II SA/Lu 544/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca),, Sędzia NSA Maciej Kierek, Protokolant Asystent sędziego Marcin Małek, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 25 września 2007 sprawy ze skargi P. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr Rep.[...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] Rep. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] znak MOPR.[...] wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta przez Zastępcę Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie odmawiającą przyznania P. R. zaliczki alimentacyjnej oraz umarzającą kwotę 900 złotych pobranej zaliczki za okres od 1 października 2005 r. do 31 grudnia 2005 r. W uzasadnieniu decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że zgodnie z treścią art. 7 ust. 1 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, zaliczka przysługuje osobie uprawnionej do ukończenia 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się, do ukończenia 24 roku życia. Definicje osoby uprawnionej zawiera z kolei art. 2 pkt 5 tej ustawy zgodnie z którym, jest nią osoba uprawniona do świadczeń alimentacyjnych na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna jeżeli jest osobą uczącą się, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. I tak, w myśl tych przepisów (art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych) za osobę uczącą się uznaje się osobę pełnoletnią uczącą się, niepozostającą na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub zasądzeniem od rodziców na jej rzecz alimentów, jeżeli wyrok sądu orzekający alimenty został wydany przed osiągnięciem pełnoletniości. Przekładając powyższe na grunt przedmiotowej sprawy organ wskazał, że P. R. nie spełnia przesłanki zawartej w przywołanym art. 3 pkt 13, gdyż, mimo, iż ma zasądzone alimenty od obojga rodziców to jednak ugoda sądowa, którą matka wnioskodawcy zobowiązała się płacić na jego rzecz alimenty została zawarta w dniu [...] października 2003 r., a zatem po osiągnięciu pełnoletniości przez syna. W związku z powyższym organ w oparciu o przedstawioną argumentacje utrzymał w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą przyznania zaliczki alimentacyjnej. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł P. R. Zarzucając Kolegium błędną interpretację przepisów odnoszących się do definicji "osoby uczącej się" wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zobowiązanie organu do przyznania zaliczki alimentacyjnej. Wskazał, iż pobiera naukę w systemie dziennym, egzekucja alimentów od ojca jest bezskuteczna, a otrzymywane od matki alimenty w wysokości 150 złotych stanowią jedynie znikomy dochód w sytuacji kiedy kontynuuje naukę. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze, powołując się na argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji wniosło o oddalenie skargi. Postanowieniem z dnia 16 listopada 2006 r. sygn. akt II SA/Lu 609/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zawiesił postępowanie do czasu rozpoznania pytania prawnego jakie przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w przedmiocie zgodności art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych z art. 2 i 32 Konstytucji RP. Następnie w związku z wydaniem rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny zawieszone postępowanie zostało podjęte postanowieniem Sądu z dnia 2 lipca 2007 r. sygn. akt II SA/Lu 609/06, a sprawa została oznaczona nowym numerem tj. sygn. akt II SA/Lu 544/07. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola zaskarżonej decyzji, przeprowadzona zgodnie z zasadami wyrażonymi na gruncie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej "ppsa" prowadzi do wniosku, iż wydana ona została z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Decyzja ta, jako wadliwa podlegała więc wyeliminowaniu z obrotu prawnego. Badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji sąd uwzględnił wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 maja 2007 r., sygn. akt P 8/06 ogłoszony w Dzienniku Ustaw z 2007 r., nr 105 , poz. 720 w dniu 14 czerwca 2007 r. i z tą datą wchodzący w życie. Podstawą prawną wydania zaskarżonej decyzji była treść przepisu art. 3 pkt 13 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 139, poz. 992 ze zm.), którego konstytucyjnością w wyniku przedstawionego pytania prawnego zajmował się Trybunał Konstytucyjny. Przywołanym na wstępie wyrokiem Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim przy określeniu "osoby uczącej się" wyłącza osobę pełnoletnią uczącą się i niepozostającą na utrzymaniu rodziców z tego powodu, że zobowiązali się oni do jej alimentacji w drodze ugody zawartej przez sądem, jest niezgodny z art. 2 i art. 32 konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej tj. z wyrażoną w tych przepisach zasadą sprawiedliwości społecznej i równego traktowania obywateli znajdujących się w podobnej sytuacji. Powstaje zatem zagadnienie - jakie skutki prawne dla rozpoznawanej sprawy wywołuje przywołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego. W pierwszej kolejności odniesienia wymaga zakres w jakim zostało rozpoznane pytanie prawne skierowane do Trybunału