II SA/Lu 487/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 września 2024 r. sprawy ze skargi R. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 kwietnia 2024 r., znak: 010070/680/179639/2023; 378928063 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 1 sierpnia 2023 r., znak: 010070/680/179639/2023; 378928063. Decyzją z 15 kwietnia 2024 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: k.p.a.) w związku z art. 22, art. 23 i art. 28 ust. 1 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 421, dalej: ustawa), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z dnia 1 sierpnia 2023 r., znak: 010070/680/179639/2023, postępowanie: 378928063 uchylającą prawo R. P. do świadczenia wychowawczego na syna M. P. na okres 2023/2024 i uznającą świadczenie wychowawcze wypłacone R. P. za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 lipca 2023 r. za nienależnie pobrane. Stan sprawy przedstawia się następująco. R. P. złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na syna M. P. w dniu 1 lutego 2023 r. W dniu 16 lutego 2023 r. został poinformowany o przyznaniu świadczenia. W dniu 11 lutego 2023 r. wniosek o świadczenie wychowawcze na syna M. P. złożyła matka dziecka M. P.. Stosownie do art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zgodnie z którym w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, ZUS podjął czynności w celu ustalenia, które z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W związku z tym wezwał oboje rodziców do nadesłania dokumentów potwierdzających sprawowanie wyłącznej opieki nad dzieckiem, a w przypadku ich braku, do złożenia wyjaśnień, jak sprawowana jest opieka nad dzieckiem, gdzie dziecko zamieszkuje i kto ponosi koszty jego utrzymania. R. P. nie złożył wyjaśnień w wyznaczonym przez organ terminie, który upłynął z dniem 6 lipca 2023 r. Natomiast, jak wskazał organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, "matka dziecka w odpowiedzi na wysłane do niej wezwanie, w dniu 26 czerwca 2023 r. złożyła oświadczenie i szczegółowo opisała zasady sprawowania opieki nad dzieckiem. Organ odwoławczy powołał się następnie na treść art. 23 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w myśl którego wypłata świadczenia wychowawczego podlega wstrzymaniu, jeżeli osoba otrzymująca to świadczenie odmówiła udzielenia lub nie udzieliła w wyznaczonym terminie wyjaśnień co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Organ wskazał, że zgodnie z art. 23 ust. 3 tej ustawy, jeżeli w wyniku wezwania tylko jeden rodzic złożył oświadczenie, że sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i jeśli ten rodzic spełnia warunki do przyznania świadczenia, to jemu należy przyznać to świadczenie. Mając na uwadze powyższe oraz w związku z brakiem udzielenia odpowiedzi na wezwanie i brakiem możliwości ustalenia, czy R. P. sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, organ odwoławczy przyjął za wiążące wyjaśnienia przedstawione przez matkę dziecka. Jednocześnie organ uznał wypłacone skarżącemu świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 lipca 2023 r. za świadczenie nienależnie pobrane, o którym mowa w art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Organ stanął na stanowisku, że twierdzenie skarżącego, że ponosi koszty utrzymania dzieci, nie stanowiło podstawy do uznania, że to on sprawuje opiekę faktyczną nad dziećmi, bowiem oświadczenie to stoi w sprzeczności z oświadczeniem matki dzieci. Skarżący nie przedstawił dowodów, które uzasadniałyby zmianę stanowiska w sprawie. W skardze na decyzję Prezesa ZUS R. P. zażądał jej uchylenia i podkreślił, że to on, nie zaś M. P., sprawuje faktyczną opiekę nad synem, który mieszka wyłącznie z nim. Skarżący wskazał, że syn jest pod jego wyłączną opieką i na jego utrzymaniu. Według skarżącego matka przestała zajmować się synem co najmniej od stycznia 2023 r. Obecnie syn jedynie odwiedza matkę. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i dodając, że skarga dotyczy świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2023/2024, tj. za okres od 1.06.2023 r. do 31.05.2024 r., które zostało już wypłacone matce dzieci. Świadczenie to nie może być wypłacone za ten sam okres obojgu rodzicom. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Przedmiotem sporu jest uchylenie przyznanego skarżącemu świadczenia wychowawczego na syna M. P. na okres świadczeniowy 2023/2024 oraz uznanie przyznanego świadczenia za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 lipca 2023 r. za nienależnie pobrane. Podstawą wydania tego rozstrzygnięcia było przyjęcie przez organy obu instancji, że to matka M. P. – M. P. faktycznie sprawowała opiekę nad synem. Na wstępie należy wskazać, że w myśl art. 22 ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica drugi rodzic złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. W niniejszej sprawie mamy do czynienia z sytuacją, w której oboje rodzice złożyli wnioski o świadczenie wychowawcze za ten sam okres w związku z opieką nad tym samym dzieckiem. Rację ma oczywiście organ odwoławczy, twierdząc, że oboje rodzice nie mogą w tym samym czasie otrzymać dwóch świadczeń w związku z opieką nad tym samym dzieckiem. W takim przypadku organy mają jednak obowiązek jednoznacznie, w sposób nie budzący wątpliwości ustalić, które z rodziców sprawuje tę opiekę. Organ pierwszej instancji zwrócił się w tym celu zarówno do skarżącego, jak i do M. P. o dostarczenie dokumentów z sądu potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem, a w sytuacji, gdy nie posiadają takiego dokumentu, do złożenia pisemnego oświadczenia wskazującego, jak sprawowana jest opieka nad dzieckiem. Organ wskazał przy tym, że w oświadczeniu powinny znaleźć się następujące informacje: 1) kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, 2) kto ponosi koszty związane z wychowaniem dziecka, 3) z kim i gdzie dziecko zamieszkuje, 4) w jakim okresie dziecko przebywało pod Pana/Pani wyłączną opieką. Z niewadliwych ustaleń organów wynika, że nie ma żadnego sądowego dokumentu ustalającego zasady opieki nad M. P.. W wyznaczonym terminie skarżący nie przedstawił wyjaśnień związanych z opieką nad synem, takie wyjaśnienia złożyła natomiast M. P.. Organ uznał wyjaśnienia M. P. za wystarczającą podstawę do przyjęcia, że to ona sprawuje faktyczną opiekę nad synem. Tymczasem analiza tych wyjaśnień prowadzi do wniosku, że przyjęta przez organy ocena, że w okresie świadczeniowym to ona sprawowała faktyczną opiekę nad synem, jest co najmniej przedwczesna. W oświadczeniu tym M. P. zawarła informację, że jest w trakcie rozprawy rozwodowej ze skarżącym i że nie posiada żadnych dokumentów z sądu odnośnie do sprawowania władzy rodzicielskiej. Oświadczyła: "opiekę nad dziećmi sprawuję w przeważającej mierze ja jako rodzic wiodący. Do chwili obecnej zawsze ja pobierałam świadczenie na dzieci i sprawowałam samodzielnie w dużej mierze opiekę nad nimi. Ojca większość czasu nie było w domu, poświęcał się pracy, nie bywał w domu w dużych okresach (zawód kierowca kat. C), nie zajmował się dziećmi, nie brał udziału w obowiązkach szkolnych ani dbaniu o stan zdrowia oraz obowiązkach domowych i systematycznym wychowaniu. W chwili obecnej sytuacja nie uległa szczególnej poprawie. Nieobecności w domu trwają po całych tygodniach, więc zarówno pomoc, jak i opieka nad dziećmi jest sporadyczna, a co idzie za tym, niemożliwa". Okoliczność, że dotychczas to matka pobierała świadczenie wychowawcze na dziecko, nie jest żadnym argumentem za przyznaniem jej tego świadczenia na kolejny okres świadczeniowy. Wyjaśnienia M. P. nie zawierają odpowiedzi na trzy z czterech zadanych jej w wezwaniu organu pytań: kto ponosi koszty związane z wychowaniem dziecka, z kim i gdzie dziecko zamieszkuje, w jakim okresie dziecko przebywało pod jej wyłączną opieką. Poza tym zastosowane w odpowiedzi na pierwsze pytanie sformułowanie "w przeważającej mierze", jest niejasne i niejednoznaczne. Podnoszona przez M. P. okoliczność, że skarżący jest kierowcą i przebywa często poza miejscem zamieszkania, nie wyklucza, że to on sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Gdyby przyjąć inny tok myślenia, to można by dojść do kuriozalnego wniosku, że każdy, kto wykonuje zawód kierowcy i w związku z tym przebywa często poza miejscem zamieszkania, nie może sprawować faktycznej opieki nad dzieckiem. Organ nie miał wystarczających podstaw, by w oparciu o to zawierające istotne braki, niejasne wyjaśnienie przyjąć, że to M. P. faktycznie sprawuje opiekę nad synem. Nie można bowiem zakładać, że złożenie jakiegokolwiek wyjaśnienia, byle w terminie, dawało podstawę do uznania istnienia prawa do świadczenia. ZUS miał możliwość zastosować instrument prawny z art. 22 ustawy, tj. zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej w okresie świadczeniowym opiekę nad dzieckiem, czego jednak nie uczynił. Również podstawa prawna wydania zaskarżonej decyzji została powołana częściowo błędnie, ponieważ art. 23 ust. 2 ustawy zawiera przesłankę wstrzymania wypłaty świadczenia wychowawczego, nie zaś jego uchylenia i uznania świadczenia za nienależnie pobrane, natomiast art. 23 ust. 3 ustawy stanowi prawną podstawę przyznania świadczenia osobie, która spełnia warunki określone w ustawie. Prawidłową materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji jest art. 27 ust. 1 oraz art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Ten błąd nie miał jednak istotnego znaczenia dla sądowej oceny wydanych rozstrzygnięć, a uwaga w tym zakresie ma jedynie charakter informacyjny dla organów. Podsumowując, brak złożenia w terminie wyjaśnień przez skarżącego nie mógł być uznany za wystarczającą przesłankę uchylenia jego prawa do świadczenia wychowawczego w sytuacji, gdy wyjaśnienia M. P. zostały wprawdzie złożone w terminie, ale zawierały tak istotne braki, że uniemożliwiły poczynienie przez organy miarodajnych, wiarygodnych i jednoznacznych ustaleń dotyczących tego, które z rodziców faktycznie sprawowało w okresie świadczeniowym opiekę nad synem M. P.. Mając na uwadze powyższe, Sąd uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ w związku z art. 135 p.p.s.a. jako naruszające w sposób istotny art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., a organ drugiej instancji - również art. 136 k.p.a. Rozpatrując sprawę ponownie, organ pierwszej instancji, związany oceną prawną Sądu na zasadzie art. 153 p.p.s.a., przeprowadzi postępowanie wyjaśniające i ustali w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości, które z rodziców M. P. faktycznie sprawowało nad nim opiekę w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji.