II SA/Lu 356/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha Protokolant Sekretarz sądowy Kinga Kościejewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 sierpnia 2025 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Chełmie z dnia 8 maja 2025 r., znak: SKO.II.41/506/ŚR/2025 w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę. Decyzją z dnia 8 maja 2025 r., znak: SKO.II.41/506/ŚR/2025 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Chełmie po rozpatrzeniu odwołania A. B., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 3 pkt 22 i pkt 24 lit. c, art. 5 ust. 4b, art. 24 ust. 7 oraz art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 7 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm., dalej jako "u.ś.r.") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy [...] przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia 11 lutego 2025 r., znak: OPS.520.86.2023. Wskazaną decyzją organ I instancji orzekł o: 1) uznaniu, że wypłacone skarżącemu świadczenie rodzinne w postaci zasiłku rodzinnego w kwocie 116,80 zł oraz dodatki do zasiłku z tytułu: - podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania w związku z dojazdem z miejsca zamieszkania do miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły w kwocie 32,48 zł; - podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania w związku z zamieszkiwaniem w miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły wypłaconego w łącznej kwocie 53,20 zł; - kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w łącznej kwocie 51,76 zł, - pobrane za okres od dnia 1 listopada 2023 r. do dnia 30 czerwca 2024 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi; 2) nakazaniu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz ustawowych odsetek za opóźnienie, naliczonych od kwoty nienależnie pobranego świadczenia do dnia spłaty; 3) o stwierdzeniu, że kwota ustawowych odsetek za opóźnienie na dzień wydania decyzji wynosi 25,99 zł (...). Organy dokonały następujących ustaleń stanu faktycznego i prawnego: Wskazane świadczenia zostały przyznane skarżącemu decyzją z dnia 18 października 2023 r. na okres zasiłkowy 2023/2024 (1 listopada 2023r. – 31 października 2024r.) na rodzinę i dzieci skarżącego [...] B. i O. B.. Wydając decyzję organ ustalił, że miesięczny dochód za 2022r. siedmioosobowej rodziny skarżącego (obejmującej poza nim i jego synami, dwoje dzieci jego żony oraz jedno ich wspólne dziecko) wynosił 5 842,30 zł, a w przeliczeniu na osobę - 834,61 zł, a więc przekraczał kryterium dochodowe (tj. kwotę 764 zł). W związku z tym przyznał zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w kwocie po 31,78 zł miesięcznie (z wyłączeniem lipca i sierpnia 2023r.). Decyzja zawierała pouczenie (zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r.), że w przypadku uzyskania dochodu, strona jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu. Świadczenia zostały wypłacone z zastosowaniem art. 5 ust. 3 -3b u.ś.r. Podczas weryfikacji wniosku żony skarżącego o przyznanie świadczeń na okres zasiłkowy 2024/2025. organ powziął informację, że od czerwca 2023 r. uzyskiwała ona dochody z tytułu kolejno wykonywanych umów zlecenia zawartych z [...] Sp. z o.o., o czym skarżący nie poinformował niezwłocznie organu. Pierwsza umowa została zawarta w dniu 21 marca 2023 r. z terminem wykonania 9 maja 2023 r., zaś kolejne: 22 czerwca 2023 r., 13 lipca 2023 r., 22 sierpnia 2023 r., 16 listopada 2023 r., 28 grudnia 2023 r., 16 stycznia 2024 r., 6 lutego 2024 r., 29 lutego 2024 r., 11 marca 2024 r., 25 kwietnia 2024 r., 14 czerwca 2024 r., 15 lipca 2024 r. W każdej umowie znajduje się adnotacja "płatne w ciągu 21 dni od przeprowadzenia szkolenia", a z wydruków z konta bankowego wynika, że żona skarżącego faktycznie otrzymała wynagrodzenia zgodnie z umowami (tj. za 5/2023, 6/2023, 7/2023, 8/2023, 11/2023, 12/2023, 1/2024, 2/2024, 3/2024, 4/2024, 6/2024, 7/2024, 8/2024, 10/2024). Mając powyższe na uwadze, organy stwierdziły, że nastąpiło uzyskanie dochodu w rozumieniu art. 3 pkt 24 lit. c u.śr., zaś w myśl art. 5 ust. 4b u.