II SA/Lu 551/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Jarosław Harczuk po rozpoznaniu w dniu 23 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w sprawie usług opiekuńczych p o s t a n a w i a I. umorzyć postępowanie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych; II. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Zarządzeniem starszego referendarza sadowego z dnia 5 lipca 2018 r. w związku z nie nadesłaniem wypełnionego druku PPF pozostawiono bez rozpoznania wniosek Z. W. o przyznanie prawa pomocy zawarty w skardze. Następnie postanowieniem starszego referendarza sądowego z dnia 21 września 2018 r., rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zawarty na druku PPF z dnia 24 lipca 2018 r., odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. O takim rozstrzygnięciu zadecydowało nie wykonanie wezwania do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 8 października 2018 r. utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 24 lipca 2018 r. podzielając zawartą w nim ocenę wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Z. W. w piśmie z dnia 15 października 2018 r. po raz trzeci w niniejszej sprawie wniósł o przyznanie prawa pomocy, tym razem w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W piśmie skarżący stwierdził, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien być zawsze rozpoznawany na wstępie oraz, iż od wniesienie przez niego skargi już trzykrotnie molestowano go "grzebiąc w (jego) nędzy" (cytat z pisma z dnia 15 października 2018 r.). Stwierdził też, że bezprawnie odmówiono mu przyznania prawa pomocy bez możliwości odwołania się do Naczelnego Sądu Administracyjnego co bezczelnie pozbawiło go prawa do zaskarżenia odmów przyznania prawa pomocy. Ponadto w piśmie stwierdza, że w związku z tym, iż na mocy ustawy jest zwolniony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych to bezsensowne jest wzywanie go do wypełnienia druku PPF. Z akt sądowych sprawy wynika, że w dniu 18 października 2018 r. wraz z powyższym pismem skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie pismo z dnia 17 października 2018 r., w którym oświadcza, iż cofa skargę wniesioną w niniejszej sprawie. Starszy referendarz sądowy stwierdził, że: Stosownie do art. 249a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2018 r. poz. 1302, zwanej dalej "p.p.s.a.") jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Artykuł 239 §1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. stanowi, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarga na działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawie dotyczącej decyzji wydanej w przedmiocie usług opiekuńczych jest sprawą z zakresu pomocy i opieki społecznej. Zatem Z. W. wnosząc skargę w tego rodzaju sprawie jest zwolniony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W takiej sytuacji zbędne jest rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Dlatego postępowanie o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w tym zakresie podlega umorzeniu na podstanie art. 249a p.p.s.a. w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., o czym orzeczono w punkcie pierwszym postanowienia. Umorzenie postępowania o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych powoduje, że wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu jak wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego wynikającą z art. 199 p.p.s.a. jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym. Przyznanie przez sąd prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 marca 2014 r., sygn. akt II OZ 280/14 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Instytucja ta, jako wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, służy realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2017 r., sygn. akt I OZ 1089/17 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przy czym jak wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu do wyroku z dnia 10 maja 2000 r. w sprawie o sygn. akt K 21/99 (OTK ZU 2000/4/109) nie istnieje bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony praw na drodze sądowej. Ograniczenie prawa do sądu może być konieczne ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasadę legalizmu bądź zaufanie do prawa. Zatem każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego a granice tego prawa wyznaczają inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym. Prawo to winno być więc wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Takim zachowaniem jest nadużycie prawa polegające na podejmowaniu przez stronę prawnie dozwolonych działań przedsiębranych dla osiągnięcia celów innych, niż przewidział to ustawodawca. Zachowanie takie polegać może na inicjowaniu szeregu postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw (por. np. