II SA/Lu 698/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Sędziowie Asesor sądowy Marcin Małek, Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz Protokolant Referent Kinga Kościejewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi Ł. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] września 2020 r., nr [...]; II. umarza postępowanie administracyjne. Decyzją z dnia [...] lipca 2021r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania Ł. D. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta L. przez Starszego Inspektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. z dnia [...] września 2020 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego przez Ł. D. świadczenia wychowawczego na córkę B. D. i zwrotu tego świadczenia w wysokości [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi. W uzasadnieniu organ przedstawił następujący stan faktyczny i prawny: Decyzją z [...] września 2019 r. przyznano skarżącemu świadczenie wychowawcze: na córkę B. D. na okres od [...] października 2019 r. do [...] maja 2021 r. w wysokości [...] zł miesięcznie i na syna B. D. na okres od [...] października 2019 r. do [...] maja 2021 r. w wysokości [...] zł miesięcznie. Formularz złożonego przez skarżącego wniosku z [...] lipca 2019 r. zawierał informację, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach gminny organ realizujący świadczenie wychowawcze. Niepoinformowanie gminnego organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach, o których mowa we wniosku, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W dniu [...] kwietnia 2020 r. organ uzyskał informację, że od [...] lutego 2020 r. córka skarżącego już z nim nie zamieszkuje; mieszka ona razem z matką M. D.. W związku z tym organ wszczął postępowanie w sprawie stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrotu, mając na względzie przepis art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019r., poz.2407), dalej jako "u.p.p.w.d.", zgodnie z którym świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2 a. Wskazał, że decyzją z dnia [...] czerwca 2020 r. na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. uchylił decyzję własną z [...] września 2019r. przyznającą skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na córkę i syna. Natomiast mając na uwadze, że córka już od [...] lutego 2020 r. nie zamieszkiwała z ojcem, organ uznał że za okres dwóch miesięcy (przed wydaniem decyzji uchylającej) tj. za marzec i kwiecień 2020r. świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu na córkę (1000 zł) należy potraktować jako świadczenie nienależnie pobrane i orzec o jego zwrocie stosownie do art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. Zgodnie bowiem z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Organ dodał, że w świetle art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d. od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6 naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego i następnie szczegółowo omówił zasady wyliczania i ustalania wysokości odsetek. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło ustalenia i stanowisko organu I instancji i zaskarżoną decyzją utrzymało w mocy decyzję tego organu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Ł. D. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji zarzucając ich wydanie z naruszeniem tj. naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co doprowadziło do wydania wadliwego rozstrzygnięcia. Wyjaśnił, że wobec córki B. sprawował opiekę naprzemienną wraz z jej matką (żoną), z którą był w trakcie rozwodu; syn B. też z nim mieszkał. Żona nie przestrzegała jednak umowy o opiece naprzemiennej i izolowała go od córki, próbując przejąć opiekę nad dziećmi niezgodnie z postanowieniem sądu oraz obopólnymi ustaleniami rodziców. W związku z tym skarżący wypłaconą przez organ kwotę [...]zł, obejmującą świadczenia wychowawcze za dwa miesiące, przelał na konto matki dzieci jeszcze przed wszczęciem postępowania (potwierdzenie przelewu). Podniósł, że nieprawdą jest, że organ (pracownicy) nie znali jego sytuacji rodzinnej, mimo to wypłacili mu świadczenia. Jego zdaniem, w tej sytuacji niezasadne jest żądanie od niego zwrotu kwoty, która przecież należy się ustawowo córce i którą przekazał matce za okres, kiedy córka z nim nie przebywała. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej jako "p.p.s.a."). W rozpoznawanej sprawie Sąd dokonując w zakreślonych wyżej granicach kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezydenta Miasta L. uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzje zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego tj. przepisów u.p.p.w.d. Zgodnie z art. 5 ust. 