ś.r. - w przypadku uzyskania dochodu (...) po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Organy stwierdziły, że pierwszym miesiącem wykonania pracy przez żonę skarżącego był maj 2023 r., a "miesiącem następującym" - czerwiec 2023 r. W wyniku weryfikacji dochodu, polegającej na doliczeniu do miesięcznego dochodu rodziny skarżącego uzyskiwanego w roku bazowym 2022r. tj. 5842,30 zł, dochodu uzyskanego za czerwiec 2023r. w kwocie 3 093 zł (kwota wynikająca z przelewu bankowego oraz zaświadczenia pracodawcy o zarobkach) uzyskano kwotę 8935,30 zł, czyli na osobę w rodzinie 1276,47 zł. Dochód znacznie przekraczał ustawowe kryterium, które dla rodziny skarżącego w okresie zasiłkowym 2023/2024 wynosiło 764 zł. W związku z tym zastosowanie miał art. 24 ust. 7 u.ś.r., który przewiduje, że w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługuję lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. W konsekwencji organy uznały, że przyznane skarżącemu świadczenia, które zostały wypłacone w okresie 1 listopada 2023r. - 30 czerwca 2024r. w łącznej kwocie 254,24 zł, nie przysługiwały skarżącemu. (31,78 zł x 8 miesięcy) Jednocześnie organy oceniły, że te świadczenia są nienależnie pobranymi świadczeniami i podlegają zwrotowi zgodnie z art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r. Skarżacy wypełniając wniosek o przyznanie świadczenia zapoznał się z treścią pouczenia o obowiązku informacyjnym związanym z uzyskaniem dochodu oraz skutkach jego niedopełnienia w postaci ustalenia i konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Organ I instancji dodał, że żona skarżącego A. S. - B. korzysta ze świadczeń rodzinnych w tutejszym Ośrodku od okresu zasiłkowego 2016/2017. W okresie zasiłkowym 2020/2021 miało miejsce uzyskanie przez nią dochodu, o czym niezwłocznie poinformowała organ, co zdaniem organów oznacza, że miała świadomość, że każdą zmianę mającą wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, a w szczególności uzyskanie dochodu należy zgłosić, aby nie doprowadzić do powstania nienależnie pobranych świadczeń. Zwrotowi podlega zatem łącznie kwota 254,24 zł wraz z odsetkami ustawowymi, które naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami do zasiłku rodzinnego, do dnia spłaty i które na dzień wydania decyzji przez organ I instancji wynoszą 25,99 zł. Organ II instancji odniósł się do podniesionego przez skarżącego w odwołaniu zarzutu, że organ nie powinien brać pod uwagę dochodów jego żony, ponieważ tworzą rodzinę patchworkową – oboje posiadają dzieci z poprzednich związków, a żadne z nich nie przysposobiło dzieci współmałżonka, zaś skarżący nie pracuje, bowiem opiekuje się swoim niepełnosprawnym synem. Organ wskazał, że w myśl art. 3 pkt 16 u.ś.r. przez rodzinę należy rozumieć odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na; utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2020 r. poz. 1297 oraz z 2023 r. poz. 1429); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko. Organ dodał, że dochodu uzyskanego nie można traktować jako dochodu utraconego, bowiem strona pozostawała w zatrudnieniu do końca okresu świadczeniowego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie A. B. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając organom błędne ustalenia faktyczne i nieuzasadnione orzeczenie zwrotu pobranych świadczeń. Po pierwsze skarżący podniósł, że miesiącem podjęcia przez żonę pracy na umowę zlecenia był marzec 2023 r., a więc organ powinien brać pod uwagę kwiecień. Tymczasem żona ani w marcu ani w kwietniu nie uzyskała dochodu z tytułu umowy zlecenia, natomiast w czerwcu otrzymała dochód najwyższy od rozpoczęcia współpracy ze spółką [...]. Po drugie – wbrew stanowisku organów - skarżący nie wiedział, że żona podjęła dodatkowe zatrudnienie na umowę zlecenia, ponieważ nie mają wspólnego budżetu; ponadto żona poinformowała o tym organ, składając wniosek o kolejne świadczenia; nie zrobiła tego wcześniej, ponieważ była to forma umowy zlecenia. Po trzecie organ błędnie przyjął, że nastąpiła ciągłość wypłaty wynagrodzeń, ponieważ we wrześniu i październiku 2023r. oraz w maju i we wrześniu 2024r. nie otrzymała wynagrodzeń; poza tym ich wysokości były różne. Po czwarte - organ I instancji błędnie wymagał wskazania we wniosku zsumowanych dochodów skarżącego i jego żony, ponieważ tworzą oni "rodzinę patchworkową", mają po dwoje dzieci z poprzednich związków, których wzajemnie nie przysposobili, oraz wspólną córkę. Nie są wzajemnie zobowiązani prawnie do prowadzenia wspólnych finansów i utrzymywania dzieci współmałżonka; żona nie wie jakie świadczenia i w jakiej wysokości pobiera skarżący na synów, nie ingeruje a jego budżet. Ich dochód powinien być brany pod uwagę oddzielnie, pomimo tego, że są małżeństwem. Poza tym skarżący nie pracuje, bowiem sprawuje opiekę nad swoim niepełnosprawnym synem. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Sprawa dotyczy stwierdzenia nienależnie pobranych przez skarżącego świadczeń rodzinnych przyznanych mu na okres zasiłkowy 2023/2024, wypłaconych w okresie 1 listopada 2023r. - 30 czerwca 2024r. i obowiązku ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi. Powodem wydania decyzji było powzięcie przez organ we wrześniu 2024r. wiadomości, że żona skarżącego od maja 2023r. uzyskiwała dochody z kolejnych umów zlecenia, w tym również w okresie, na który przyznano skarżącemu sporne świadczenia (ostatnia umowa zlecenia została zawarta w październiku 2024r.) O uzyskaniu tego dochodu skarżący nie poinformował organu, pomimo tego, że formularz wniosku, który składał domagając się spornych świadczeń, zawierał pouczenie o obowiązku informowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń, w tym o uzyskaniu dochodu. Organy stwierdziły, że w związku z uzyskaniem dodatkowego dochodu w 2023r. i 2024r. rodzina skarżącego przekroczyła ustawowe kryterium dochodowe warunkujące przyznanie świadczeń, a zatem świadczenia się nie należały i obecnie podlegają zwrotowi jako świadczenia nienależnie pobrane. Dla porządku Sąd poniżej przedstawia i omawia regulacje prawne mające zastosowanie w sprawie. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu. Z kolei w myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 - za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Najczęstszą sytuacją powodującą ustanie prawa do świadczeń jest uzyskanie dochodu, o czym mowa w art. 3 pkt 24 lit. "c" u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem - uzyskanie dochodu oznacza uzyskanie dochodu spowodowane (...) zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową. W pojęciu "innej pracy zarobkowej" mieści się umowa zlecenia, a dochód uzyskany z takiej umowy ma wpływ na prawo i wysokość świadczeń rodzinnych. Wynika to także z definicji "dochodu" sformułowanej w art. 3 pkt 1 u.ś.r. – dochód to, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób: a) przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2647, 2687 i 2745 oraz z 2023 r. poz. 28), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne (...). Z kolei dochód rodziny to suma dochodów członków rodziny (art. 3 pkt 2 u.ś.r.), zaś "dochód członka rodziny" to przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c. W świetle tych przepisów zasadą jest, że dla potrzeb ustalania prawa do świadczeń rodzinnych dochód ustalany jest na podstawie przeciętnych dochodów osiąganych w roku poprzedzającym okres zasiłkowy. Jednocześnie ustawodawca zmodyfikował tę zasadę w art. 5 ust. 4 - 4 c u.ś.r. w odniesieniu do dochodów uzyskanych, o których mowa w art. 3 pkt 24 lit. c u.śr.: w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, na który przyznawane są świadczenia (art. 4 ust. 4a) i po tym roku (art. 5 ust. 4b). Zgodnie z nimi - w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, ustalając dochód członka rodziny, osoby uczącej się lub dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, osiągnięty w tym roku dochód dzieli się przez liczbę miesięcy, w których dochód ten był uzyskiwany, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych (ust. 4a) Z kolei w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę uzyskanego dochodu z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w dniu ustalania prawa do świadczeń rodzinnych (ust. 4b). Przepis ten został dodany do ustawy o świadczeniach rodzinnych przez art. 1 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) z dniem 1 stycznia 2012 r. Jak wynika z uzasadnienia projektu tej ustawy (druk sejmowy Nr 3897) "zaproponowana zmiana pozwoli na precyzyjne określenie dochodu i przyznanie świadczeń rodzinom, których faktyczny dochód nie przekracza