II SA/Lu 640/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk Protokolant Referent Natalia Kopiś po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi P. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] [...] nr [...] w przedmiocie ustalenia oraz zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego P. R. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...]. Prezydent Miasta L. przyznał P. R. świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad synem M. R. od 1 września 2017r. na czas nieokreślony. W związku ze złożonymi dokumentami potwierdzającymi uzyskanie dochodu z tytułu podjęcia szkolenia finansowanego ze środków Unii Europejskiej, pismem z dnia 11 lutego 2019r. zawiadomiono stronę o wszczęciu postępowania dotyczącego zasadności pobierania świadczenia, a następnie decyzją z dnia [...]. świadczenie za okres od 7 listopada 2018r. do dnia 6 grudnia 2018r. w kwocie [...]zł uznano za nienależnie pobrane i nakazano jego zwrot wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od kwoty: [...] zł od dnia 1 grudnia 2018 roku do dnia zapłaty, [...] zł od dnia 1 stycznia 2019 roku do dnia zapłaty. W uzasadnieniu organ podał, że w okresie od 7 listopada 2018 r. do 6 grudnia 2018 r. P. R. uczestniczył w szkoleniu zawodowym w wymiarze 120 godzin dydaktycznych, co potwierdza załączone do akt sprawy zaświadczenie z dnia 21 stycznia 2019 r. Nie sprawował zatem w tym okresie osobistej opieki nad synem. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Art. 30 ust. 2 pkt 1 tej ustawy stanowi, iż za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. nie sprawował osobistej opieki nad synem M. R. bowiem Po rozpoznaniu odwołania P. R. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzję organu I instancji utrzymało w mocy. Również organ odwoławczy uznał, że uczestnictwo w szkoleniu zawodowym w okresie od 7 listopada 2018 r. do 6 grudnia 2018 r. w wymiarze 120 godzin dydaktycznych, w tym 60 godzin zajęć teoretycznych i 60 godzin zajęć praktycznych, co jak określił sam odwołujący, stanowi 6 razy po 45 minut dziennie, tj. 4,5 godziny, faktycznie zaś, licząc przerwy w zajęciach i czas dojazdu stanowi to czas dłuższy niż 4,5 godziny, powoduje, że w tym okresie odwołujący nie sprawował opieki nad synem. Tym samym za ten okres nie powinno być wypłacane świadczenie pielęgnacyjne, a w zawiązku z tym, że zostało wypłacone organ słusznie uznał je za świadczenie nienależnie pobrane i zażądał jego zwrotu. Kolegium zaznaczyło, że odwołujący nie poinformował organu o fakcie podjęcia szkolenia zawodowego, mimo ustawowego obowiązku, o którym został pouczony. Organ o tym fakcie dowiedział się w dniu 29 stycznia 2019 r., gdyż wpłynęło do niego zaświadczenie ze Spółdzielni Socjalnej "S. " z dnia 21 stycznia 2019 r. Z tego tytułu odwołujący otrzymał [...] zł zwrotu kosztu dojazdu na szkolenie i [...] zł netto, czyli [...] zł brutto stypendium szkoleniowego. Zdaniem Kolegium oceny powyższej nie zmienia fakt, że syn odwołującego uczestniczył w tym okresie w zajęciach w Ośrodku Szkolno - Wychowawczym nr [...] [...] Organ zgodził się, że bezpośrednia opieka nie polega opiece 24 godziny na dobę przez 365 dni w roku, tym niemniej podejmowanie stałych zajęć przez dłuższe okresy, które powodują niesprawowanie tej opieki, skutkuje tym, że traci się prawo w tym okresie do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych strona może złożyć wniosek o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego P. R. zarzucił decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy , tj. art.7, art. 8 § 1 oraz art. 80 kpa - poprzez wydanie decyzji w zaskarżonej części z naruszeniem zasady ochrony słusznego interesu obywateli, a także w sposób podważający zaufanie obywateli do władzy publicznej i na podstawie nieprawidłowo ocenionego materiału dowodowego - tj. całkowicie bezpodstawne i naruszające jego i syna słuszny interes uznanie, że w okresie objętym decyzją, tj. od 7.11.2018r.