II SA/Lu 642/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Jarosław Harczuk po rozpoznaniu w dniu 9 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie przyznania usług opiekuńczych p o s t a n a w i a I. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego; II. umorzyć postępowanie o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Skarżąca, w zakreślonym terminie (data na prezentacie), na druku PPF wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Wniosek uzasadniła tym, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymuje się ze świadczenia z ZUS w kwocie [...]złotych netto z czego kwotę [...]złotych przeznacza na zobowiązania względem [...] zaś kwotę [...]złotych na wydatki bytowe oraz leczenie i pomoc osób drugich. Skarżąca oświadczyła, że posiada długi, których nie sprecyzowała co do rodzaju i wysokości oraz, iż pozostaje w skrajnym ubóstwie. Skarżącą wezwano do nadesłania aktualnej decyzji określającej wysokość pobieranego świadczenia emerytalnego lub odcinka świadczenia za ostatni miesiąc ewentualnie kserokopii tych dokumentów, oświadczenia wskazującego tytuł prawny do zajmowanego lokalu mieszkalnego, jego powierzchnię oraz powierzchnię działki, na której jest posadowiony, oświadczenia wskazującego na wielkość pomocy finansowej otrzymanej z pomocy społecznej oraz innej pomocy za okres ostatnich trzech miesięcy oraz tytułów egzekucyjnych ciążących na skarżącej bądź ich kserokopii. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca w piśmie z dnia 23 sierpnia 2018 r. oświadczyła, że nie posiada decyzji wskazującej wysokość pobieranego przez nią świadczenia, gdyż łożyła ją w ośrodku pomocy społecznej, nie posiada żadnego tytułu prawnego do zamieszkiwanej nieruchomości, którą stanowi budynek wzniesiony w 1950 r., który obecnie wymaga gruntownego remontu, a w którym zajmuje lokal o powierzchni [...] m2. Budynek posadowiono na działce o powierzchni [...] arów. Ponadto skarżąca oświadczyła, że nie posiada żądanych od niej tytułów egzekucyjnych, gdyż od lat je niszczy oraz dokumentów wskazujących na wysokość pomocy otrzymywanej z pomocy społecznej. Skarżąca podkreśliła, że jej możliwości płatnicze powinny być znane referendarzowi sądowemu z urzędu. Postanowieniem starszego referendarza sadowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 3 września 2018 r. odmówiono przyznania skarżącej prawa pomocy. W ocenie referendarza sadowego skarżąca nie wykonując wezwania do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń nie uprawdopodobniła jakie są jej rzeczywiste dochody i koszty utrzymania koniecznego jak i ciążące na niej zobowiązania. To zaś uniemożliwia dokonanie rzetelnej oceny zasadności wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Ocenę powyższa podzielił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, który postanowieniem z dnia 19 września utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego. Skarżąca w piśmie z dnia 29 września 2018 r. ponownie wniosła o przyznanie prawa pomocy tym razem w zakresie całkowitym. W piśmie oświadczyła, że prawa pomocy w zakresie całkowitym należy się jej z urzędu a wzywanie jej do wypełniania druku PPF jest bezprawne. Stwierdziła, że III RP już się skończyła a należne jej prawo pomocy w zakresie całkowitym finansuje podatnik IV RP. Starszy referendarz sądowy stwierdził, że: Z uwagi na to, że w piśmie z dnia 29 września 2018 r. skarżąca stwierdziła, że należy jej się prawo pomocy w zakresie całkowitym wniosek ten referendarz sądowy potraktował jako wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sadowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Stosownie do art. 249a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2018 r. poz. 1302, zwanej dalej "p.p.s.a.") jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Artykuł 239 §1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. stanowi, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarga na działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawie dotyczącej postanowienia wydanego w przedmiocie zawieszenia postepowania w sprawie przyznania usług opiekuńczych jest sprawą z zakresu pomocy i opieki społecznej. Zatem T. W. wnosząc skargę w tego rodzaju sprawie jest zwolniona od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W takiej sytuacji zbędne