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych) bądź inicjowaniu postępowań w przypadku braku realnego zagrożenia, gdy nie można mówić o naruszeniu interesu prawnego skarżącego (por. postanowienie ETPC z dnia 19 stycznia 2010 r., nr skargi 22051/07 sprawa Bock v. Niemcy). Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie zwracał uwagę, że działanie strony w procesie uznane za nadużycie prawa do sądu uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie EKPC z dnia 10 lipca 1986 r., Winer p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 10871/84; 4.12.1985 r., W. p. Niemcom, skarga nr 11564/85; 2 lipca1997 r., Steward-Brady p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 27436/95.). Przenosząc powyższe rozważania na grunt sprawy niniejszej należy podkreślić, że skarżący po raz trzeci w tej sprawie wystąpił o przyznanie prawa pomocy. Pierwszy jego wniosek o przyznanie prawa pomocy pozostawiono bez rozpoznania zaś w przypadku drugiego odmówiono przyznania prawa pomocy ze względu na nie wyjaśnienie wątpliwości dotyczących sytuacji materialnej, bytowej skarżącego. Trzeci zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący składa w piśmie z dnia 15 października 2018 r. wraz z oświadczeniem o cofnięciu skargi. Oceniając zasadność wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie można pominąć tego, że w okresie od dnia 1 stycznia 2017 r. do dnia 15 września 2018 r. skarżący zainicjował 129 postępowań sądowoadministracyjnych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjny w Lublinie. Złożył wówczas 207 wniosków o przyznanie prawa pomocy z czego 169 wniosków zostało rozpoznanych, w tym 106 pozostawiono bez rozpoznania. Zatem w okresie od 1 stycznia 2017 r. do dnia 15 września 2018 r. skarżący w 78 sprawach ponownie wnosił o przyznanie prawa pomocy, co stanowi 46% wszystkich rozpoznanych wniosków o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w okresie od dnia 1 stycznia 2017 r. do dnia 15 września 2018 r. tytułem pokrycia kosztów zastępstwa procesowego świadczonego w ramach prawa pomocy przyznanego skarżącemu wypłacił kwotę [...]złotych. Natomiast w okresie od dnia 1 stycznia 2018 r. do dnia 15 września 2018 r. skarżący zainicjował 103 postępowania sądowoadministracyjne przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie. Złożył wówczas 161 wniosków o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego, z czego 126 wniosków rozpatrzono (uwzględniono, odmówiono, pozostawiono bez rozpoznania) w tym 77 wniosków pozostawiono bez rozpoznania. W 57 sprawach, w których pozostawiono wniosek o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania skarżący po raz drugi wniósł o przyznanie prawa pomocy, co stanowi 45% wszystkich wniosków rozpoznanych w okresie od dnia 1 stycznia 2018 r. do dnia 15 września 2018 r. Ponadto jak ustalił starszy referendarz sądowy w okresie od 8 września 2003 r. do 3 sierpnia 2016 r. skarżący zainicjował 1179 postępowań sądowoadministracyjnych przed Wojewódzkim Sadem Administracyjnym w Lublinie, z czego jego skargę lub wniosek inicjujący postępowanie sądowoadministracyjne uwzględniono w 148 sprawach, co stanowi 12,5% wszystkich zainicjowanych przez skarżącego postepowań sądowoadministracyjnych w powyższym okresie. Starszemu referendarzowi sądowemu z urzędu wiadomo jest również, że niemal w każdej sprawie sądowoadministracyjnej zainicjowanej przez skarżącego po 10 stycznia 2004 r. wnosił on o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego. W okresie od dnia 1 stycznia 2017 r. do dnia 15 września 2018 r. wydano 110 orzeczeń kończących postepowanie, z czego skargę lub wniosek inicjujący postępowanie sądowoadministracyjne uwzględniono w 9 sprawach, co stanowi 8% wszystkich orzeczeń kończących postepowanie. Przede wszystkim podkreślić należy, że wnosząc obecnie o przyznanie prawa pomocy skarżący żąda przyznania mu tego prawa w sytuacji, gdy równocześnie cofa skargę rezygnując tym samym z prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego. Z unormowania art. 243 §1 p.p.s.a. stanowiącego, że prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania wynika, że prawo pomocy przyznaje się w związku z zamiarem wszczęcia postępowania sądowego bądź w związku z jego kontynowaniem. Wynika to z zasady zgodnie, z którą strona w toku