przyjętego w ustawach kryterium dochodowego. Wykazany zostanie dochód faktycznie otrzymywany, a nie dochód zaniżony, co miało miejsce w przypadku osób, które pod koniec roku podjęły dopiero pracę (po podziale ich rocznego dochodu przez liczbę miesięcy w roku wykazywany był dochód znacznie zaniżony względem dochodu faktycznie przez nich miesięcznie otrzymywanego)". Prawo do świadczeń rodzinnych ustalane jest na podstawie dochodu zbliżonego do dochodu faktycznie uzyskiwanego przez rodzinę w okresie pobierania świadczeń, a nie przeciętnego dochodu uzyskiwanego w roku poprzednim, chyba że od poprzedniego roku nie zaszły zasadnicze zmiany w sytuacji dochodowej rodziny. Takie stanowisko wyrażone zostało, m.in. w wyrokach NSA z 24 lipca 2015r., sygn. akt I OSK 242/14 i I OSK 268/14, z 18 października 2016 r., sygn. akt I OSK 416/15, czy w wyroku z 23 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2447/14. W orzecznictwie wyjaśniono, że wprowadzenie pojęć dochodu uzyskanego, jak i dochodu utraconego służyć miało urealnieniu dochodu rodziny w dacie przyznawania świadczeń, ale także w okresie faktycznego ich pobierania. Poza dochodem z roku bazowego, tj. roku poprzedzającego rok świadczeniowy, ustawodawca przy ustalaniu kryterium dochodowego uznał, że z uwagi na możliwą dynamikę sytuacji dochodowej w rodzinach, niezbędne jest ustalenie, czy na dzień orzekania przez organy nie doszło do takich istotnych zmian, które nakazują zastosowanie instytucji dochodu utraconego i uzyskanego. Celem wprowadzenia tych pojęć było umożliwienie weryfikacji, czy już po przyznaniu świadczenia, w trakcie jego pobierania, nie nastąpiły w sytuacji dochodowej rodziny zmiany skutkujące brakiem podstaw do pobierania świadczenia. Celem przepisów określających sposób wyliczania dochodu w przypadku dochodu uzyskanego czy utraconego było ustalenie dochodu na osobę w rodzinie w sposób jak najbardziej odzwierciedlający aktualny poziom tego dochodu (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 24 listopada 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 295/22). Omawiane rozwiązania prawne nie mają na celu, aby organy ograniczały się do uwzględnienia jedynie danych dotyczących sytuacji materialnej strony, odnoszących się do przeszłości, ale to, by brały pod uwagę sytuację faktyczną, jak najbliższą dacie orzekania. Obowiązkiem organu jest ustalenie prawa do świadczeń na podstawie dochodu jak najbardziej zbliżonego do dochodu faktycznie uzyskiwanego przez rodzinę w dacie składania wniosku (por. wyroki NSA z dnia 19 kwietnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1914/1 i z dnia 3 marca 2016r., sygn. akt I OSK 1283/14 oraz WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 13 października 2016 r., sygn. akt II SA/Go 713/16). Celem regulacji art. 3 pkt 2 i 2a, ale także art. 5 ust. 4-4b u.ś.r. jest dążenie do ustalenia aktualnej i rzeczywistej sytuacji dochodowej rodziny, tak by świadczenia rodzinne kierowane były zarówno do rodzin, które stale, bądź długotrwale są relatywnie niezamożne, ale i do rodzin, których sytuacja dochodowa się pogorszyła. Jednocześnie przewidują one, by nie kierować świadczeń rodzinnych do rodzin, które uprzednio osiągały niskie dochody, lecz ich sytuacja uległa poprawie (zob. wyrok NSA z dnia 23 września 2020 r., sygn. akt I OSK 562/20). Urealnienie dochodu zostało zapewnione przez ustawodawcę poprzez wprowadzenie w art. 5 ust. 4b u.śr. (podobnie zresztą w art. 5 ust. 4a) warunku kontynuacji uzyskanego (w roku bazowym i po tym roku) dochodu także w okresie zasiłkowym. Warunek osiągnięcia dochodu w miesiącu następującym po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, nie jest więc jedynym warunkiem doliczenia dochodu uzyskanego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Drugim warunkiem wynikającym z art. 5 ust. 4b u.