II SA/Lu 409/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński,, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Sekretarz sądowy Agata Jakimiuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 8 września 2016 r. sprawy ze skargi T. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu świadczeń nienależnie pobranych uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., Nr [...]. Decyzją z dnia [...]. Prezydent Miasta L. przyznał T. S., do czasu odwołania, zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności. Wobec otrzymania informacji z ZUS , zgodnie z którą świadczeniobiorca od czerwca 2013r. posiada uprawnienia do dodatku pielęgnacyjnego, w dniu [...]. powiadomiono go o wstrzymaniu zasiłku, a następnie decyzją z dnia [...]. Prezydent uchylił własną decyzję z dnia [...]. Organ wskazał, że w dniu [...]. otrzymał pismo z ZUS-u informujące o ustaleniu T. S. od dnia [...]. do [...]. prawa do dodatku pielęgnacyjnego. Zgodnie natomiast z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Kolejną decyzją z dnia [...]. Prezydent ustalił wypłacony zasiłek pielęgnacyjny za okres od dnia [...]. do dnia [...]. w łącznej kwocie [...]złotych za nienależnie pobrane świadczenie i zażądał jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty, które na dzień wydania decyzji wynoszą [...] złotych. Wskazał także konto na które należało wpłacić żądaną należność. Organ podkreślił, że stosownie do art. 30 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenia rodzinne wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeśli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Według organu strona została prawidłowo pouczona o sytuacji w której następuje brak prawa do ich pobierania. Po rozpoznania odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzję Prezydenta Miasta L. utrzymało w mocy. Również zdaniem Kolegium wypłacone stronie świadczenie było nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust.2 pkt1 ustawy z dnia [...]. o świadczeniach rodzinnych ( tekst jedn. Dz. U z 2015r. poz. 114 ), zgodnie z którym za takie uznaje się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W tym przypadku w decyzji z dnia [...]. zamieszczono pouczenie, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego i zobowiązano do informowania o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku. Tymczasem świadczeniobiorca nie poinformował o przyznaniu mu dodatku pielęgnacyjnego. Ustawa wprowadza obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, w tej sytuacji można zatem ubiegać się jedynie ich umorzenie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego T. S. wyjaśnił, że jest leczony neurologicznie od 2006r., w 2012r. amputowano mu "prawą kończynę dolną", a w 2014r. przebył "zawał mózgu". Kontakt z nim jest bardzo ograniczony i potrzebuje całodobowej opieki. Zwrócił się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 30 ust.2 ustawy z dnia [...]. o świadczeniach rodzinnych ( tekst jedn. Dz. U z 2015r. poz. 114 ) za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się 1) świadczenia rodzinne wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4 ) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej, niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Wzajemna relacja świadczeń w postaci zasiłku opiekuńczego i dodatku pielęgnacyjnego w oczywisty sposób prowadzi do wniosku o zasadności stanowiska organów, uznających konieczność zaprzestania wypłacania zasiłku. Stosownie bowiem do treści art. 16 ust. 6 ustawy zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Z cytowanych wyżej przepisów wynika, że niedopuszczalne jest równoczesne pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego. Zatem w wypadku, gdy świadczeniobiorca pobiera oba wymienione świadczenia, co do zasady powstaje obowiązek zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego za okres wypłacania, który pokrywał się z okresem wypłacania dodatku pielęgnacyjnego. Zwrot ten może mieć miejsce jednak jedynie wówczas, gdy wypłacone świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co jednoznacznie wynika z treści art. 30 ust.1 ustawy. W rozpoznawanej sprawie nie można jednak zgodzić się z tezą, że wypłacone skarżącemu kwoty zasiłku za okres wskazany w decyzji należało uznać za świadczenia nienależnie pobrane w tym przypadku w rozumieniu art. 30 ust.2 pkt1 ustawy. W orzecznictwie wielokrotnie podkreślono kluczowe dla orzeczenia o obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia rodzinnego na tej podstawie ustalenie, że świadczeniobiorca był pouczony o braku prawa do ich pobierania. Same zaś przesłanki wskazane w omawianym przepisie odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, że pobierane świadczenie było nienależnym. W wyroku z dnia 8 marca 2013 r. (I OSK 1529/12 i powołane tam orzecznictwo ) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność z kolei oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, a więc nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Pouczenie winno być jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może odnosić się do wszystkich hipotecznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Wbrew opinii Kolegium powyższych warunków nie spełnia pouczenie zawarte w decyzji o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego. Wskazuje się w nim wprawdzie, że prawo do zasiłku nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, ale podkreślić należy, że w dacie decyzji skarżący tego świadczenia nie pobierał. Co więcej w decyzji nie zamieszczono tych informacji, które zawarte były we wniosku, a które dotyczyły dodatku pielęgnacyjnego ( część II ). Warto przy tym podkreślić, że pouczenie zawarte we wniosku o przyznanie świadczenia pozostało w aktach sprawy, nie było zatem dostępne skarżącemu, który dopiero w trakcie pobierania świadczenia uzyskał prawo do dodatku pielęgnacyjnego. Decyzja zawierała natomiast zobowiązanie strony do powiadomienia organu o zmianie w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub wystąpieniu innych zmian mających wpływ na prawo do świadczenia. Nie wyjaśniono przy tym, o jakie inne zmiany mające wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego chodzi. Wskazanie jednak dwóch konkretnych okoliczności o których skarżący miał informować, stwarzało sugestię, że to one właśnie mają istotne znaczenie dla organu. Nie można w tej sytuacji uznać, aby powyższa informacja stanowiła "jasne pouczenie", udzielone zgodnie z art. 8 i 9 kpa, tym bardziej, gdy zważy się, że skarżący ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, wymaga stałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji ( por. wyrok NSA z dnia 27 lutego [...] OSK 1525/12 opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Warunek taki mogłoby spełniać dopiero czytelne i zrozumiałe pouczenie zamieszczone w decyzji przyznającej świadczenie, która doręczana jest stronie i której treść umożliwiałaby stronie kontrolę i wgląd w aktualną sytuację i grożące jej konsekwencje za niedotrzymanie warunków w niej określonych. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 lit.a) i c) oraz art. 135 ustawy z dnia [...]. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tekst jedn. Dz. U z 2016r. poz. 718 ) należało uchylić zarówno zaskarżoną decyzję jak i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta L..