jest rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Dlatego postępowanie o przyznanie skarżącej prawa pomocy w tym zakresie podlega umorzeniu na podstanie art. 249a p.p.s.a. w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., o czym orzeczono w punkcie drugim postanowienia. W myśl art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Artykuł 244 §1 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Paragraf drugi tego przepisu stanowi zaś, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 §2 p.p.s.a.). Generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego wynikającą z art. 199 p.p.s.a. jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się więc liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 20 sierpnia 2014 r., sygn. akt II GZ 432/14 oraz z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 114/14 (oba publikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy powinno mieć zatem charakter wyjątkowy. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 marca 2014 r., sygn. akt II OZ 280/14 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Instytucja ta, jako wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, służy realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2017 r., sygn. akt I OZ 1089/17 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przy czym każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to winno być więc wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Takim zachowaniem jest nadużycie prawa polegające na podejmowaniu przez stronę prawnie dozwolonych działań przedsiębranych dla osiągnięcia celów innych, niż przewidział to ustawodawca. Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw. Zakłada się, że działania strony, dla której inicjowanie postępowań sądowych nie służy ochronie naruszonych praw, a stanowi cel sam w sobie, uznane być musi za nadużycie prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14). Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu, stwierdzenie wystąpienia którego uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2017 r., sygn. akt II FZ 635/17 i z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OZ 301/16 oraz powołane tam orzecznictwo i publikacje – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przenosząc powyższe rozważania na grunt sprawy niniejszej należy podkreślić, że skarżąca po raz drugi w tej sprawie wystąpiła o przyznanie prawa pomocy. W przypadku pierwszego wniosku nie nadesłała żądanych od nie dokumentów źródłowych, co skutkowało odmową przyznania jej prawa pomocy. Skarżąca ponownie wnosząc o przyznanie prawa pomocy nie dołączyła do pisma żądanych od niej uprzednio dokumentów mimo tego, że miała pełną świadomość, iż są niezbędna dla dokonania oceny zasadności jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Polemizuje przy tym ze stanowiskiem Sądu i referendarza sadowego dotyczącym potrzeby przedłożenia żądanych od niej dokumentów stwierdzając, że prawo pomocy w zakresie całkowitym należy się jej z urzędu i bezprawnym jest żądanie od niej wypełnienia druku PPF. Jak ustalił starszy referendarz sądowy od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 17 września 2018 r. skarżąca zainicjowała 89 postępowań sądowoadministracyjnych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie. W okresie tym złożyła 90 wniosków o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego, z czego 81 wniosków rozpatrzono (uwzględniono, odmówiono, pozostawiono bez rozpoznania) w tym 49 wniosków pozostawiono bez rozpoznania. Ponadto jak ustalił starszy referendarz sądowy w okresie od 8 września 2003 r. do 3 sierpnia 2016 r. skarżąca zainicjowała 694 postępowania sądowoadministracyjne przed Wojewódzkim Sadem Administracyjnym w Lublinie, z czego jej skargę lub wniosek inicjujący postępowanie sądowoadministracyjne uwzględniono w 32 sprawach, co stanowi 4,61% wszystkich zainicjowanych przez skarżącą postepowań sądowoadministracyjnych w powyższym okresie. Starszemu referendarzowi sądowemu z urzędu wiadomo jest również, że w każdej sprawie sądowoadministracyjnej zainicjowanej przez skarżącą po 10 stycznia 2004 r. wnosiła ona o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Ilość postępowań sądowoadministracyjnych inicjowanych przez skarżącą i ilość spraw, w których wnosiła o przyznanie