II SA/Lu 694/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Sidor, Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca), Protokolant Asystent sędziego Łucja Krasińska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 25 lutego 2010 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie specjalistycznych usług opiekuńczych I. oddala skargę; II. przyznaje [...] A. S. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 292,80 zł (dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie po rozpoznaniu odwołania Z.W. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy N. z dnia [...] o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu odpłatności za specjalistyczne usługi opiekuńcze. W uzasadnieniu Kolegium wyjaśniło, że decyzją z dnia [...] organ I instancji przyznał Z. W. specjalistyczne usługi opiekuńcze dla osób z zaburzeniami psychicznymi na okres od 22 stycznia do 31 grudnia 2009r., zobowiązując go jednocześnie – na podstawie § 4 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 22 września 2005r. w sprawie specjalistycznych usług opiekuńczych – do uiszczania opłaty za te usługi w wysokości 3% kosztu usług tj. 0,36 zł za godzinę. W dniu 27 marca 2009r. Z. W. złożył na mocy art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej wniosek o zwolnienie go z odpłatności za przyznane mu usługi. Organy obu instancji nie uwzględniły wniosku, stwierdzając, że Z. W. nie spełnia ustawowych przesłanek, uzasadniających zwolnienie z odpłatności tj. nie można uznać, że jego sytuacja życiowa, choć trudna, stanowi "szczególny przypadek". W toku postępowania ustalono, że Z. W. utrzymuje się z renty w wysokości 555,95zł, jednak faktycznie po potrąceniach komorniczych pozostaje mu do dyspozycji kwota 396,95zł miesięcznie. Podkreślono przy tym, iż z uwagi na brak odcinka ZUS z marca 2009r., za podstawę wyliczenia dochodu przyjęto kwotę wskazaną na znajdującym się w aktach sprawy odcinku ZUS z grudnia 2008r. Wskazano ponadto, że wnioskodawca otrzymuje również zasiłek celowy na wyżywienie w wysokości 200zł miesięcznie przyznany w ramach rządowego programu "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" decyzją OPS z dnia 12 stycznia 2009r. na okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2009r. – w sumie jego miesięczny dochód wynosi zatem ok. 600 zł (200 + 396,95). Ustalono ponadto "na podstawie dowodów przedstawionych na podstawie ostatniego wywiadu", że wydatki skarżącego obejmują opłaty za energię elektryczną, telefon, wodę, leki, wywóz szamba, tj. ok. 132zł miesięcznie. Ponadto wyjaśniono, że Z. W. jest osobą samotnie gospodarującą, niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym typu "P" i z tego tytułu korzysta ze specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi w wymiarze 6 godzin w dniu powszednie z wyłączeniem sobót, niedziel i dni świątecznych. Skargę do sądu administracyjnego wniósł Z. W., domagając się uchylenia decyzji Kolegium. Zarzucił, że organy wadliwie ustaliły jego dochód, przyjmując kwotę z grudnia 2008r., zamiast z lutego 2009r., gdy wynosiła ona 425,57zł oraz nieprawidłowo doliczyły do dochodu kwotę zasiłku na dożywianie w wysokości 200zł, a przy ustalaniu wydatków nie uwzględniły wydatków "znanych powszechnie i z urzędu". Podniósł, że po zapłacie niezbędnych rachunków nie wystarcza mu na żywność i opał, dlatego odpłatność za usługi w kwocie ok. 50 zł miesięcznie stanowi dla niego znaczne obciążenie, niwecząc skutki udzielonej mu pomocy. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ wyjaśnił, że pismem z dnia 8 czerwca 2008r. skarżący został wezwany m.in. do przedłożenia dowodów ponoszenia wydatków, ale wezwania nie wykonał. W pismach procesowych skierowanych do Sądu z dnia 3 grudnia 2009r. i z dnia 27 lutego 2010r. skarżący podtrzymał zarzuty skargi, precyzując, że na wydatki, które powinny być znane organom z urzędu i uwzględnione przy ustalaniu jego sytuacji materialnej składają się: energia elektryczna – 50zł, szambo i woda – 35zł, telefon – 30zł, opał – 50zł, koszty skarg i odwołań – 116zł. Wyjaśnił, że w dniu 14 czerwca 2009r. przedstawił powyższe wydatki na piśmie pracownicy OPS w N. Zarzucił ponadto, że nie przeprowadzono wywiadu środowiskowego, co jest sprzeczne z art. 106 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, a Kolegium nie zawiadomiło go prawie wynikającym z art. 10 kpa. Zakwestionował ponadto wydane w toku postępowania postanowienia Wójta OPS z dnia 22 maja 2009r. o odmowie wyłączenia pracowników – B. Ś., B. Z., U. K., E. W., H.L. i M. B. – od udziału w postępowaniu, stwierdzając, że Wójt nie jest bezpośrednim przełożonym pracowników, a zatem nie był upoważniony do wydania takiego postanowienia i zarzucił, że nie został pouczone o możliwości zaskarżenia tych postanowień. Obszernie wyraził niezadowolenie ze sposobu rozpatrywania jego spraw przez organy obu instancji, a także sądy administracyjne, zarzucając, że wskutek wadliwych rozstrzygnięć jego sytuacja materialna jest trudna i zmuszony jest zaciągać stale pożyczki. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu I instancji nie naruszają obowiązujących przepisów. Skarżący wnosił o odstąpienie od żądania zwrotu odpłatności za przyznane decyzją z dnia [....] specjalistyczne usługi opiekuńcze. Podstawą takiego żądania jest przepis art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj.Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.), zwanej dalej ustawą, zgodnie z którym, w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Decyzja wydana w oparciu o ten przepis ma charakter uznaniowy, co oznacza, że w gestii organu pozostawiona jest odmowa albo uwzględnienie wniosku strony, natomiast sądowa kontrola takiej decyzji ogranicza się wyłącznie do zbadania czy w toku postępowania organy należycie przeprowadziły postępowanie, w szczególności czy podjęły wszelkie czynności niezbędne do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego i wszelkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, a także czy dokonana przez te organy ocena prawna tych ustaleń została wyczerpująco uzasadniona. O ile więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonywujący swoją decyzję wydaną w graniach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności. Badając niniejszą sprawę stwierdzić należy, że organy podjęły wszelkie czynności zmierzające do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, a rozstrzygnięcie logicznie umotywowały, dlatego nie można im zarzucić naruszenia obowiązujących przepisów, co stanowiłoby podstawę uchylenia ich decyzji. Skoro wniosek skarżącego oparty był o art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, to prawidłowo organy skoncentrowały się na zbadaniu sytuacji materialnej i życiowej skarżącego w celu oceny czy w sprawie zachodzą przesłanki określone w tym przepisie tj. czy sytuacja skarżącego stanowi szczególny przypadek, a zwłaszcza czy żądanie zwrotu wydatków na udzielone mu specjalistyczne usługi opiekuńcze stanowiłoby dla niego nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy. W szczególności organ I instancji przeprowadził z udziałem skarżącego aktualizacyjny wywiad środowiskowy w dniu 26 maja 2009r. /k.22/, a w celu dokładnego ustalenia dochodu wezwał go w dniu 8 czerwca 2009r. /k.30/ do przedstawienia dowodów /faktur, dowodów wpłat/ potwierdzających miesięczne wydatki. Wbrew zarzutom skargi, organ nie miał obowiązku brać pod uwagę wydatków "znanych powszechnie i z urzędu", bowiem instytucja pomocy społecznej finansowana jest ze środków państwowych, a zatem wszelkie wydatki strony wpływające na wysokość świadczenia przyznawanego przez organ pomocy społecznej powinny być udokumentowane. Należy podkreślić, że obowiązek udokumentowania wydatków w niniejszym postępowaniu spoczywał na skarżącym, nie kwestionował on bowiem decyzji z dnia 12 stycznia 2009r. przyznającej mu specjalistyczne usługi opiekuńcze i orzekającej o wysokości odpłatności za te usługi. Wprawdzie uprawnienie wynikające z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej do żądania zwolnienia z odpłatności za przyznane świadczenia niepieniężne ma charakter samodzielny i może być rozpatrywane w odrębnym postępowaniu, to jednak, o ile nie zostanie zgłoszone w postępowaniu pierwotnym (w przedmiocie przyznania świadczenia), to w późniejszym okresie powinno być poparte przez wnioskodawcę dowodami wskazującymi na zmianę jego sytuacji materialnej bądź życiowej. Z tego względu, w ocenie Sądu, uzasadnione było wzywanie skarżącego przez organ I instancji pismem z dnia 8 czerwca 2009r., jak również w trakcie wywiadu środowiskowego - do wykazania dowodów potwierdzających przedstawione przez niego w dniu 6 maja 2009r. miesięczne wydatki /k.6/. Skoro jednak