II SA/Lu 724/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek, Sędziowie Sędzia WSA Ewa Ibrom (sprawozdawca), Sędzia NSA Krystyna Sidor, Protokolant Asystent sędziego Agnieszka Wąsikowska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 lutego 2010 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia 17 września 2009 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 5 sierpnia 2009 r. odmawiającą przyznania S. K. uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu wyjaśnił, że S. K. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym w Zwierzyńcu od dnia 9 lipca 1943 r. do dnia 7 września 1943 r., to jest z tytułu przewidzianego w art. 4 ust. 1 pkt 1 litera "c" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Decyzją z dnia 30 października 2007 r., utrzymaną w mocy decyzją z dnia 14 maja 2008 r. Kierownik Urzędu odmówił przyznania stronie uprawnień kombatanckich z wnioskowanego tytułu, wskazując, że strona nie przedstawiła wystarczających dowodów potwierdzających, że podlegała represjom, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "c" ustawy o kombatantach. Wyrokiem z dnia 14 października 2008 r., w sprawie II SA/Lu 468/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uchylił powyższe decyzje organu z dnia 30 października 2007 r. oraz z dnia 14 maja 2008 r., wskazując na konieczność zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu oraz uchybienia w zakresie sposobu przeprowadzenia postępowania dowodowego. Rozpoznając sprawę ponownie Kierownik Urzędu wskazał, że prawidłowo odmówiono wnioskodawczyni powołaną decyzją z dnia 5 sierpnia 2009 r. przyznania uprawnień kombatanckich z wnioskowanego przez nią tytułu. Kierownik podkreślił, iż sama strona w sporządzonym przez siebie życiorysie wskazała, że podczas łapanek w Szewni spalono należące do jej rodziny zabudowania, więc uciekła wraz z matką do wsi Suchowola do znajomych, gdzie podczas wysiedlenia została pochwycona przez Niemców i osadzona w obozie w Zwierzyńcu w dniu 9 lipca 1943 r., gdzie przebywała do 7 września 1943 r. Jednakże oprócz twierdzeń własnych strona nie przedstawiła żadnych dowodów potwierdzających okoliczność osadzenia w obozie przejściowym w Zwierzyńcu. Przesłuchani przez organ – w postępowaniu prowadzonym po powołanym wyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie – świadkowie nie potwierdzili ani nie zaprzeczyli, iż strona mogła wraz z nimi przebywać w obozie przejściowym w Zwierzyńcu. Dowody te nie mogą zatem stanowić podstawy do przyznania wnioskowanych uprawnień kombatanckich. Odnosząc się do wniosku pełnomocnika strony o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony, Kierownik Urzędu stwierdził, że zeznania strony urodzonej w czerwcu 1941 r., nie mogą stanowić wiarygodnych dowodów co do zdarzeń z lipca 1943 r. Kierownik podkreślił, iż w świetle art. 86 zdanie pierwsze k.p.a. dowód ten ma charakter subsydiarny, co oznacza, że jego przeprowadzenie nie jest obowiązkiem organu, a może być on przeprowadzony jedynie wówczas, gdy postały w sprawie niewyjaśnione istotne dla jej rozstrzygnięcia fakty. Organ uznał, że zgromadzone w sprawie dowody były wystarczające dla wydania rozstrzygnięcia i dlatego nie przeprowadził dowodu z przesłuchania strony. Ponadto Kierownik Urzędu podniósł, iż dowód taki zawsze skażony jest brakiem obiektywizmu, a zatem nawet, gdyby dowód ten został wywołany, to należałoby go ocenić w łączności z pozostałymi dowodami. Od decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wniosła S. K., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i "przyznania wnioskodawcy należnych uprawnień kombatanckich". Skarżąca zarzuciła subiektywną ocenę materiału dowodowego, sprzeczną z zaleceniami Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, zawartymi w wyroku z dnia 14 października 2008 r. W ocenie skarżącej pytania, które zostały postawione świadkom w tej sprawie zostały przygotowane tendencyjnie, w sposób mający utrudnić świadkom stwierdzenie, czy skarżąca rzeczywiście przebywała w obozie w Zwierzyńcu. Ponadto organ nie przesłuchał skarżącej w charakterze strony, mimo jej wniosku w tym