ś.r. jest warunek kontynuacji uzyskiwania dochodu także w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. W orzecznictwie podkreśla się, że spełnienie warunku kontynuacji eliminuje obowiązek doliczania dochodu jednorazowo uzyskanego, który miałby wpływ na prawo do świadczenia, a byłby dochodem epizodycznym, niemającym wpływu w dłuższej perspektywie na ogólną sytuację dochodową rodziny, w przeciwieństwie do dochodu uzyskiwanego nie tylko raz, ale przez okres świadczeniowy, który ma wpływ na sytuację dochodową rodziny w dłuższym przedziale czasowym (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 21 stycznia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1280/21). Uzyskanie dodatkowego dochodu przez członka rodziny tylko w jednym miesiącu (jednorazowo) nie wpływa na prawo do świadczenia rodzinnego, gdyż doliczeniu podlega dopiero dochód z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty. (por. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 6 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Bk 860/19, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 16 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 909/19, wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 1061/19, wyrok WSA w Lublinie z dnia 17 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 487/19, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 21 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Po 481/19, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 24 października 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 495/19). Literalne brzmienie przepisu art. 5 ust. 4b u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że doliczeniu podlega wyłącznie dochód uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych (por. wyrok NSA z dnia 16 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 1256/22, wyrok WSA w Lublinie z 17 grudnia 2019 r.). Przyjęta przez ustawodawcę zasada kontynuacji eliminuje możliwość powiększania dochodu o dochód uzyskany incydentalnie. Doliczeniu może podlegać tylko dochód obejmujący okres, na który przyznawane jest świadczenie i długotrwale uzyskiwany. W przepisie tym jest mowa o "uzyskiwaniu dochodu", a warunkiem jego zastosowania jest ponadto warunek tożsamości dochodu "uzyskanego" z dochodem uzyskiwanym w trakcie okresu świadczeniowego (por. wyrok NSA z dnia 9 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3314/19 i cyt. tam orzecznictwo). Należy zauważyć, że – jak wyżej wskazano - ocena sytuacji majątkowej strony następuje co do zasady w ujęciu rocznym – w odniesieniu do dochodu uzyskanego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, a świadczenie jest ustalane na cały okres zasiłkowy. Brak jest przy tym podstaw, by sytuację strony, która już uzyskuje świadczenie, różnicować w stosunku do sytuacji strony, która dopiero stara się o uzyskanie świadczenia. Przyjąć zatem należy, że ocena sytuacji finansowej wnioskodawcy i jego prawa do świadczenia winna być dokonywana przy przyjęciu analogicznych zasad co do warunków finansowych umożliwiających otrzymanie świadczenia, jak i zachowanie prawa do już pobieranego świadczenia. (tak WSA w Gdańsku z 24 listopada 2022r., III SA/Gd 295/22). W związku z tym przepis art. 5 ust. 4 b u.ś.r. należy interpretować w ten sposób, że tylko osiąganie długotrwałego dochodu pozwala na weryfikację prawa do zasiłku, chodzi bowiem o trwałą zmianę sytuacji dochodowej rodziny. Mając na uwadze powyższe regulacje prawne należy zgodzić się z organami obu instancji w rozpatrywanej sprawie, że uzyskanie przez żonę skarżącego dochodów z kolejno zawieranych umów zlecenia z firmą [...] Sp. z o.o. począwszy od maja 2023r., a więc po roku 2022, który był rokiem poprzedzającym okres zasiłkowy 2023/2024, przez cały ten okres (a nawet dłużej tj. do grudnia 2024r.), wypełniło definicję "dochodu uzyskanego" w rozumieniu art. 3 pkt 24 lit. c u.ś.r. i art. 5 ust. 4b u.ś.r. Słusznie organy uznały, że był to dochód stały, pomimo tego, że nie był uzyskiwany na podstawie umowy o pracę, lecz na podstawie kolejnych, comiesięcznych umów zlecenia. Na tle powyższych regulacji prawnych uzasadniony jest bowiem pogląd, że warunek kontynuacji uzyskiwania tego dochodu jest spełniony zarówno wtedy, gdy dochód uzyskiwany jest co miesiąc w równych wysokościach (co zwykle ma miejsce przy umowach o pracę), ale także wtedy, gdy jest uzyskiwany w wysokościach wprawdzie różnych, ale takich, które obliczane odrębnie w sposób określony w art. 5 ust. 4 b u.