skarżący nie przedstawił wymaganych dowodów, to zgłaszane przez niego zarzuty dotyczące wadliwości postępowania organów administracyjnych, nie mogą być uwzględnione. Dotyczy to w szczególności zarzutu, iż organ powinien był uwzględnić wysokość renty z lutego 2009r., a nie z grudnia 2008r. Poza tym należy zauważyć, że w tym miesiącu dochód skarżącego był wyższy niż dochód z grudnia 2008r., a więc w istocie ustalenia organów są dla skarżącego korzystniejsze. W tej sytuacji nawet gdyby przyjąć, że w tym zakresie organy wadliwie przeprowadziły postępowanie, to nie stanowiłoby to istotnego naruszenia przepisów, co dyskwalifikowałoby zaskarżone decyzje. Wbrew zarzutom skargi, nie było również podstaw do pominięcia, przy wyliczaniu dochodu, zasiłku celowego przyznanego skarżącemu w ramach programu "Pomoc państwa w zakresie dożywiania", gdyż w niniejszej sprawie nie ma zastosowania art. 8 ust. 4 tej ustawy, który pozwala nie wliczać do dochodu jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego, natomiast przyznany skarżącemu zasiłek celowy ma charakter okresowy, a nie jednorazowy. Nie jest również zasadny zarzut naruszenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie art. 10 kpa, bowiem w aktach sprawy znajduje się pismo tego organu z dnia 17 lipca 2009r. /k. 6 akt II instancji/, informujące skarżącego o uprawnieniu wynikającym z tego przepisu, a skarżący nie wykazał, że pisma tego nie otrzymał. Słusznie organy obu instancji uznały, że nie było podstaw do wyłączenia pracowników OPS w N. w osobach: B. Ś., U. K., E. W., H. L. oraz M. B., bowiem żadna z tych osób nie brała w nim udziału. Natomiast w odniesieniu do B. Z. skarżący nie uprawdopodobnił okoliczności mogących wywołać wątpliwości co do jej bezstronności, bowiem podnoszone przez niego ogólnikowe argumenty "nagminnego naruszania prawa" czy "kompletnej niekompetencji" /k. 9-11/ nie może być uznany za okoliczność powodującą bezstronność. Poza tym, z uwagi na to, że zarzut stronniczości może być podnoszony w odwołaniu (skardze) od orzeczenia wydanego w sprawie, a organ (sąd administracyjny) rozpoznając odwołanie (skargę) powinien ten zarzut ocenić i ustalić czy stronniczość w wydaniu orzeczenia mogła mieć miejsce, to brak pouczenia w tym postanowieniu o możliwości jego zaskarżenia, nie stanowi wady procesowej. Stwierdzić należy ponadto, że - wbrew zarzutom skargi - wójt gminy jest bezpośrednim przełożonym pracowników zatrudnionych w (gminnym) ośrodku pomocy społecznej, bowiem ich służbowe podporządkowanie wynika ze stosunku pracy pomiędzy nimi a gminą. W ocenie Sądu rozpatrującego niniejszą sprawę, nie można również zarzucić organom nieuzasadnionej błędnej oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego (sytuacji materialnej i życiowej skarżącego) poprzez uznanie, że sytuacja ta nie jest szczególnym przypadkiem, a zwłaszcza, że odpłatność za przyznane specjalistyczne usługi opiekuńcze nie niweczy skutków udzielonej pomocy ani też nie stanowi dla skarżącego nadmiernego obciążenia. Podkreślić bowiem należy, że ustawową zasadą jest odpłatność za niepieniężne świadczenia przyznawane z pomocy społecznej, w tym za specjalistyczne usługi opiekuńcze, a odstępstwo od tej zasady jest wyjątkiem (art. 96 ustawy). Ustawodawca przyznawanie usług opiekuńczych wiąże bowiem przede wszystkim ze stanem zdrowia wnioskodawcy, a nie z jego sytuacją finansową, która tylko częściowo ma w tym przypadku znaczenie tj. wpływa na wysokość tej odpłatności. Tylko w sytuacji, gdy dochód nie przekracza ustawowego kryterium dochodowego, uprawniającego do przyznania świadczenia z pomocy społecznej, wnioskodawca zwolniony jest z odpłatności za przyznane świadczenie (art. 96 ust. 2 ustawy). Skoro w niniejszej sprawie bezspornym jest, że dochód skarżącego Z. W. jest wyższy niż ustawowe kryterium wynoszące 477zł, to zwolnienie go z odpłatności za przyznane specjalistyczne usługi opiekuńcze leżało wyłącznie w granicach uznania organu administracyjnego, którego – w ocenie Sądu – organ nie przekroczył. Organ przeprowadził prawidłowo i starannie postępowanie wyjaśniające, a swoje stanowisko przekonywająco uzasadnił, w szczególności wskazał, że skarżący stale korzysta z pomocy Ośrodka, a więc jego niezbędne bieżące potrzeby są w miarę możliwości finansowych organu zaspokajane. Z tych względów skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.)