II SA/Lu 468/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Referent stażysta Joanna Stadnik, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 14 października 2008 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] II. nakazuje ściągnąć od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 100 (sto) złotych tytułem nieuiszczonego wpisu od skargi, od którego skarżąca została zwolniona. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku S.K. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] Nr [...] o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich W motywach rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że S.K. wystąpiła do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu przewidzianego przez art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ( jednolity tekst Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.), wskazując na okoliczność osadzenia jej (w związku z wysiedleniem ze wsi Suchowola) w obozie przesiedleńczym w Zwierzyńcu w dniu 9 lipca 1943 r., gdzie przebywała do początku września 1943 r. Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] umorzył postępowanie administracyjne wobec złożenia przez stronę wniosku po terminie określonym w obowiązującym wówczas art. 22 ust. 3 ustawy o kombatantach. Następnie S.K. w ustawowym terminie wystąpiła o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że wniosek złożyła przed dniem 31 grudnia 1998r. i domagając się przyznania uprawnień kombatanckich. Kierownik Urzędu postanowieniem z dnia [...] utrzymanym w mocy postanowieniem z dnia [...] zawiesił postępowanie w sprawie do czasu rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny zgodności z Konstytucją RP przepisu, który stanowił podstawę wydania zaskarżonej decyzji. Po podjęciu zawieszonego postępowania w dniu [...], decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu uchylił decyzję własną z dnia [...] o umorzeniu postępowania administracyjnego i przyznał S. K. uprawnienia kombatanckie. Kolejną decyzją z dnia [...] utrzymaną w mocy decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu stwierdził nieważność decyzji z dnia [...]. Organ wskazał, że decyzja ta została wydana w trybie nadzwyczajnym nakierowanym na wzruszanie decyzji ostatecznych, gdy tymczasem w sprawie żadna decyzja ostateczna nie została wydana. Decyzja stwierdzająca nieważność decyzji z dnia [...] nie została przez stronę zakwestionowana w drodze skargi do sądu administracyjnego. Kierownik Urzędu rozpoznając wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] uchylił decyzję własną o umorzeniu postępowania i przekazał sprawę do rozpoznania w pierwszej instancji. Przyczyną wydania rozstrzygnięcia w trybie art. 138 § 2 kpa była potrzeba zapewnienia stronie prawa do postępowania dowodowego prowadzonego w dwóch instancjach. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu odmówił S.K. przyznania uprawnień kombatanckich . Od decyzji tej strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, po rozpoznaniu którego decyzją z dnia [...] (zaskarżoną niniejszą skargą) Kierownik Urzędu utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wyjaśnił, iż strona nie przedstawiła dostatecznych dowodów potwierdzających fakt podlegania represjom wymienionym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o kombatantach. W zebranym materiale dowodowym występuje szereg rozbieżności dotyczących miejsca przebywania strony podczas przeprowadzanej akcji wysiedleńczej wsi Suchowola. Organ wskazał na brak wiarygodnych dowodów potwierdzających fakt zamieszkiwania skarżącej we wsi Suchowola oraz brak jakiegokolwiek dokumentu urzędowego czy prywatnego potwierdzającego pobyt strony w obozie w Zwierzyńcu, w szczególności, że w żadnym z zapisów archiwalnych nie odnotowano, aby osoby wysiedlone z Suchowoli trafiły do obozu przesiedleńczego w Zwierzyńcu. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził ponadto, że nie można uznać za wiarygodnych zeznań świadków zgłoszonych przez skarżącą, ponieważ nie pochodzili oni ze wsi Suchowola, a ponadto podczas pobytu w obozie byli małymi dziećmi w wieku 8 lat (K. G. i I. K.), a powołana na świadka J.P. – 5 lat. W ocenie organu nie mogli zatem zapamiętać skarżącej z pobytu w obozie. Ich zeznania nie potwierdziły faktu przebywania skarżącej w obozie przesiedleńczym. Świadek I. K.w toku przesłuchania w dniu 26 kwietnia 2006 r. zeznała, że nie pamięta S. K. z obozu w Zwierzyńcu, podobnie jak świadek K.M., przesłuchiwany w dniu .11 sierpnia 2005 r., który oświadczył, że nie zna skarżącej, nie składał oświadczenia z dnia 11 lipca 2002 r. i nie potwierdził jej pobytu w obozie. Nie potwierdziła również przebywania przez skarżącą w obozie kolejny świadek K. G., która wprawdzie w oświadczeniu pisemnym z dnia 4 października 2005 r. świadek zeznała co prawda, iż w obozie w Zwierzyńcu spotkała S. K., to jednak podczas dwukrotnego jej przesłuchania w dniu 10 stycznia 2007 r. oraz 1 lutego 2008 r. każdorazowo wskazywała, iż nie pamięta z obozu nikogo poza osobą, w której sprawie aktualnie była przesłuchiwana. Nigdy nie potrafiła wymienić innych osób, które razem z nią przebywały w obozie, ani osób razem z nią wysiedlonych. Odnosząc się do wniosku skarżącej o powołanie na świadka J. P., która miałaby potwierdzić jej pobyt w Zwierzyńcu, Kierownik Urzędu biorąc pod uwagę zebrany w sprawie materiał dowodowy, odstąpił od przeprowadzenia dowodu z przesłuchania tego świadka, uznając, iż J. P. jako 5-letnie dziecko wysiedlone z innej miejscowości, niż strona, nie mogła zapamiętać z obozu w Zwierzyńcu 2-letniego dziecka - osoby sobie nieznanej. Na powyższą decyzję S. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, żądając jej uchylenia. Skarżąca podniosła, iż żaden ze zgłoszonych przez nią świadków nie był przesłuchany w jej obecności oraz, że nie była zawiadamiana o terminie ich przesłuchania. Zdaniem skarżącej odmowa przesłuchania J. P. jest bezzasadna, ponieważ pięcioletnie dziecko może wiele zapamiętać zwłaszcza w warunkach ekstremalnych. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podkreślił, iż postępowanie przeprowadzone zostało zgodnie z przepisami prawa, a decyzję wydano na podstawie zgromadzonego w prawidłowy sposób materiału dowodowego. Wskazani przez stronę świadkowie byli przesłuchiwani w ramach innych postępowań prowadzonych przez Kierownika Urzędu, dlatego też organ nie miał obowiązku powiadamiania strony o tej okoliczności. Osoby te w trakcie przesłuchania (organ wzywał świadków do wskazania wszystkich osób, które pamiętali z obozu) nie potwierdziły wskazanych przez skarżącą okoliczności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygnięcie wniosku skarżącej o przyznanie jej uprawnień kombatanckich z tytułu wskazanego w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( jednolity tekst Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) tj. z tytułu podlegania represji wojennej polegającej na przebywaniu z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych: w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa zostało oparte na zeznaniach świadków, powołanych przez skarżącą. Ma ona jednak rację dowodząc, że postępowanie organu w części dotyczącej tych dowodów zostało przeprowadzone z naruszeniem wyrażonej w art. 10 k.p.a. zasady czynnego udziału strony w postępowaniu oraz z naruszeniem przepisów stanowiących gwarancję realizacji tej zasady ogólnej (art. 79 i art. 81 k.p.a.). Zasady ogólne postępowania administracyjnego, wyrażone zwłaszcza w art. 7-11 k.p.a. są integralną częścią przepisów regulujących procedurę administracyjną i są dla organów administracji wiążące na równi z innymi przepisami tej procedury (por. wyrok NSA z dnia 4.06.1982 r., I SA 258/82, ONSA 1982, Nr 1, poz. 54). Zasady te w sposób istotny kształtują postępowanie administracyjne i sytuację podmiotów tego postępowania, wpływają bowiem nie tylko na kształt postępowania administracyjnego, lecz również na kształt stosunków materialnoprawnych (zob. B. Adamiak, J. Borkowski - Kodeks postępowania administracyjnego – Komentarz, Warszawa 2006, s. 42). Zasada czynnego udziału strony z którą wiąże się szereg obowiązków organów administracji zapisana jest w art. 10 k.p.a. w myśl którego organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Powyższa zasada stanowi procesową gwarancję praw strony w postępowaniu dowodowym, a w dalszej kolejności umożliwia pełną realizację zasady prawdy obiektywnej w postępowaniu, poprzez możliwość skonfrontowania stanowisk stron. Odstąpienie od zasady czynnego udziału stron w postępowaniu jest możliwe tylko w przypadkach, gdy załatwienie sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia i zdrowia ludzkiego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną, zaś przyczyny odstąpienia organ jest obowiązany jest utrwalić w aktach sprawy, w drodze adnotacji (art. 10 § 2 i 3 k.p.a.). Z zasady tej wynika dla organu administracji publicznej podstawowy i ogólny obowiązek zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania. Korelatem tego obowiązku jest więc prawo strony do czynnego udziału w postępowaniu. Gwarancją procesową realizacji zasady ogólnej czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym jest prawo strony do udziału w czynnościach postępowania dowodowego. Stosownie do art. 79 k.p.a. strona powinna być zawiadomiona o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków, biegłych lub oględzin przynajmniej na siedem dni przed terminem i ma prawo brać udział w przeprowadzeniu dowodów, może zadawać pytania świadkom, biegłym i stronom oraz składać wyjaśnienia. W sprawie bezspornym jest, że skarżąca nie została zawiadomiona o terminie przesłuchania świadków, gdyż w ocenie Kierownika Urzędu przesłuchanie zgłoszonych świadków na okoliczność będącą przedmiotem wniosku S. K. w ramach innego toczącego się postępowania administracyjnego zwalniała organ z obowiązku zawiadomienia strony o przeprowadzeniu tego dowodu. Oceny tej nie można podzielić. Skarżąca nie brała udziału w przeprowadzeniu dowodu, na podstawie którego organ orzekł co do jej uprawnień wydając decyzję w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich. Organ dokonując przesłuchania powołanych świadków: I. K., K. M. i K. G., nie zawiadomił skarżącej o terminie przeprowadzania tego dowodu, w konsekwencji czego z naruszeniem art. 10 § 1 kpa pozbawił ją ustawowego prawa do zadawania pytań świadkom, zgłaszania zastrzeżeń i uwag, które według niej mogły mieć wpływ na treść zeznań świadków, na podstawie których Kierownik Urzędu ustalił, iż nie przebywała ona w obozie przesiedleńczym w Zwierzyńcu. Zaniechanie przez organ zapewnienia czynnego udziału w tych czynnościach miało tym większe znaczenie, że zeznania świadków I.K., K. G. i K. M. na jakich oparł się organ diametralnie odbiegały od złożonych przez nich w 2002r. i 2005r. Uszło uwadze organom obu instancji, że okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwość wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów (art. 81 k.p.a.). Zignorowanie wspomnianych praw strony spowodowało, że stan faktyczny sprawy nie został w sposób rzetelny ustalony, co stanowi naruszenie art. 77 § 1 k.p.a., nakazującego organowi administracji publicznej w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Zebranie całego materiału dowodowego to zebranie dowodów dotyczących wszystkich mających znaczenie prawne dla sprawy faktów. Określenia faktów mających znaczenie dla sprawy dokonuje organ administracji publicznej w oparciu o przepis prawa materialnego, będący podstawą prawną rozstrzygnięcia sprawy. Mając na względzie, że przeprowadzone dowody miały podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a także to, że skarżąca zakwestionowała ich wartość dowodową - należy uznać, że uchybienie przez organ odwoławczy wyżej wymienionym przepisom ma istotny wpływ na wynik sprawy. Odstąpienie organu odwoławczego od nakazanego wyżej obowiązku pozbawiało skarżącą możliwości podważenia dowodów i uniemożliwiło podjęcie czynności procesowych zmierzających do ochrony jej interesów prawnych. Jednolite w tym zakresie jest orzecznictwo sądowe. W wyroku z dnia 13 lutego 1986 r. (II SA 2015/85, ONSA 1986, nr 1, poz. 13) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że zachowanie wymagań art. 79 i 81 k.p.a., niezależnie od wagi i treści przeprowadzonego dowodu, jest bezwzględnym obowiązkiem organu administracji państwowej. Naruszenie tego obowiązku stanowi naruszenie przepisów o postępowaniu administracyjnym, mającym wpływ na wynik sprawy. Natomiast w wyroku z dnia 7 listopada 1988 r. (IV SA 701/88) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że okoliczności faktyczne ustalone w postępowaniu, w którym strona nie miała możliwości wzięcia udziału i wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, przed wydaniem decyzji, nie mogą być uznane za udowodnione. Także z naruszeniem przepisów postępowania organ odmówił przeprowadzenia dowodu z zeznań świadka J. P. o co wnioskowała skarżąca. Z akt sprawy wynika, iż Kierownik Urzędu, wskazując na zebrany w sprawie materiał dowodowy, odstąpił od przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadka, stwierdzając, że J. P. jako 5-letnie dziecko wysiedlone z innej miejscowości nie mogła zapamiętać z obozu przesiedleńczego 2-letniej wówczas S.K. Takie stanowisko nie znajduje uzasadnienia. Przepis art. 78 § 1 kpa stanowi, że żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu należy uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy. Organ może nie uwzględnić tego żądania, które nie zostało zgłoszone w toku przeprowadzania dowodów lub w czasie rozprawy, jeżeli żądanie to dotyczy okoliczności już stwierdzonych innymi dowodami, chyba że mają one znaczenie dla sprawy (art. 78 § 2 k.p.a.). W niniejszej sprawie jasne jest, że przedmiotem dowodu, którego przeprowadzenia domagała się skarżąca, jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy, skoro dotyczy faktu przebywania skarżącej w obozie przesiedleńczym w Zwierzyńcu w 1943 r., którego ustalenie decyduje o uprawnieniach strony i treści decyzji. Wobec tego należy przyznać rację skarżącej, że bezzasadną jest odmowa powołania na świadka wskazanej przez nią osoby, w szczególności, gdy ustalony w sprawie stan faktyczny z pominięciem dowodu z zeznań J. P. był podstawą do rozstrzygnięcia negatywnego dla strony. Organ nie mógł również odmówić przesłuchania w charakterze świadka osoby wskazanej przez skarżąca powołując się na stwierdzenie, że J. P. jako 5-letnie dziecko nie mogła zapamiętać innego dziecka. Takie stwierdzenie stanowi bowiem jedynie domniemanie, organ administracji w istocie bez przeprowadzenia dowodu ustalił, jaki byłby wynik przeprowadzonego przesłuchania i na tej podstawie odstąpił od jego przeprowadzenia, a tylko fakty powszechnie znane oraz fakty znane organowi z urzędu (a taka sytuacja w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi) nie wymagają dowodu (art. 77 § 4 k.p.a). Podkreślić również należy oczywistą niekonsekwencję organu, który odmawiając wiarygodności świadkowi, mającemu w 1943r. 5 lat, potwierdzającemu pobyt skarżącej w obozie, już takich obiekcji nie ma w stosunku do 8 – letnich wówczas świadków z zeznań których wynika, że nie pamiętają oni skarżącej lub wręcz zaprzeczają , aby ją znali. Wobec powyższych ustaleń Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c) i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchylił zarówno zaskarżoną decyzję jak i poprzedzającą ją decyzję z dnia 30 października 2007r. Orzeczenie o kosztach uzasadnia treść art.223 § 2 cyt. ustawy.