- 6.12.2018r. nie sprawował długotrwałej i bezpośredniej opieki nad synem oraz naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych - poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w realiach sprawy. W motywach skargi podniósł, że w decyzjach Prezydenta Miasta L. i organu odwoławczego schematycznie i bez głębszej refleksji bezpodstawnie uznano, że fakt uczestniczenia w kursie wykluczył fakt sprawowania przez niego długotrwałej i bezpośredniej opieki nad synem. Uczestnictwo w tym kursie było powiązane z jego pobytem w tym czasie na zajęciach w Ośrodku Szkolno - Wychowawczym nr [...] w G. i w żaden sposób nie wyłączyło bezpośredniej opieki nad nim, gdyż sprawował ją w tym okresie przez cały czas pozostawania syna w domu. Skarżący przekonywał, że udział w kursie nie miał zarazem charakteru "stałego zajęcia przez dłuższy okres", nie miał też charakteru zarobkowego (nie stanowi bowiem zarobku stypendium szkoleniowe) i nie powinien stanowić podstawy pozbawienia świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie skarżącego wykładnia przepisów zastosowana przez organy jest bardzo krzywdząca, wyjątkowo formalistyczna i sprzeczna z zasadami pomocy osobom wymagającym szczególnej opieki i ich opiekunom oraz z celami świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakłada, że nie mogę podejmować żadnej aktywności nawet podczas pobytu dziecka na zajęciach. Według niej syn właściwie nie powinien uczestniczyć w tych zajęciach i przebywać przez cały czas w domu. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W orzecznictwie stały jest pogląd, według którego celem świadczenia pielęgnacyjnego o jakim mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U z 2018r. poz. 2220 ze zmianami ) jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Nie jest zatem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku alimentacyjnego, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne nie może traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Podkreśla się, że jego istotą jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Podobnie w odniesieniu do istoty świadczenia pielęgnacyjnego wypowiedział się także Trybunał Konstytucyjny, który stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne stanowi pomoc "ze strony państwa dla osoby zdolnej do pracy, lecz niezatrudnionej i niewykonującej innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym w sytuacji, gdy na osobie tej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec dziecka" (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r., P 27/07 i 22 lipca 2008 r. P 41/07 ). Z treści wspomnianego przepisu wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opieka ta musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia ( lub jego nie podejmowaniem ), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni. Natomiast w sytuacji, gdy sprawowana opieka nie nosi cechy opieki stałej, lub długotrwałej taki związek przyczynowo – skutkowy nie istnieje. Użyte przez ustawodawcę sformułowanie "stałej opieki" w treści powołanego przepisu należy rozumieć w ten sposób, że czynności związane z opieką mają trwać przez długi okres czasu, niezmiennie, trwale, co oznacza tyle, że mają być one rozciągnięte w czasie, powtarzalne i związane z zaspokajaniem potrzeb osoby, których nie jest ona w stanie zaspokoić, by zachować równowagę biologiczną i psychiczną. Nie oznacza to jednak, że opiekun ma czynności te wykonywać bez przerwy, przez całą dobę i w każdym dniu. Taka bowiem argumentacja prowadziłaby do wniosku, że każdy, choćby niezbędny wyjazd opiekuna powodowałby, iż warunki do przyznania zasiłku nie byłyby spełnione z uwagi na konieczną przerwę. W wyroku z dnia 7 maja 2019r. ( I OSK 3946/18 opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych ) Naczelny Sąd Administracyjny jednoznacznie stwierdził, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku zamieszkiwania opiekuna z osobą nad którą jest sprawowana opieka, ani też od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Podobne stanowisko Naczelny Sąd Administracyjny wyraził również w wyroku z dnia 7 sierpnia 2019r. ( I OSK 4023/18 niepublikowany ) wskazując, że błędne jest stanowisko utożsamiające sprawowanie stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą z koniecznością zamieszkiwania z tą osobą. Sąd podkreślił, że taki warunek wspólnego zamieszkiwania i świadczenia opieki przez całą dobę nie wynika z wykładni tego przepisu. W jego kontekście nie można oczywiście wykluczyć sytuacji w której sprawowanie opieki z uwagi na stan zdrowia osoby pozostającej pod opieka wymagałoby stałego z nią przebywania, co w praktyce mogłoby się wiązać ze wspólnym zamieszkiwaniem, bądź korzystania w sprawowaniu tej opieki z pomocy innych osób. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela ten pogląd. Wydaje się go aprobować również organ odwoławczy, skoro sam twierdzi, że "bezpośrednia opieka nie polega opiece 24 godzin na dobę przez 365 dni w roku". Jednocześnie jednak uważa, że " podejmowanie stałych zajęć przez dłuższe okresy, które powodują niesprawowanie tej opieki skutkuje tym, że traci się prawo w tym okresie do świadczenia pielęgnacyjnego". Jeśli jednak przyjąć założenie, że sprawowanie opieki nie oznacza sprawowania jej nieustannie przez całą dobę, teza ta nie może być przesądzającym argumentem dla podtrzymania zaskarżonej decyzji. Trudno jest ponadto ustalić, jaki okres stanowi granicę, której przekroczenie uprawnia do przekonania o braku sprawowania opieki. Za powyższym stanowiskiem przemawia również treść art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. b ) ustawy, według którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej, niż 5 dni w tygodniu. Ustawodawca wprowadził to kryterium, aby bez względu na inne okoliczności, w sytuacji, gdy okres pobytu osoby wymagającej opieki w placówce przekracza 5 dni w tygodniu, uznawać, że osoby opiekujące się niepełnosprawnymi mogą podjąć zatrudnienie. Z przepisu jasno wynika, że tylko w takim przypadku z pewnością wykluczone jest sprawowanie opieki. Organ odwoławczy nie podnosił jednak, aby przesłanka opisana w art. 17 ust. 5 pkt.2 lit. b ) ustawy miała miejsce w rozpoznawanej sprawie, koncentrując się wyłącznie na braku sprawowania opieki w okresie od 7 listopada 2018r. do 6 grudnia 2018r. , kiedy skarżący uczestniczył w szkoleniu zawodowym w ramach projektu " Mój pomysł na siebie". Zwrócić jednak należy uwagę, że takiej przesłanki organy nie dopatrzyły się w sytuacji, gdy skarżący brał udział w warsztatach aktywizujących, zajęciach z doradztwa indywidualnego i pośrednictwa pracy, które odbywały się w ramach tego samego projektu, gdy jego syn także wtedy przebywał w Specjalnym Ośrodku Szkolno – Wychowawczym w G.. Jeśli założyć, jak już wspomniano, że opieka nie musi być sprawowana bezwzględnie całodobowo, udział w szkoleniu podczas pobytu syna przez część dnia w Ośrodku, nie przekreśla przekonania, że jest ona rzeczywiście wykonywana. Dla odmiennej oceny nie może być decydujące otrzymanie przez skarżącego w ramach szkolenia kwoty [...]złotych stypendium szkoleniowego. Wprawdzie stypendia dla bezrobotnych finansowane ze środków Unii Europejskiej, stanowią dochód w rozumieniu art. 3 pkt.1 lit. c), nie oznacza to jednak, że pozostawał on w zatrudnieniu lub wykonywał inną pracę zarobkową, uniemożliwiającą mu sprawowanie opieki nad synem. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych w art. 3 pkt 22 zawiera legalną definicję zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, przez którą rozumie się wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Przepis ten nie wymienia udziału w szkoleniach dla osób bezrobotnych. W tej sytuacji zarzut naruszenia art. 17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest usprawiedliwiony. Konsekwentnie przyjąć zatem należy, że nie było także przesłanek do uznania świadczenia wypłaconego w okresie od 7 listopada 2017r. do 6 grudnia 2017r. za świadczenie nienależnie pobrane. Z tych powodów na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) i c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U z 2019r. poz. 2325 ) należało uchylić zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta L.. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 2 wspomnianej ustawy w związku z § 14 ust. 1 pkt1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych ( Dz. U z 2018r. poz. 265 ). Jest to kwota [...]zł z tytułu zastępstwa procesowego radcy prawnego oraz [...] zł opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.