postępowania ponosi jego koszty (art. 199 p.p.s.a.) oraz w związku tym, iż kwestie zasadnicze dla kontynuowania i rozstrzygnięcia sprawy wymagające pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego mogą pojawić się tylko, gdy strona nie rezygnuje z rozstrzygnięcia sprawy przez sąd. Tylko w kontynuowanym postępowaniu pojawić się może potrzeba pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Tylko wówczas strona zmierza bowiem do ochrony swojego interesu prawnego przed sądem. Rezygnując z postępowania strona rezygnuje z ochrony swojego interesu prawnego w postępowaniu przed sądem. Zatem wnosząc w takiej sytuacji o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego strona nie żąda jego ustanowienia w celu ochrony swojego interesu prawnego. Tym samym strona wnosząc w takiej sytuacji o przyznanie prawa pomocy nie zamierza wykorzystać prawo pomocy zgodnie z jego przeznaczeniem. Takie działanie stanowi nadużycie prawa do prawa pomocy. Tak też wypowiedział się Europejski Trybunał Praw Człowieka w postanowieniu z dnia 19 stycznia 2010 r., nr skargi 22051/07 (sprawa Bock v. Niemcy) stwierdzając, że jeżeli brak jest realnego zagrożenia, nie mówiąc już o naruszeniu interesu skarżącego (w uzasadnieniu ujęto to słowami "trywialność okoliczności faktycznych") oraz istnieje ewidentne zachwianie równowagi między celem podjętego działania a uruchomionymi środkami ochrony mamy do czynienia z nadużycie prawa. Ponadto ilość postępowań zainicjowanych przez skarżącego przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie oraz ilość uwzględnionych przez ten sąd skarg i wniosków skarżącego inicjujących postępowanie sądowoadministracyjne, przy uwzględnieniu, że w każdej sprawie skarżący wnosił o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego wskazuje, iż wnosząc obecnie w sprawie niniejszej o ustanowienie radcy prawnego w istocie dokonuje czynności pozornej. Inicjując tak dużą ilość postępowań sądowych i wnosząc w każdym o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowieni profesjonalnego pełnomocnika procesowego jak i korzystając z jego pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym skarżący doskonale orientuje się w tym, kiedy pomoc tego pełnomocnika jest mu niezbędna dla ochrony interesu prawnego. Zatem obecnie złożone żądanie przyznania prawa pomocy należy oceniać jako działanie celowe o charakterze złośliwym stanowiące cel samoistny. Przy czym cel samoistny rozumieć należy jako inicjowanie postępowania o przyznanie prawa pomocy nie dla ochrony swojego interesu prawnego, ale dla samego wszczęcia postepowania o przyznanie prawa pomocy. Takie działanie również uznać należy za nadużycie prawa do prawa pomocy Wykorzystując zatem w niniejszej sprawie instytucję unormowaną w art. 243 §1 p.p.s.a. nie dla uzyskania pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego skarżący nadużył prawa do uzyskania prawa pomocy. W świetle poczynionych na wstępie wywodów uzasadnia to odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy. Zwłaszcza, że odmowa przyznania skarżącemu prawa pomocy nie powoduje, iż jego prawo do sądu doznaje uszczerbku skoro sam rezygnuje z tego prawa (por. postanowienie NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FZ 512/13; postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14; postanowienie NSA z dnia 3 lutego 2015 r., I OZ 61/15; postanowienie z dnia 12 czerwca 2015 r., I OZ 439/15 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Z tych względów referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Kończąc niniejsze rozważania wyjaśnić należy przyczynę odstąpienia przez starszego referendarz sądowego do wezwania skarżącego do uzupełninia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez wypełnienie druku PPF. Jest to następstwem tego, że skarżący w piśmie z dnia 15 października 2018 r. kwestionuje potrzebę jego wypełniania oraz występowania w sprawie niniejszej, jak wynika z powyższych wywodów, okoliczności niezwiązanych z oceną sytuacji materialno – bytowej i rodzinnej skarżącego świadczących o niezasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Druk PPF służy natomiast uprawdopodobnieniu okoliczności związanych z sytuacją materialno – bytową i rodzinną skarżącego, które uzasadniają wniosek o przyznanie prawa pomocy (por. uchwałę składu 7 Sędziów NSA z dnia 21 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OPS 1/08 – ONSAiWSA 2008, nr 5, poz. 74). Mając na względzie powyższe, referendarz sądowy działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak na wstępie postanowienia.