prawa pomocy wskazuje, że skarżącej wiadomym jest, iż po 1 stycznia 2004 r. ma obowiązek wnoszenia o przyznanie prawa pomocy na druku PPF oraz jakie informacje powinna w nim wyjawić. Skarżąca niejednokrotnie była też w minionych latach wzywana do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń (np. w sprawie o sygn. akt II SA/Lu 915/04, II SA/Lu 30/05, II SA/Lu 896/06 czy II SA/Lu 741/06). Zatem ma ona pełną świadomość obowiązku ich przedkładania na żądanie Sądu, czy referendarza sądowego. Nie przedłożenie wraz z obecnym wnioskiem żądanych od niej uprzednio dokumentów, mimo świadomości obowiązku ich przedłożenia i polemizowanie z tym obowiązkiem wskazuje, że w istocie wnosząc w piśmie z dnia 26 września 2018 r. o przyznanie prawa pomocy skarżąca dokonała czynności pozornej. Gdyby bowiem rzeczywiście zamierzała uzyskać pomoc prawną profesjonalnego pełnomocnika procesowego podjęłaby wszelkie starania o jego ustanowienie przedkładając żądane od niej dokumenty. Inicjowanie przez skarżącą kolejnego postępowania o przyznanie prawa pomocy w ramach niniejszego postępowania sadowoadministracyjnego i równoczesne negowanie potrzeby składania żądanych od niej dokumentów, gdy na potrzebę taką w toku niniejszego postepowania wskazywał już Sąd i referendarz sądowy również dowodzi, że celem skarżącej nie jest uzyskanie pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego. W takim stanie faktycznym złożenie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy jest celem samym w sobie. Takie działanie prowadzi zaś do przedłużania postepowania sądowoadministracyjnego. W orzecznictwie Europejskiego Trybunał Praw Człowieka przyjmuje się, że gdy skarga, bądź jak ma to miejsce w sprawie niniejszej wniosek, w sposób oczywisty nie jest poparty dowodami ma miejsce nadużycie prawa (por. decyzja Europejskiej Komisji Praw Człowieka z dnia 4 marca 1986 r., Nr 11208/84 – Lex nr 109029). Tak samo ocenia się też przedstawienie w skardze (wniosku w sprawie niniejszej) niekompletnych a przez to wprowadzających w błąd informacji (postanowienie ETPC z dnia 19 czerwca 2006 r., nr skargi 23130/04 sprawa Huttner v. Niemcy oraz postanowienie ETPC z dnia 15 maja 2007 r., nr skargi 30164/06 sprawa Bagheri and Maliki v. Holnadia, postanowienie ETPC z dnia 4 listopada 2008 r., nr skargi 33052/05 sprawa Lozinschi and Rujavnita v. Mołdawia, postanowienie ETPC z dnia 6 lipca 2010 r., nr skargi 23530/05 sprawa Donchev v. Bułgaria). Wykorzystując zatem w niniejszej sprawie instytucję unormowaną w art. 243 §1 p.p.s.a. nie dla uzyskania pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego a dla przedłużenia postępowania skarżąca nadużyła prawa do uzyskania prawa pomocy. W świetle poczynionych na wstępie wywodów uzasadnia to odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy. Zwłaszcza, że odmowa ta nie powoduje, iż jej prawo do sądu doznaje uszczerbku (por. postanowienie NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FZ 512/13; postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14; postanowienie NSA z dnia 3 lutego 2015 r., I OZ 61/15; postanowienie z dnia 12 czerwca 2015 r., I OZ 439/15 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego Sąd rozstrzyga bowiem w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.) oraz stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Ponadto Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącej, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu (art. 134 §2 p.p.s.a). Skoro Sąd z urzędu bierze pod uwagę wszelkie okoliczności sprawy i zobowiązany jest usunąć wszelkie naruszenia prawa, udział profesjonalnego pełnomocnika procesowego w istocie nie wpłynie na zakres działania Sądu. Z tych względów referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego, o czym działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł w punkcie pierwszym postanowienia. Wyjaśnić jednocześnie należy, że kierując się oświadczeniem skarżącej, iż prawo pomocy należy się jej w całości z urzędu i negowaniem przez nią obowiązku wypełniania druku PPF referendarz sądowy odstąpił od wezwania jej do wypełnienia druku PPF. Skoro bowiem w ocenie skarżącej prawo pomocy powinno być jej przyznane bez konieczności składania przez nią wypełnionego druku PPF niecelowym jest wzywanie skarżącej do wypełnienia druku PPF.