zakresie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W myśl przepisu art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przepis ten wyraża jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego, zasadę prawdy obiektywnej. Zasada ta oznacza, że na organ administracji publicznej nałożony jest obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą w celu ustalenia stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością. Zgodnie natomiast z przepisem art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Zebranie całego materiału dowodowego to zebranie dowodów dotyczących wszystkich mających znaczenie prawne dla sprawy faktów. Określenia faktów mających znaczenie dla sprawy dokonuje organ administracji publicznej w oparciu o przepis prawa materialnego, będący podstawą prawną rozstrzygnięcia sprawy. Pominięcie ustalenia faktu mającego znaczenie dla sprawy stanowi naruszenie art. 7 i 77 § 1. Organ administracji publicznej obowiązany jest z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. Obowiązek przeprowadzenia całego postępowania co do wszystkich istotnych okoliczności spoczywa na organie i nie może być przerzucony na stronę. Jeżeli strona przedstawi niepełny materiał dowodowy, organ ma obowiązek z własnej inicjatywy go uzupełnić. Przez rozpatrzenie całego materiału dowodowego należy rozumieć uwzględnienie wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, jak i uwzględnienie wszystkich okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych dowodów, a mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności. Organ rozpatrując materiał dowodowy, nie może pominąć jakiegokolwiek przeprowadzonego dowodu. Pominięcie oceny określonego dowodu budzić musi uzasadnione wątpliwości co do trafności oceny innych środków dowodowych, może bowiem prowadzić do wadliwej ich oceny. Dlatego też organ administracji obowiązany jest, zgodnie z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., dokładnie przeanalizować każdy przeprowadzony dowód. Przepis art. 80 k.p.a., nakazujący ocenę całokształtu materiału dowodowego, wyraża zasadę swobodnej oceny dowodów. Ocena dowodów musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz zachowaniem określonych reguł tej oceny. Organ obowiązany jest rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności. Ocena ta powinna być oparta o wszechstronną analizę całokształtu materiału dowodowego. Organ administracji publicznej może określonym dowodom odmówić wiarygodności, ale dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej oceny. Przepisy kodeksu postępowania administracyjnego nie regulują podstaw, na których organ ma oprzeć ocenę dowodów. W nauce wskazuje się, że organ w tej ocenie powinien kierować się wiedzą oraz zasadami życiowego doświadczenia. Rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z prawidłami logiki. Naruszenie wymienionych reguł, a także norm procesowych odnoszących się do środków dowodowych stanowi przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów (B. Adamiak [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2009, s. 332-333). Organy administracji publicznej są więc na podstawie przytoczonych przepisów zobowiązane do podjęcia wszelkich niezbędnych czynności proceduralnych w celu zebrania pełnego materiału dowodowego, dopiero bowiem wówczas mogą ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona. Obowiązki te ciążą zarówno na organie pierwszej, jak i drugiej instancji. Stosownie do przepisu art.136 k.p.a., mającego odpowiednie zastosowanie do wniosku zgłoszonego w trybie art. 127 § 3 k.p.a., organ odwoławczy może przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe, jest on bowiem obowiązany ponownie rozpatrzyć sprawę administracyjną. W rozpoznawanej sprawie organ administracji publicznej naruszył wskazane reguły postępowania dowodowego. Zastrzeżenia budzi przede wszystkim odmowa dopuszczenia przez organ dowodu z przesłuchania strony. W myśl art. 86 k.p.a. jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały nie wyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Dopuszczalność stosowania tego środka dowodowego jest oparta w postępowaniu administracyjnym