ś.r., a więc poprzez dodanie dochodu za dany miesiąc do dochodu miesięcznego za rok bazowy (poprzedzający okres zasiłkowy) powoduje przekroczenie kryterium dochodowego właściwego dla okresu zasiłkowego, czego skutkiem jest utrata prawa do świadczeń bądź co najmniej zmniejszenie wysokości przyznanych świadczeń. Taka sytuacja ma zwykle miejsce m.in. w przypadku zawieranych kolejno umów zlecenia, co zachodzi w rozpatrywanej sprawie. Kontrolując zaskarżoną decyzję Sąd stwierdza, że organy dokonując korekty dochodu rodziny skarżącego słusznie zastosowały przepis art. 5 ust. 4 b u.ś.r. i w konsekwencji uznały, że w okresie zasiłkowym 2023/2024, w którym wypłacono skarżącemu świadczenia za okres od 1 października 2023r. do 30 czerwca 2024r., ze względu na przekroczenie w tym okresie kryterium dochodowego wynoszącego 764 zł, prawo do świadczeń rodzinnych przyznanych skarżącemu decyzją z 18 października 2023r. nie przysługiwało, a więc świadczenia pobrane nienależnie (o czym w dalszej części uzasadnienia) podlegają zwrotowi. "W sytuacji, gdy organ stwierdzi, że w trakcie okresu zasiłkowego, w tym również po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, strona uzyskała dochód, wskutek czego utraciła ona prawo do świadczeń, a jednocześnie decyzja ostateczna przyznająca świadczenia została już zrealizowana, nie ma podstaw do uchylenia takiej decyzji, organ ma prawo orzec o nienależnie pobranym świadczeniu, a więc wydać decyzję w trybie art. 30 u.ś.r." (zob. wyrok NSA z 3 listopada 2011r., sygn. akt I OSK 1035/11). Dokonując korekty dochodu skarżącego organy do miesięcznego dochodu rodziny skarżącego za 2022r. (5842, 30 zł) doliczyły dochód za czerwiec 2023r. uzyskany przez żonę skarżącego w lipcu 2023r. (3093 zł), co w przeliczeniu na członka rodziny dało dochód wynoszący 1276, 47 zł, a więc znacznie wyższy niż kryterium dochodowe. Biorąc pod uwagę, że wysokości dochodów z umów zlecenia były różne w kolejnych miesiącach, w celu dokonania oceny, czy można mówić o stałym, długotrwałym dochodzie, a więc czy zachodzi kontynuacja dochodu uzyskanego, należało przeanalizować dochody w kolejnych miesiącach i ustalić, czy także powodowały przekroczenie kryterium dochodowego. Wprawdzie organy obu instancji nie dokonały takiej analizy, niemniej jednak w aktach znajdują się dokumenty wskazujące na daty i wysokość dochodów z poszczególnych miesięcy uzyskiwanych przez żonę skarżącego. Dokonując na ich podstawie nieskomplikowanych obliczeń matematycznych można z pewnością stwierdzić, że każdy z dochodów otrzymanych przez żonę skarżącego z tytułu umów zlecenia zawieranych z tym samym podmiotem, tj. firmą [...] Sp. z o.o. powodował przekroczenie kryterium dochodowego. Dochody te w okresie od maja 2023r. do końca okresu zasiłkowego mieściły się w przedziale od 781, 60 zł (uzyskany w grudniu 2023r.) do 4200 zł (uzyskany w lutym 2024r.). Uwzględnienie, przy korygowaniu dochodu skarżącego, nawet najniższego dochodu (781, 60 zł) poprzez doliczenie go do średniego miesięcznego dochodu rodziny za 2022r. daje dochód przekraczający kryterium dochodowe, bowiem wynosi 6623, 90 zł, czyli 946, 27 zł na osobę w rodzinie. Jest zatem logiczne, że przekroczenie nastąpiło również w pozostałych miesiącach, gdy dochód uzyskiwany przez żonę skarżącego był znacznie wyższy (1547 zł miesięcznie i więcej). Wbrew zarzutom skargi, dokonanej przez organy kwalifikacji uzyskanego przez żonę skarżącego dochodu jako dochodu stałego, długotrwałego, nie stało na przeszkodzie to, że za dwa miesiące, tj. wrzesień i październik 2023r. żona skarżącego nie otrzymała dochodu. Słusznie organy uznały, że przerwa ta nie była istotna. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na treść art. 5 ust. 4c u.ś.r., zgodnie z którym, przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (...), jeżeli członek rodziny (...) utracili dochód z tych tytułów i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyskali dochód u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy (...). Z przedstawionych wyżej powodów, nie miało też znaczenia w sprawie to, czy przez uzyskanie dochodu należy rozumieć moment faktycznej wypłaty dochodu, czy z samym faktem zatrudnienia, jakkolwiek Sąd dostrzega, że w powołanym art. 5 pkt 4b u.ś.r. ustawodawca posłużył się pojęciem osiągnięcia dochodu, co należy rozumieć jako faktyczne uzyskanie wskazanego dochodu, czyli otrzymanie np. wynagrodzenia. Jak wskazał WSA w Poznaniu w wyroku z 20 września 2018 r. (sygn. akt IV SA/Po 594/18), termin "dochód" używany w u.