Konstytucyjnego i czy uzasadnienie wyroku Trybunału pozwala na przełożenie zapadłego rozstrzygnięcia na płaszczyznę przedmiotowej sprawy. W ocenie składu orzekającego wypływająca z uzasadnienia wyroku Trybunału wykładnia przepisów prawa jak, również uprawnienia Sądu w pełni pozwalają na uczynienie z wyroku Trybunału podstawy rozstrzygnięcia sprawy. Po pierwsze, stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, w myśl którego przepis art. 3 pkt 13 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim przy określeniu "osoby uczącej się" wyłącza osobę pełnoletnią uczącą się i niepozostającą na utrzymaniu rodziców z tego powodu, że zobowiązali się oni do jej alimentacji w drodze ugody zawartej przed sądem, jest niezgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP, choć odnosi się bezpośrednio tylko do formy ze względu na którą określono obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka, uwzględniane musi być także przy stosowaniu tego przepisu w zakresie jaki zobowiązuje stronę uprawnioną do uzyskania wyroku orzekającego alimenty przed osiągnięciem przez nią pełnoletniości. Jak wynika z uzasadnienia wyroku Trybunału, obywatele znajdujący się w podobnej sytuacji nie mogą być różnie traktowani ze względu na czynniki od nich niezależne. Nietrudno sobie wyobrazić istnienie sytuacji, w której dwa podmioty wnoszą w tym samym czasie do dwóch sądów (przed osiągnięciem pełnoletniości) powództwo o przyznanie od rodziców na ich rzecz alimentów, jednakże z uwagi na zróżnicowany okres rozpoznawania spraw przez sądy, jak również indywidualny i odmienny stopień zawiłości spraw rozpatrzenie powództwa zakończone wydaniem wyroku następuje u jednego pomiotu wcześniej tj. jeszcze przed osiągnięciem pełnoletniości, a u drugiego później, już po przekroczeniu przez niego wyznaczonej granicy wieku. Nieuzasadnione i sprzeczne z naczelnymi zasadami Konstytucji jest różnicowanie podmiotów i traktowanie okoliczności wydania wyroku orzekającego o alimentach po osiągnięciu pełnoletniości jako przesłanki użycia art. 3 pkt 13 omawianej ustawy celem odmowy przyznania świadczenia alimentacyjnego, gdyż to zdarzenie nie jest zależne wyłącznie od woli i działania strony. Negowanie tego poglądu byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi wywodzonymi z klauzuli demokratycznego państwa prawnego - zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przezeń prawa oraz zasady bezpieczeństwa prawnego. Powyższe wynika z tego, że fundamentalną zasadą demokratycznych państw prawnych jest prymat konstytucji w systemie istniejących w danym państwie źródeł prawa. Prymat konstytucji oznacza zakaz stanowienia prawa sprzecznego z konstytucją i nakaz stanowienia prawa z nią zgodnego. Nakaz stanowienia prawa zgodnego z konstytucją oznacza m.in., że prawo stanowione powinno być kształtowane zarówno co do formy, jak i co do treści z punktu widzenia realizowania norm konstytucji. Nie tylko formy i treść prawa stanowionego są wyznaczane przez konstytucję, ale także granice prawa stanowionego zakreślone są konstytucją. Należy wskazać, że rozbudowane orzecznictwo i doktryna wskazują, iż do reguł wyprowadzonych z art. 2 Konstytucji zalicza się m. inn. przestrzeganie zasad poprawnego prawotwórstwa, jawności i jasności prawa, uczciwego oraz bezstronnego wymiaru sprawiedliwości, a także niezawisłości sądów i prawo każdego do sądu. A zatem należy uznać, iż zadaniem ustawodawcy i innych podmiotów stanowiących prawo jest jedynie sprecyzowanie prawa w granicach zakreślonych konstytucją. Jeżeli ustawodawca przekroczy konstytucyjnie określone granice stanowienia prawa, to w indywidualnych sprawach sąd administracyjny uprawniony jest do stwierdzenia, iż w konkretnej sprawie zostały naruszone przepisy konstytucji, a decyzja organu administracji publicznej opierająca się o przepisy prawa stanowionego sprzecznego z konstytucją nie może być akceptowana. W doktrynie prawa niejednokrotnie już wskazywano na to, że gdy stanowione prawo jest "złe", ważne jest, by za ustawodawcę "myślał i działał" w interesie obywatela sąd administracyjny, wykorzystując dany mu w imieniu Państwa atrybut w postaci orzeczenia sądowego. Dlatego sądy administracyjne nie mogą "nie dostrzegać problemu" gdy stwierdzą, iż prawo jest niezgodne z Konstytucją. Umocowanie dla powyższych twierdzeń zawarte jest z jednej strony w postanowieniach art. 8 Konstytucji RP stanowiących, iż "Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej i przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio" oraz w art. 178 ust. 1 Konstytucji, iż "Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom". I w tym ostatnim przepisie konstytucyjnym poprzez wyodrębnienie Konstytucji jako ustawy zasadniczej obok innych ustaw podkreśla się jej wiodący charakter i nadrzędną rolę w systemie prawa. W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z art. 71 § 1 Konstytucji RP państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. A zatem prawną konsekwencją powyższego jest obowiązek stanowienia prawa, a następnie dokonywania jego wykładni w zgodzie z normą konstytucyjną stojącą na czele źródeł prawa. W tym miejscu przypomnienia wymaga przywołana już zasada