ale nie dysponuje dowodem nabycia praw do spadku w postaci postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialnego poświadczenia dziedziczenia. Wobec powyższego, zdaniem organów, skoro z żądaniem wszczęcia tego postępowania wystąpił skarżący, który nie jest stroną, należało odmówić wszczęcia postępowania. Tego stanowiska Sąd nie podziela. Żądanie wszczęcia postępowania skarżący oparł na treści art. 234 ust. 3 ustawy z 20 lipca 2017 r. Prawo wodne (Dz. U. z 2023 r. poz. 1478 ze zm.), zgodnie z którym jeżeli spowodowane przez właściciela gruntu zmiany stanu wody na gruncie szkodliwie wpływają na grunty sąsiednie, wójt, burmistrz lub prezydent miasta, z urzędu lub na wniosek, w drodze decyzji, nakazuje właścicielowi gruntu przywrócenie stanu poprzedniego lub wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom, ustalając termin wykonania tych czynności. Rozstrzygnięcie spornego problemu legitymacji skarżącego do żądania nakazania właścicielowi działki nr [...] podjęcia działań, o których mowa w art. 234 Prawa wodnego, wymaga odwołania się do przepisów prawa cywilnego regulujących zagadnienie dziedziczenia. Zgodnie z art. 924 i 925 k.c. spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy a spadkobierca nabywa ten spadek z chwilą otwarcia spadku. Pojęcie "otwarcie spadku" oznacza, że z chwilą śmierci spadkodawcy należące do niego prawa i obowiązki majątkowe o charakterze cywilnoprawnym zmieniają swój charakter – stają się spadkiem, a więc pewną wyodrębnioną masą majątkową poddaną przepisom prawa spadkowego. Prawa i obowiązki niewygasające z chwilą śmierci danej osoby przechodzą w drodze sukcesji generalnej na określone podmioty. Nabycie to nie jest uzależnione ani od złożenia przez spadkobiercę oświadczenia o przyjęciu spadku ani od uzyskania przez niego orzeczenia odpowiedniego organu państwowego. Wejście przez spadkobiercę w ogół praw i obowiązków zmarłego następuje z mocy prawa. Jeśli spadek przypada kilku spadkobiercom, to z chwilą jego otwarcia powstaje wspólność majątkowa spadku i trwa ona aż do działu spadku (art. 1035 k.c.). Ta wspólność nie oznacza, że powstała współwłasność w poszczególnych składnikach majątkowych wchodzących w skład masy spadkowej. Spadkobiercy do momentu działu spadku zachowują udział w całym majątku spadkowym (współwłasność łączna). Co do zasady na majątek ten składają się prawa i obowiązki majątkowe zmarłego (art. 922 § 1 k.c.). Z chwilą otwarcia spadku po rodzicach skarżący stał się współwłaścicielem majątku spadkowego, a zatem również wchodzącej w skład tego majątku działki nr [...]. Rację ma skarżący, że z żadnego przepisu prawa, w tym z art. 234 Prawa wodnego, nie wynika, aby spadkobierca właściciela nieruchomości musiał legitymować się dowodem potwierdzającym prawo do spadku. Żądanie wszczęcia postępowania w sprawie naruszenia stosunków wodnych na gruncie stanowi czynność zachowawczą, zmierzającą do zachowania działki stanowiącej element masy spadkowej w stanie niepogorszonym (art. 209 § 1 k.c., zgodnie z którym każdy ze współwłaścicieli może wykonywać wszelkie czynności i dochodzić wszelkich roszczeń, które zmierzają do zachowania wspólnego prawa), stąd skarżący jako współwłaściciel tej działki miał prawo żądać wszczęcia postępowania w niniejszej sprawie jako strona. Żaden przepis prawa nie przewiduje, aby konieczne było złożenie wraz z wnioskiem postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku bądź poświadczenia dziedziczenia. Istotne jest to, że faktycznie w dniu składania wniosku skarżący był spadkobiercą właścicieli działki. W związku z tym sam fakt, że w dniu 15 grudnia 2023 r. (data złożenia wniosku do organu pierwszej instancji) skarżący nie dysponował postanowieniem sądu stwierdzającym nabycie spadku po rodzicach ani poświadczeniem dziedziczenia, nie przesądza o braku jego legitymacji do złożenia tego wniosku. Mając na uwadze powyższe, Sąd uchylił postanowienia organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ w związku z art. 135 p.p.s.a. jako naruszające art. 61a § 1 k.p.a. poprzez jego zastosowanie. Rozstrzygnięcie w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania obejmujących wpis od skargi w kwocie 100 zł zostało wydane na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 1 p.p.s.a. Organ pierwszej instancji, kierując się oceną prawną dokonaną przez Sąd (art. 153 p.p.s.a.), przeprowadzi postępowanie wyjaśniające w sprawie z wniosku skarżącego i – w zależności od poczynionych ustaleń – wyda stosowne rozstrzygniecie na podstawie art. 234 Prawa wodnego. Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji.