II SA/Lu 366/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Hałabis, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca),, Sędzia NSA Witold Falczyński, Protokolant Starszy referent Agnieszka Wojtas, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 5 maja 2015 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie specjalnych zasiłków celowych I. oddala skargę; II. przyznaje adwokat A. S. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) wynagrodzenie w kwocie 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...]: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania Z. W. utrzymało w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia [...]., Nr [...] o odmowie przyznania Z. W. specjalnego zasiłku celowego z przeznaczeniem na zakup bojlera, opału, karmy dla kota i psa oraz opłacenie energii elektrycznej. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzja organu I instancji została wydana na skutek wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 11 lipca 2013r., sygn. akt II SA/Lu 383/13 uchylającego poprzednią decyzję tego organu z dnia [...]. (oraz decyzję SKO z dnia [...].) o odmowie przyznania Z. W. zasiłku celowego z przeznaczeniem na zakup bojlera na wniosek z dnia 27 listopada 2012r. Kolegium wyjaśniło również, że wskazaną decyzją organ I instancji rozpatrzył ponadto wnioski Z. W. z dnia: 9 października 2013r. o przyznanie świadczenia na zakup opału i karmy dla psa i kotów, z dnia 15 października 2013r. o świadczenie na opłacenie energii elektrycznej, z dnia 20 października 2013r. o świadczenie na zakup karmy dla psa i kotów oraz z dnia 23 października 2013r. o świadczenie na zakup opału. Rozpatrując sprawę organ I instancji dokonał następujących czynności procesowych: Pismem z dnia 11 października 2013r. poinformował Z. W., jak również jego żonę T. W. o planowanym na dzień 17 października 2013r. wywiadzie środowiskowym, jednak – pomimo odebrania zawiadomień - w dniu wywiadu nikt nie otworzył drzwi. Następnie pismem z dnia 25 października 2013r. organ ponownie poinformował Z. W. oraz T. W. o terminie wywiadu w dniu 31 października 2013r., ale wywiadu ponownie nie udało się przeprowadzić. W związku z tym pismem z dnia 31 października 2013r. organ wezwał Z. W. do przedłożenia dowodów potwierdzających wydatki. W tym samym dniu Z. W. złożył pismo, w którym opisał czynności pracowników socjalnych i funkcjonariuszy Policji w dniu 31 października 2013r. Postanowieniem z dnia [...]. organ I instancji odmówił wyłączenia pracowników socjalnych i w tym samym dniu przedłużył termin załatwienia sprawy do dnia 2 grudnia 2013r. Pismem z dnia 7 listopada 2013r. ponownie wezwał wnioskodawcę do przedstawienia dowodów potwierdzających jego wydatki, a postanowieniem z dnia 8 listopada 2013r. odmówił wyłączenia pracowników od udziału w postępowaniu; następnie postanowieniem z dnia 18 listopada 2013r. przedłużył termin załatwienia sprawy. Odmawiając uwzględnienia wniosku organ I instancji stwierdził, że Z. W. nie spełnia przesłanek przyznania mu specjalnego zasiłku celowego, gdyż jego sytuacja nie stanowi szczególnego przypadku, o którym mowa w art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. Na podstawie dowodów zgromadzonych w innych sprawach Z. W., organ ustalił, że samodzielnie prowadzi on gospodarstwo domowe, wprawdzie zamieszkuje w tym samym domu z żoną, ale pozostaje z nią w separacji. Jego źródłem utrzymania jest emerytura w wysokości [...] zł brutto ([...] zł netto, odcinek renty z grudnia 2012r.), choć z uwagi na zajęcia komornicze wypłacana kwota wynosi [...] zł. Dochód wnioskodawcy jest więc wyższy niż kryterium dochodowe uprawniające do otrzymania "zwykłego" zasiłku celowego, brak jest również – zdaniem organu – przesłanek do przyznania mu zasiłku celowego specjalnego, gdyż wnioskodawca nie znajduje się w wyjątkowo trudnej sytuacji. Organ stwierdził również, że dodatkową okolicznością uzasadniającą odmowę przyznania świadczenia jest brak współpracy wnioskodawcy z pracownikami socjalnymi i organem. Wskazał, że Z. W. unika kontaktu z organem, uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i pomimo wezwań organu, nie przedstawia aktualnej sytuacji życiowej. Jest przy tym osobą sprawną fizycznie i samodzielnie załatwia swoje sprawy urzędowe i sądowe. W odwołaniu od decyzji organu I instancji Z. W. ogólnie krytykował działalność tego organu w jego sprawach. Kwestionował niewyłączenie pracowników organu – H. L. i E. W., zarzucając im pomawianie i znieważanie, a także fałszowanie jego stanu zdrowia i sytuacji życiowej w poprzednim wywiadzie środowiskowym w okresie od lutego 2012r. do 20 grudnia 2012r.,wniósł również o wyłączenie od rozpatrzenia odwołania członków Kolegium – Z. C. i K. A.. Podniósł, że organ miał obowiązek sporządzić protokół wywiadu, a nie notatki służbowe, poza tym powinien ustalić jego sytuację życiową na dzień złożenia wniosku z dnia 27 listopada 2012r. tj. z października 2012r., zarzucił, że w poprzednim wyroku Sąd nie zobowiązywał organu do przeprowadzenia aktualizacyjnego wywiadu środowiskowego, a więc organ niepotrzebnie podejmował takie próby. Podniósł, że spełnia kryterium dochodowe, a organ powinien ustalić jego dochód w trybie art. 105 kpa, a nie wzywać go do przedstawienia dokumentów. Zarzucił, że nie było podstaw do asysty Policji przy przeprowadzaniu wywiadu. Wniósł ponadto o rozdzielenie spraw załatwionych jedną decyzją przez organ I instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło zarzutów odwołania, podzielając ustalenia i stanowisko organu I instancji. Kolegium stwierdziło więc, że organ zasadnie rozważał przyznanie Z. W. specjalnego zasiłku celowego, gdyż ze względu na przekroczenie kryterium dochodowego wynoszącego dla osoby samotnie gospodarującej [...] zł, niemożliwe było przyznanie zasiłku celowego zwykłego. Kolegium wyjaśniło przy tym, że zajęcia komornicze nie podlegają odliczeniu od dochodu, co wynika z art. 8 ustawy o pomocy społecznej. Wskazało ponadto, że wprawdzie Z. W. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności typu "P", to jednak funkcjonuje samodzielnie i załatwia osobiście swoje sprawy, jest doskonale zorientowany w prowadzonych z jego wniosków sprawach, potrafi w sposób perfekcyjny, terminowo korzystać ze wszystkich instrumentów prawnych, inicjuje w skali roku setki spraw administracyjnych, a zatem okoliczność ta nie wykluczała odmowy przyznania świadczenia z powodu braku współpracy z organem i uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Kolegium nie znalazło również podstaw do zakwestionowania prawidłowości postanowień organu I instancji z dnia 8 listopada 2013r. o odmowie wyłączenia od udziału w sprawie Kierownika OPS w [...] oraz pracowników socjalnych, a przed rozpatrzeniem odwołania postanowieniem z dnia 13 lutego 2014r. odmówiło wyłączenia od udziału w postępowaniu członków Kolegium – Z. C. i K. A.. Odnosząc się obszernie do zarzutów odwołania Kolegium stwierdziło, że brak jest podstaw do ich uwzględnienia. Z. W. nie wykazał dostatecznie powodów uzasadniających wyłączenie pracowników OPS, w szczególności fałszowania wywiadu środowiskowego. Wskazał, że notatki służbowe stanowią dowód w rozumieniu art. 75 § 1 kpa i mogły być dokumentem potwierdzającym próbę przeprowadzenia z wnioskodawcą wywiadu środowiskowego. Wyjaśnił, że asysta Policji była uzasadniona dla zapewnienia bezpieczeństwa pracownikom socjalnym z uwagi na nieprzewidywalne reakcje wnioskodawcy i liczne oskarżenia. Z powodu braku współpracy z organem zasadne było ustalenie sytuacji życiowej wnioskodawcy na podstawie posiadanych z innych spraw dokumentów, zarzut nieustalenia jego sytuacji życiowej na dzień złożenia wniosku nie jest więc trafny. Również niezasadny jest zarzut naruszenia art. 10 kpa, skoro wnioskodawca, pomimo czynności procesowych podejmowanych przez organ, odmawiał współpracy z nim. Kolegium wyjaśniło także, że ani zasiłek celowy "zwykły", ani zasiłek celowy specjalny nie mają charakteru obligatoryjnego, a więc nawet w razie spełnienia kryterium dochodowego organ może odmówić udzielenia pomocy. Kolegium nie uwzględniło również zarzutu o rozdzielenie przedmiotów spraw, stwierdzając, że wszystkie wnioski dotyczą tego samego świadczenia tj. zasiłku celowego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Z. W. wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji ogólnie zarzucając tym organom "patologię administracyjną" i rażące naruszenie prawa. Wskazał na "działania przestępcze np. znieważanie, pomawianie, zastraszanie, w tym włamanie z pomówieniem 19 lipca 2012r., nękanie i najścia z Policją", co "narusza przepisy ustawy o ochronie zdrowia psychicznego", a także "fałszowanie protokołów do 20 grudnia 2012r. i nadal"; zarzucił, że "notatki" nie rozstrzygają w sprawie. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Organy prawidłowo przeprowadziły postępowanie i zasadnie uznały, że nie zachodzą szczególne przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącemu zasiłku celowego, o którym mowa w art. 39 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. nr 175, poz. 1362 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", ani specjalnego zasiłku, uregulowanego w art. 41 pkt 1, który może być przyznany wyłącznie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Organy ustaliły, że dochód skarżącego wynosi [...] zł, a więc przekracza kryterium dochodowe, wynoszące dla osoby samotnie gospodarującej [...] zł. Prawidłowo organy wskazały przy tym, że dochodu nie pomniejszają kwoty potrącane przez komornika, co wynika z art. 8 ust. 3 i 4 ustawy, na co wskazywał już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w wydanym w niniejszej sprawie wyroku z dnia 11 lipca 2013r., sygn. akt II SA/Lu 383/13, a którym organ, jak i Sąd obecnie są związane na podstawie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012r., poz.270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.". Wysokość dochodu uniemożliwia przyznanie skarżącemu zasiłku celowego na podstawie art. 39 ustawy, który zasadniczo jest świadczeniem zależnym od kryterium dochodowego. Zasadnie również organy uznały, że sytuacja życiowa skarżącego nie należy do wyjątkowych przypadków, usprawiedliwiających przyznanie – na zasadzie wyjątku – specjalnego zasiłku celowego. W obszernych uzasadnieniach organy obu instancji wskazały, że za odmową przemawia z jednej strony to, że skarżący posiada stałe źródło dochodu, a z drugiej brak współpracy z organem, o czym mowa w art. 11 ust. 2 ustawy. W świetle tego przepisu - brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej, do czego są obowiązane osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej zgodnie z art. 4 ustawy. Prawidłowo organy obu instancji przyjęły, że brak współdziałania polegać może na odmowie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W świetle przepisu art. 106 ust. 4 ustawy - rodzinny wywiad środowiskowy wraz z załączonymi do niego dokumentami stanowiącymi podstawę ustalenia sytuacji życiowej wnioskodawcy jest obligatoryjnym elementem prowadzonego postępowania w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Wywiad ten ma na celu pełne i wszechstronne zapoznanie się z sytuacją osoby i rodziny, a jego aktualizacja służy monitorowaniu na bieżąco zmian zachodzących w sytuacji osoby lub rodziny objętej pomocą społeczną bądź o tę pomoc się ubiegającą. Wywiad stanowi swoiste postępowanie dowodowe, prowadzone z udziałem strony, w którym osoba może zgłosić pracownikowi potrzeby i oczekiwania, a nadto, zgodnie z zasadą czynnego udziału ma ona prawo zaznajomić się z całym materiałem dowodowym, zebranym na podstawie wywiadu środowiskowego. Organ zaś, rozpoznając sprawę, zobowiązany jest umożliwić stronie wypowiedzenie się na temat całości dowodów zgromadzonych podczas wywiadu. Wywiad środowiskowy jest zatem szczególnym środkiem dowodowym mającym zastosowanie w postępowaniu w sprawach z zakresu pomocy społecznej, na który składa się szereg czynności organu wykonywanych przez pracownika socjalnego, takich jak m.in. przesłuchanie strony i jej rodziny pod rygorem odpowiedzialności karnej za udzielenie nieprawdziwych informacji, wykorzystanie istotnych dla sprawy dokumentów oraz przeprowadzenie własnych obserwacji w celu zweryfikowania informacji uzyskanych z innych źródeł dowodowych, w szczególności z oświadczenia o stanie majątkowym, złożonego przez stronę (wyrok NSA z dnia 17 listopada 2009 r., I OSK 551/09, Legalis; M. Gąsiorek, Rodzinny wywiad środowiskowy w postępowaniu w sprawach pomocy społecznej, Wydawnictwo Gaskor, L. 2011, s. 131). Zgodnie natomiast z art. 107 ust. 4 ustawy, w razie ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W odniesieniu do osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych. W sprawie niniejszej organ miał więc prawo uznać za konieczne przeprowadzenie aktualizacyjnego wywiadu środowiskowego. Skarżący Z. W. stale korzysta z pomocy społecznej, składa wiele wniosków, a – jak wynika z akt sprawy - ostatni wywiad z nim został przeprowadzony we wrześniu 2012r. Z związku z tym organ dwukrotnie podejmował takie próby, które jednak okazały się bezskuteczne z przyczyn leżących po stronie skarżącego, który w wyznaczonych dniach nie otwierał drzwi. Prawidłowo zatem organ uznał, że zachowanie skarżącego uniemożliwiło przeprowadzenie z nim wywiadu, co uzasadniało odmowę przyznania mu świadczenia z powodu braku współdziałania z organem. Istotne jest również to, że skarżący ani w skardze ani w odwołaniu nie przejawiał woli przeprowadzenia z nim wywiadu, a jego zarzuty sprowadzają się wyłącznie do ogólnego krytykowania pracy organów i ich pracowników (członków). Tymczasem w interesie osoby ubiegającej się o pomoc leży wyczerpujące przedstawienie swojej sytuacji życiowej i podejmowanie wszelkich czynności ułatwiających organowi ustalenie tej sytuacji i wykonanie ustawowych obowiązków, w tym przeprowadzenie aktualizacyjnego wywiadu środowiskowego, zmierzających do uwzględnienia żądania i przyznania wnioskowanej pomocy. Celem pomocy społecznej jest bowiem wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej w przezwyciężeniu trudności. Organ nie może udzielić jednak takiego wsparcia, gdy osoba ubiegająca się o pomoc nie przejawia zainteresowania sprawą i lekceważy podejmowane przez organ (jego pracowników) próby współpracy z nią. Z tego względu prawidłowo organy przyjęły, że taka bierna postawa skarżącego, połączona z oporem wobec czynności procesowych podejmowanych przez organ świadczy o braku współdziałania z organem, co – niezależnie od braku szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 41 pkt 1 ustawy - dodatkowo uzasadniało wydanie decyzji odmownej na podstawie art.11 ust. 1 ustawy. Wobec powyższego stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego i procesowego. Należy przy tym uznać, że rozstrzygając sprawę organy uwzględniły wytyczne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie zawarte w powołanym wyżej wyroku, wydanym w niniejszej sprawie oznaczonej sygn. akt II SA/Lu 383/13. Uchylając poprzednie decyzje organów obu instancji o odmowie przyznania skarżącemu zasiłku celowego z powodu marnotrawienia przez niego środków finansowych i przeznaczania ich na alkohol, Sąd stwierdził, że jednorazowe spożycie alkoholu o tym nie świadczy, a decyzja odmowna wydana na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy powinna być poprzedzona wyczerpującym postępowaniem wyjaśniającym i szczegółowo uzasadniona. Oceniając zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzję, jak również poprzedzającą ją decyzję organu I instancji stwierdzić należy, że organy uwzględniły powyższy wyrok Sądu i należycie przeprowadziły postępowanie dowodowe oraz obszernie i przekonywująco uzasadniły rozstrzygnięcie. Wbrew zarzutom skargi – nie świadczy o wadliwości decyzji niewyłącznie od udziału w postępowaniu pracownic socjalnych – H. L. i E. W. oraz Kierownika organu – B. Ś. (postanowienia z dnia 4 i 8 listopada 2013.r, k. 25, 28 i 29 akt admin.). Zasadnie uznały organy obu instancji, że skarżący nie wykazał należycie podstaw wyłączenia, czyli okoliczności mogących wywołać wątpliwość co do ich bezstronności (art. 24 § 3 kpa). Brak jest dowodów potwierdzających "pomówienia, znieważania, najścia" czy "fałszowanie wywiadu". Skarżący jest niezadowolony ze sposobu załatwienia jego spraw przez organ i postępowania pracowników socjalnych, ale nie przedstawia konkretnych sytuacji, które świadczyłyby o stronniczości tych osób. Dotyczy to również członków Samorządowego Kolegium Odwoławczego, którym skarżący zarzuca ponadto brak profesjonalizmu, co również nie stanowi podstawy wyłączenia. Organ odwoławczy obszernie odniósł się również do zarzutów odwołania, a argumentację tego organu należy uznać za trafną. Z tych względów, skarga jako nieuzasadniona podlega oddaleniu na mocy art. 151 P.p.s.a.; o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy Sąd orzekł na podstawie art. 250 P.p.s.a. oraz § 19 pkt 1 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.)