konstytucjonalności stanowiąca, iż konstytucja jest podstawą prawną porządku w państwie i ma najwyższą moc wiążącą dla wszystkich organów oraz uzupełniająca ją zasada bezpośredniego stosowania konstytucji (art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji RP). Wobec powyższego należy przytoczyć tezę jednego z orzeczeń Sądu Najwyższego, zgodnie z którą dopuszczalne i możliwe jest bezpośrednie stosowanie w orzecznictwie sadowym przepisów obowiązującej w Polsce ustawy zasadniczej, szczególnie zaś wówczas, gdy służy to pełniejszej, szerszej i bardziej skutecznej ochronie praw obywatela (wyrok SN z dnia 28 listopada 1990 r. III ARN 28/1990, OSP 1992/7/150). Ponadto pozostawiając przedstawioną argumentację, należy wskazać, że z literalnego brzmienia przepisu art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można wywieść, iż ustawodawca zobowiązał podmiot uprawniony do uzyskania dwóch orzeczeń sądowych od każdego z rodziców rozstrzygających o obowiązku alimentacyjnym przed osiągnięciem przez nich pełnoletniości. Przepis mówi wprost "jeżeli wyrok sądu", a zatem mamy do czynienia z normą wskazującą na obowiązek posiadania wyłącznie jednego wyroku, a ustawodawca nie wskazał wprost, iż na stronie ciąży obowiązek uzyskania dwóch rozstrzygnięć. Powyżej przedstawione wywody jak również stwierdzenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności wspomnianego przepisu z Konstytucją oznacza dla rozpoznawanej sprawy, iż przepis ten nie może być uznany za prawidłową podstawę prawną wydanych decyzji administracyjnych odmawiających przyznania zaliczki alimentacyjnej z uwagi na obowiązującą treść przepisu. Ponadto należy wskazać, że skutki orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego odnoszą się z jednej strony do adresatów aktów normatywnych, a ściślej mówiąc między innymi do decyzji administracyjnych podjętych w przeszłości na ich podstawie oraz wobec samego aktu normatywnego, który był przedmiotem oceny dokonanej przez Trybunał. Pierwszy ze wskazanych skutków ma odzwierciedlenie w art. 190 ust. 4 Konstytucji, zgodnie z którym orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w innych przepisach właściwych dla danego postępowania. Tożsamą regulację odnośnie decyzji administracyjnej zawiera art. 145 a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 99, poz. 1071 ze zm.), zgodnie z którym, można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja.. Obydwa powołane przepisy, mają to samo znaczenie prawne i dopuszczają możliwość wznowienia postępowania w sytuacji stwierdzenia sprzeczności przepisu stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia administracyjnego z zasadami wyrażanymi Konstytucją. Drugi przedstawiony powyżej skutek orzeczenia Trybunału znalazł szybkie odzwierciedlenie w dokonanej nowelizacji przedmiotowego przepisu wprowadzonej ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o podatku rolnym (Dz. U. nr 109, poz. 747), która weszła w życie 6 lipca 2007 r. Zgodnie z nowym brzmieniem za osobę uczącą się uważa się osobę pełnoletnią uczącą się, niepozostającą na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub w związku z ustaleniem wyrokiem sądowym lub ugodą sądową prawa do alimentów z ich strony. Nowym brzmieniem ustawodawca - jak wynika - zasadnie zrezygnował z różnicowania podmiotów ze względu na formę uzyskania alimentów (ugoda – wyrok), jak również z określenia granicy wieku (pełnoletniość), której nie mogło przekroczyć orzeczenie sądu orzekające o obowiązku alimentacyjnym rodzica wobec osoby uczącej się. Należy zatem uznać, że ustawodawca dokonując przemyśleń i analiz skorzystał z przysługującego mu prawa do wycofania się z określonych rozwiązań, nie czekając nawet na orzeczenie Trybunału, tylko uchwalając nową treść ustawy już na kilka dni przed wyrokiem. Wprowadzone zmiany ze względu na swój charakter wpłynęły na usunięcie niejasności płynących z pierwotnego brzmienia przepisu oraz dyskryminacji i różnicowania podmiotów. Ustawodawca tworząc nowe brzmienie przepisu wyszedł naprzeciw zarówno naczelnym zasadom konstytucji, jak również zasadom szeroko rozumianego porządku prawnego. Tak więc podnoszona okoliczność orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności danego aktu prawnego (podstawy decyzji administracyjnej) jest z woli ustawodawcy samodzielną podstawą wznowieniową. Stosownie natomiast do art. 145 § 1 pkt 1 lit. b – ppsa, decyzja lub postanowienie podlega uchyleniu, gdy Sąd ten stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, chyba że zachodzą okoliczności przewidziane w art. 146 § 1 lub 2 K.p.a. W świetle powyższego należy przyjąć, iż jest zasadą, że Sąd Administracyjny uchyla zaskarżoną decyzję, jeżeli stwierdzi występowanie w sprawie przesłanek do wznowienia postępowania administracyjnego. Skoro zatem - jak wykazano - powoływana okoliczność stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, na podstawie którego została wydana decyzja, jest podstawą do wznowienia postępowania administracyjnego, to taka regulacja prawna uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji przez Sąd. Wobec powyższego na podstawie powołanego art. 145 § 1 pkt 1 lit. b – ppsa, należało orzec jak w sentencji.