ś.r. jest terminem zaczerpniętym z prawa podatkowego, na co wskazuje jego definicja zamieszczona w art. 3 pkt 1 u.ś.r., odwołująca się wprost do przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Na gruncie tych przepisów jest zaś zasadą, że "przychodem" - a co za tym idzie, także "dochodem" - są pieniądze (wartości pieniężne, wartość otrzymanych świadczeń w naturze, wartość innych nieodpłatnych świadczeń) "otrzymane lub pozostawione do dyspozycji podatnika" (por. art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych). Dlatego też przy identyfikowaniu faktu i momentu uzyskania dochodu podstawowe znaczenie ma, co do zasady, sam moment zyskania możliwości faktycznego dysponowania kwotą danego świadczenia, a nie okres, za jaki formalnie ono przypada. Także w innych orzeczeniach stwierdzono, że dopiero faktyczne uzyskanie dochodu wskutek zatrudnienia ma wpływ na uprawnienie do świadczeń rodzinnych. Związane jest to z pomocową istotą świadczeń rodzinnych. Wpływ na uprawnienie do tych świadczeń mieć mogą jedynie faktycznie uzyskane dochody, a nie wierzytelności czy ekspektatywa uzyskania dochodu" (zob. wyroki WSA: z 20 października 2016 r., III SA/Gd 750/16; z 29 czerwca 2017 r., III SA/Gd 374/17, z 10 marca 2020 r., II SA/Ol 1005/19). Podobnie należy rozumieć "utratę dochodu", a więc za dochód utracony należy traktować taki dochód, którego dana osoba już nie otrzymuje, a za "chwilę" utraty dochodu kolejny miesiąc po tym, w którym ostatnio dochód otrzymała. W rozpatrywanej sprawie utrata dochodu nastąpiła zatem we wrześniu 2023r., ponieważ za ten miesiąc żona skarżącego nie otrzymała wypłaty. Biorąc pod uwagę treść art. 5 ust. 4c u.ś.r. oraz to, że już w grudniu 2023r. żona skarżącego ponownie otrzymała wypłatę od tego samego zleceniodawcy za listopad 2023r., nie ma podstaw do przyjęcia, że jej zatrudnienie w Spółce [...] nie miało charakteru stałego, długotrwałego tylko dlatego, że w sierpniu i we wrześniu 2023r. nie wykonywała umowy zlecenia na rzecz tej Spółki. Rację mają zatem organy, że uzyskiwanie przez żonę skarżącego, jako członka jego rodziny, po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy i następnie w tym okresie, dochodów z kolejno zawieranych z tym samym podmiotem co miesiąc umów zlecenia, stanowiło dochód uzyskany w rozumieniu art. 3 pkt 24 u.ś.r., zaś w takim przypadku obliczenie dochodu uzyskanego podlegało wyliczeniu w sposób określony w art. 5 ust. 4 b u.ś.r. W okolicznościach niniejszej sprawy, jakkolwiek by nie liczyć dochodu, w każdym miesiącu okresu zasiłkowego, był on wyższy niż kryterium dochodowe, a zatem zasadnie organy stwierdziły, że z uwagi na przekroczenie kryterium w okresie pobierania świadczeń (w okresie zasiłkowym) ustało prawo do tych świadczeń. Prawidłowo uznał organ odwoławczy, że okoliczność, że rodzina skarżącego to rodzina "patchworkowa", nie zwalniała organu z obowiązku uwzględnienia, przy badaniu kryterium dochodowego skarżącego, także dochodu jego żony. Przez "dochód członka rodziny należy rozumieć "przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c" (art. 3 pkt 2a u.ś.r.), zaś przez "rodzinę" – "następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia (...); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko" (art. 3 pkt 16 u.ś.r.). Bezspornie żona skarżącego mieści w się w kręgu wskazanych w przytoczonym przepisie osób, a zatem jej dochód podlega uwzględnieniu przy ustalaniu dochodu skarżącego dla potrzeb przyznawania świadczeń rodzinnych. Dodatkowo podnieść należy, że sam skarżący wypełniając wniosek o ustalenie prawa do zasiłku (i następnie podpisując ten wniosek) wskazał jako członków rodziny żonę oraz dzieci (zarówno własne, żony, jak i wspólne – k. 5 verte akt administracyjnych). Ponadto w skardze skarżący zarzucił, że pracownicy organu "zawsze przy obliczaniu dochodu kazali wpisywać dochód jego i żony". Miał zatem świadomość, że konieczne jest wskazanie dochodu uzyskiwanego przez żonę. Wbrew zarzutom, nie było też usprawiedliwionych podstaw do przyjęcia, że skarżący nie wiedział o obowiązku informowania organu o zmianie sytuacji dochodowej rodziny. Badając tę kwestię organ I instancji słusznie podniósł, że pouczenie o takim obowiązku było zawarte we wniosku, który skarżący wypełnił i złożył ubiegając się o świadczenia, zresztą nie po raz pierwszy; pouczenie było jasne i zrozumiałe. Należy ponadto zauważyć, że wniosek zawierał rubryki dotyczące składu rodziny i dochodów jej członków, w tym dochodów utraconych (rubryka 5.3.) i uzyskanych (rubryka 5.4.) oraz wyjaśnienie tych pojęć. Wypełniając rubryki w obu przypadkach skarżący udzielił odpowiedzi przeczących odnoszących się - co należy podkreślić – do "członka Twojej rodziny", a zatem nie do samego tylko wnioskodawcy (k.4 akt admin.). Oznacza to, że skarżący wiedział, a co najmniej powinien był się dowiedzieć, na czym polega uzyskanie dochodu, w szczególności, że pojęcie to obejmuje dochody wszystkie osoby wchodzące w skład rodziny – wszystkich jej członków. Obowiązek wskazania we wniosku o przyznanie świadczeń (w odpowiednich rubrykach) informacji o uzyskanym czy utraconym dochodzie, oznacza, że są to informacji istotne przy przyznawaniu świadczeń rodzinnych. Konieczność udzielenia odpowiedzi na pytania w tym zakresie zamieszczone we wniosku wymagało zrozumienia tych pytań, a w razie wątpliwości, wymagało zasięgnięcia pomocy pracownika organu. Wnioskodawca ubiegając się o świadczenia musi wykazać minimum zaangażowania, by świadczenie uzyskać. Skoro wniosek wymaga podania pewnych informacji, wnioskodawca powinien zadbać o to, by udzielić jej rzetelnie i zgodnie z prawdą. W sytuacji, gdy pytania są dla niego niezrozumiałe, powinien zwrócić się do organu o wyjaśnienie i pomoc. W literaturze prawnej trafnie zwraca się uwagę, że "w kontekście przyjętego przez sądy administracyjne sposobu wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. należy wskazać, że "dobrą wiarę" uchyla już brak staranności, bowiem w złej wierze jest ten, kto zna rzeczywisty stan prawny albo nawet wprawdzie go nie zna, ale mógł się o nim przy dołożeniu należytych starań dowiedzieć, jak wskazano w literaturze prawniczej i orzecznictwie sądowym. Jako zasadę stosowaną w przypadku braku odmiennej woli ustawodawcy należy przyjąć, że już zwykłe niedbalstwo, czyli brak należytej staranności, wyklucza dobrą wiarę. Co ważne, nie ma przeszkód prawnych, by pobierający świadczenie rodzinne zwrócił się do organu je wypłacającego z pytaniem, czy zaistnienie danej okoliczności ma wpływ na prawo do przyznanego świadczenia rodzinnego, zwłaszcza że na takiej osobie ciąży obowiązek niezwłocznego powiadomienia tego organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia rodzinnego, w tym na wysokość otrzymywanego świadczenia (stosownie do art. 25 ust. 1 u.ś.r.). (...) Konieczne jest współdziałanie strony z organem i wskazywanie przez stronę na okoliczności faktyczne, w których się ona znajduje, celem udzielenia jej przez organ «niezbędnej dla niej» informacji prawnej (wyrok NSA z 12 października 1987 r., IV SA 334/87, wyrok NSA z 22 grudnia 1999 r., III SA 8330/98)". Błędne zrozumienie przez osobę pobierającą świadczenie informacji zawartych w pouczeniu czy niezapoznanie się z nimi, jak i zgubienie czy zniszczenie dokumentu zawierającego pouczenie obciąża tę osobę, nie stanowiąc tym samym przeszkody do ustalenia, że określone świadczenie rodzinne jest świadczeniem nienależnie pobranym". (zob. Małysa-Sulińska Katarzyna (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz do art. 30, pkt 13, Opublikowano: WKP 2023, sip.lex). Skoro więc skarżący co najmniej powinien był wiedzieć, że uzyskanie dochodu jest istotną okolicznością mającą wpływ na prawo i/lub wysokość świadczeń rodzinnych, organy zasadnie stwierdziły, że wobec niepoinformowania ich o dochodach żony, skarżący pobrał świadczenia za wskazany okres nienależnie, co musiało skutkować wydaniem zaskarżonej decyzji. W świetle przedstawionych okoliczności i poglądów prawnych skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, dlatego Sąd oddalił ją na podstawie art. 151 p.p.s.a. Ubocznie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Kwestie te wymagają jednak stosownego wniosku osoby zainteresowanej i mogą być przedmiotem rozpoznania w odrębnym postępowaniu. Z tych względów orzeczono, jak w sentencji wyroku.