II SA/Lu 606/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędzia WSA Jacek Czaja, Protokolant Referent Bartłomiej Maciak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 lutego 2014 r. sprawy ze skargi T. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie pomocy na dożywianie I. oddala skargę; II. przyznaje [...] A. S. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. utrzymało w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w N. z dnia [...], odmawiającą przyznania T. W. świadczenia pieniężnego na zakup żywności w ramach rządowego programu " Pomoc Państwa w zakresie dożywiania" z uwagi na brak współdziałania wnioskodawczyni z pracownikami Ośrodka. Kierownik Ośrodka wskazał, że stosownie do art. 3 ust. 1 i 2 oraz art. 4 ustawy o pomocy społecznej instytucja ta spełnia jedynie subsydiarną funkcję, wymagając współdziałania adresata i beneficjenta pomocy. Przez współdziałanie należy natomiast rozumieć gotowość podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z uzasadnionych i rozsądnych jego propozycji, pomagających przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe. Egzekucja od beneficjenta pomocy obowiązku współdziałania jest istotna z tego powodu, że pomoc ta nie może ograniczać się jedynie do prostego rozdawnictwa świadczeń. Według organu postawa wnioskodawczyni świadczy o tym, że nie podjęła jakichkolwiek kroków prowadzących do poprawy swojej trudnej sytuacji życiowej. Nie powinna mieć miejsca sytuacja, w której osoba wnioskująca o udzielenie pomocy nie współpracuje z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia jej sytuacji faktycznej. W rozpoznawanej sprawie odwołująca, mimo prób przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie podjęła żadnych kroków w celu umożliwienia jego przeprowadzenia. Organ wyjaśnił, że wywiad usiłowano przeprowadzić w dniu 20 lutego 2013r., jednak nikt nie otworzył drzwi. Ponieważ nie uprzedzano o tej czynności, pismem z dnia 21 lutego 2013r. doręczonym 22 lutego 2013r. zawiadomiono T. W. o terminie wywiadu w dniu 28 lutego 2013r. w godzinach 9-10. W tym dniu brama na posesję była jednak zamknięta. Ponowną próbę przeprowadzenia wywiadu, również bezskuteczną, podjęto 14 marca 2013r. Organ zaznaczył, że mimo składania wniosków o przyznanie pomocy w styczniu, lutym i marcu 2013r. ostatni wywiad udało się przeprowadzić 20 grudnia 2012r. Również w opinii Kolegium przedstawione wyżej okoliczności przemawiają za uznaniem, że wnioskodawczyni nie współpracuje z pracownikiem socjalnym przez uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu, który jest konieczną czynnością dowodową, bez którego udzielenie pomocy nie jest możliwe. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego T. W. wskazała "stan rzeczywisty znany z urzędu - art. 107 ust. 4! ( co pół roku ). W/w "socjalne" nie mają wstępu na posesję dożywotnio – dowody w OPS, SKO, WSA, NSA ITD." W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zawarte w zaskarżonej decyzji spostrzeżenie o konieczności współdziałania beneficjenta świadczeń z pomocy społecznej z organami administracji, dysponującymi środkami przeznaczonymi na tego rodzaju pomoc jest oczywiście uzasadnione. Art. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( tekst jedn. Dz. U z 2013r. poz. 182 ze zmianami ) wprost nakłada na osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej obowiązek współdziałania z organami pomocy społecznej w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Obowiązek ten jest wyrazem wyrażonej w art. 3 ust. 1 ustawy zasady subsydiarności, stosownie do której pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Konstrukcja tej zasady wskazuje, że organy pomocy społecznej nie wyręczają obywatela z obowiązku utrzymywania się w trudnej życiowo sytuacji, ale wymagają od niego aktywności w pokonywaniu problemów życiowych. Dobitnym wyrazem znaczenia, jakie nadaje się wspomnianej zasadzie jest art. 11 ust. 2 ustawy, według którego brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych lub prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną, mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozumieniu powołanego przepisu jest odmowa lub uniemożliwienie pracownikom socjalnym przeprowadzenia środowiskowego wywiadu rodzinnego w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej. Jasne jest bowiem, że w takim przypadku organ nie jest w stanie prawidłowo ustalić rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej wnioskodawcy, od której zależy przecież zarówno rozmiar jak i forma udzielanej pomocy o czym stanowi art. 3 ust.3 ustawy. Art. 106 ust. 4 ustawy wprost ustanawia wymóg jego przeprowadzenia przed wydaniem decyzji o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia. Z treści § 2 ust.5 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 77, poz.672 ze zm.) wynika natomiast, że to właśnie na podstawie przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z niej wynikające stanowiące podstawę planowania pomocy. Rodzinny wywiad środowiskowy stanowi zatem swoiste postępowanie dowodowe, prowadzone z udziałem strony, w którym osoba może zgłosić pracownikowi potrzeby i oczekiwania, natomiast organ podejmuje szereg czynności pozwalających na określenie rzeczywistych jej potrzeb i własnych możliwości. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności, bowiem z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi. Znaczenie wywiadu w postępowaniu z zakresu pomocy społecznej potwierdza art. 107 ust. 4a ustawy jednoznacznie stanowiąc, że nie wyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Słuszne jest zatem wyrażane w orzecznictwie zapatrywanie stosownie do którego utrudnianie lub uniemożliwienie pracownikom socjalnym przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w pełni uzasadniają odmowę przyznania świadczenia ( por. także wyroki NSA z dnia 19 kwietnia 2011r. I OSK 60/11, 15 kwietnia 2010r. I OSK 1753/09, 19 marca 2009r. I OSK 561/08, 30 listopada 2009r. I OSK 634/09, 23 września 2008r. I OSK 1765/07 wszystkie opubl. w CBOSA ). Nie do przyjęcia jest stanowisko skarżącego, według którego wywiad środowiskowy powinien być sporządzany co pół roku. Pomijając już całkowicie niezrozumiale stwierdzenie zawarte w skardze o dożywotnim zakazie wstępu pracowników socjalnych na posesję skarżącej, co w praktyce uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a w efekcie udzielenie pomocy, to teza o sporządzaniu wywiadu w podanym terminie nie znajduje żadnego uzasadnienia w powołanym przepisie. Przeciwnie, według art. 107 ust. 4 ustawy aktualizację wywiadu sporządza się w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także, gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych. Z przepisu tego płynie jasny wniosek, że aktualizacja wywiadu ma być sporządzana nie tylko w razie zmiany danych zawartych w wywiadzie. Co więcej nawet korzystanie ze stałych form pomocy nie ogranicza organu do przeprowadzenia wywiadu raz na 6 miesięcy, jak mniema skarżąca. W takim bowiem przypadku wywiad ma być przeprowadzony nie rzadziej niż 6 miesięcy. Jest to rozwiązanie racjonalne, jeśli zważyć na treść powołanego już przepisu art. 3 ust.3 ustawy, według którego rozmiar jak i forma udzielanej pomocy uzależnione są od sytuacji w jakiej znajduje się osoba dążąca do jej uzyskania. Organ udzielający pomocy powinien zatem dysponować w tej mierze bieżącą wiedzą, chociażby z tego powodu, że pomoc może być udzielana także z urzędu. Nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której to osoba ubiegająca się o pomoc z zasobów pomocy społecznej ma decydować nie tylko o jego terminie i zakresie, ale także o osobach, które mają go przeprowadzić. Akta niniejszej sprawy jednoznacznie wskazują, że pracownicy socjalni bezskutecznie usiłowali sporzadzić wywiad środowiskowy 20 lutego, 28 lutego i 14 marca 2013r. przy czym zawiadomienie o terminie wyznaczonym na dzień 28 lutego skarżąca odebrała 22 lutego 2013r. Miała zatem wystarczająco dużo czasu na powiadomienie pracowników o obiektywnych okolicznościach wykluczających sporządzenie wywiadu we wskazanym terminie. Akta sprawy nie zawierają jednak jakichkolwiek informacji, pochodzących od skarżącej, które wskazywałyby na przeszkody uniemożliwiające jego przeprowadzenie. Zauważyć również trzeba, że skarżąca nigdy nawet nie wskazała jakiejkolwiek dogodnej dla niej daty, w jakiej wywiad można byłoby sporządzić. W tej sytuacji przekonanie organu o braku współdziałania ze strony skarżącej znajduje uzasadnione podstawy. Z tych względów na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tekst jedn. Dz. U z 2012r. poz. 270 ze zmianami ) skargę należało oddalić. O wynagrodzeniu adwokata ustanowionego w ramach prawa pomocy orzeczono na podstawie art. 250 powołanej ustawy w związku z § 18 ust. 1 pkt. 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( tekst jedn. Dz. U z 2013r. poz. 461 ).