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze w wysokości [...] zł miesięcznie na dziecko w rodzinie przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, tj. matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d. w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W niniejszej sprawie świadczenie wychowawcze zostało przyznane skarżącemu Ł. D. na jego wniosek decyzją z [...] września 2019r. na dwoje dzieci tj. syna B. i córkę B. na okres od [...] października 2019r. do [...] maja 2021r. w kwocie po [...] zł miesięcznie na każde dziecko. Świadczenie zostało następnie skarżącemu wypłacone za okres do maja 2020r., gdyż [...] kwietnia 2020r. organ uzyskał informację, że córka skarżącego - [...] od [...] lutego 2020r nie mieszka już z ojcem. W związku z tym decyzją z dnia [...] czerwca 2020r. uchylił na podstawie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. decyzję przyznającą skarżącemu świadczenie wychowawcze na córkę. Natomiast wypłacone mu świadczenia na rzecz tej córki w miesiącu marcu i kwietniu 2020r. organ zaskarżoną decyzją uznał za świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Zgodnie z tym przepisem "świadczenie nienależne" to świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Rozstrzygnięcie organu jest wadliwe. Organ nie uwzględnił, że skarżący w kwietniu 2020r. przekazał sporne świadczenia przelewem na rachunek matki małoletniej B. D. (dowód przelewu w aktach sprawy – k. 5). Skarżący wskazywał na tę okoliczność, mimo to ani organ I instancji, ani organ odwoławczy do niej się nie odniósł, choć miała ona podstawowe znaczenie przy badaniu, czy świadczenia te mogą być uznane za świadczenia nienależnie pobrane i czy w ogóle uzasadnione jest prowadzenie w tym zakresie postępowania. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że tylko świadome pobieranie świadczenia dla siebie, w sytuacji gdy strona wie, że świadczenie jej się nie należy, może być potraktowane za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 u.p.p.w.d. Skoro bowiem racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Podczas gdy "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d., analogicznie jak art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy art. 25 u.p.p.w.d. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 4 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 395/20). Takiej winy nie można natomiast zarzucić skarżącemu, który wypłacone mu przez organ za marzec i kwiecień 2020r. świadczenia, przekazał niezwłocznie, tj. już w kwietniu 2020r. matce małoletniej córki, która sprawowała faktycznie opiekę nad córką w tym okresie (od [...] lutego 2020r.). Skarżący wiedząc, że świadczenie wychowawcze należy się temu rodzicowi, który faktycznie mieszka z dzieckiem i się nim opiekuje, przekazał więc otrzymaną na rzecz córki kwotę pieniężną jej matce. Skarżący wyzbył się tej kwoty nie na swoje własne potrzeby, lecz na potrzeby jego dziecka, któremu zgodnie z przepisami świadczenie się należało. Zdaniem Sądu w tej sytuacji trudno mówić, że skarżący "pobrał świadczenie", pomimo że formalnie kwota została przelana przez organ na jego konto. Stan faktyczny mieści się zatem w sytuacjach, w których z woli ustawodawcy dziecko powinno otrzymać pomoc państwa. Sąd w składzie niniejszym w pełni podziela poglądy innych sądów administracyjnych, wyrażanych w podobnych okolicznościach faktycznych, że organy badając, czy świadczenie zostało nienależnie pobrane, miały obowiązek wziąć pod uwagę podstawowy cel ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - wyrażony już w samym jej tytule, a także w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. - jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Zdaniem sądów, nie można przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z wyżej przedstawionym ratio legis u.p.p.w.d. W szczególności, skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to przy ewentualnym ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia, ale świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to oznaczałoby to brak podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. (zob. wyrok WSA w Olsztynie z 2 grudnia 2021.r, II SA/Ol 881/21, wyrok WSA w Łodzi z 28 września 2021r., II SA/Łd 29/21, a także wyrok WSA w Gliwicach z 26 listopada 2021.r, II SA/Gl 745/21). W świetle powyższego organy nieprawidłowo uznały, że skarżący pobrał nienależnie przedmiotowe świadczenie wychowawcze, a więc że zachodzi przypadek z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.. Cel ustawy został osiągnięty, gdyż córka skarżącego otrzymała pomoc Państwa w okresie, w którym faktycznie zamieszkiwała z matką. Okoliczność, że za ten okres świadczenie zostało wypłacone na rachunek skarżącego, będącego jej ojcem, nie oznacza, że skarżący "pobrał" to świadczenie nienależnie, a więc, że skorzystał z niego w innym celu, niż dla córki. Sąd zauważa, że ustawodawca nie uregulował wprost w ustawie u.p.p.w.d. wszelkich możliwych sytuacji faktycznych, obejmujących relacje pomiędzy członkami rodziny, w tym opiekę nad dziećmi. Rolą sądu administracyjnego jest więc uzupełnienie treści ustawy zgodnie z intencją ustawodawcy. Nie budzi natomiast wątpliwości, że nadrzędnym celem przepisów u.p.p.w.d., wyrażonym w tej ustawie przez ustawodawcę, jest udzielanie przez Państwo wsparcia finansowego na potrzeby małoletnich dzieci. Pomoc taka faktycznie w niniejszej sprawie została udzielona córce skarżącego, w tym za sporny okres tj. marzec i kwiecień 2020r., bowiem skarżący otrzymane na jego rachunek kwoty świadczeń (2x500 zł) przekazał przelewem jej matce na potrzeby córki. Nie było więc podstaw do prowadzenia postępowania w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych przez skarżącego świadczeń wychowawczych. W związku z tym, Sąd uchylił decyzje organów obu instancji i umorzył postępowanie administracyjne na podstawie art. 145 § 3 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.