na wystąpieniu łącznie dwóch przesłanek: a) wyczerpane zostały inne środki dowodowe lub brak w ogóle takich środków, b) pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. W świetle pierwszej przesłanki przesłuchanie stron jest dopuszczalne tylko w przypadku, gdy organ orzekający nie ma możliwości ustalenia stanu faktycznego za pomocą innych środków dowodowych; chodzi tu zarówno o środki dowodowe wymienione w k.p.a., jak i o środki dowodowe "nienazwane". Zgodnie natomiast z drugą przesłanką, przesłuchanie stron jest dopuszczalne, jeżeli organ orzekający nie ma możliwości wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności, bez których nie można ustalić stanu faktycznego sprawy zgodnego z rzeczywistością. Artykuł 86 pozostawia ocenę potrzeby przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony organowi administracji publicznej. Swoboda tej oceny jest jednak ograniczona treścią zasady prawdy obiektywnej, z której wypływa dla organu orzekającego obowiązek skorzystania z tego środka dowodowego, jeżeli nie będzie można ustalić stanu faktycznego z braku innych środków dowodowych. Taka sytuacja zachodziła w niniejszej sprawie. Trafnie wprawdzie podnosi organ, że zgromadzone w sprawie dowody nie potwierdzają pobytu skarżącej w obozie przesiedleńczym w Zwierzyńcu, uszło jednak uwadze organu, że ani przesłuchani w sprawie świadkowie, ani dokumenty archiwalne nie wykluczają możliwości przebywania skarżącej w obozie w Zwierzyńcu w okresie od 9 lipca do września 1943 r. Świadkowie K. M., J. P. i K. G. wskazali bowiem wyraźnie, iż choć nie pamiętają S. K. z pobytu w obozie w Zwierzyńcu, to w żaden sposób nie wykluczają, że mogła ona w tym obozie przebywać we wskazanym wyżej okresie. Należy również zauważyć, że brak wprawdzie dokumentów, stwierdzających pobyt skarżącej w obozie w Zwierzyńcu w okresie od dnia 9 lipca do dnia 7 września 1943 r., jednak z informacji Instytutu Pamięci Narodowej (k. 81 akt administracyjnych) wynika, że w dniu 9 lipca 1943 r. miało miejsce wysiedlenie mieszkańców wsi Suchowola, w której w tym czasie przebywała skarżąca. Nie zachowały się wykazy osób wysiedlonych, co nie pozwala na jednoznaczne ustalenie, czy skarżąca objęta była wysiedleniem oraz czy skierowana została do obozu. Dodać należy, że z pisma Archiwum Państwowego w L. (k. 79 akt administracyjnych) wynika, iż zachowane listy osób wysiedlanych z Zamojszczyzny są tylko fragmentaryczne. W sytuacji zatem, gdy w sprawie wciąż pozostała niewyjaśniona podstawowa okoliczność, to jest czy skarżąca S. K. przebywała w obozie przejściowym w Zwierzyńcu w okresie od 9 lipca 1943 r. do 7 września 1943 r., to organ – związany zasadą prawdy obiektywnej – miał obowiązek przeprowadzić dowód z przesłuchania strony, zwłaszcza, że wnioskowała o to sama zainteresowana. W tych okolicznościach niezrozumiałe jest, z jakich względów organ uznał, iż nie ma żadnych podstaw do tego, by przeprowadzić wnioskowany przez skarżącą dowód z jej przesłuchania. W szczególności niezasadne jest stanowisko organu, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla wydania rozstrzygnięcia i w związku z tym nie było konieczności przeprowadzenia dodatkowo dowodu z przesłuchania strony. Zdaniem Sądu, niezasadnym było również przesądzenie przez organ z góry, iż dowód z przesłuchania strony skażony jest brakiem obiektywizmu i jako taki nie może mieć istotnego znaczenia dla wyjaśnienia sprawy, gdyż jego wartość dowodowa jest znikoma. Ocena dowodu może być dokonana dopiero po jego przeprowadzeniu, w oparciu o całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Przed przeprowadzeniem dowodu z przesłuchania strony nie można zatem dokonywać oceny wiarygodności zeznań strony. Także okoliczność, iż skarżąca była w czasie pobytu w obozie dwuletnim dzieckiem nie może sama przez się i z góry przesądzać o niewiarygodności zeznań skarżącej. Należy bowiem mieć na uwadze, że skarżąca może posiadać określoną wiedzę o zdarzeniach z okresu wojny z przekazu od rodziców lub rodziny. Okoliczności te wymagać będą wyjaśnienia. Ponownie należy podkreślić, iż choć w świetle art. 86 zdanie pierwsze k.p.a. przeprowadzenie tego dowodu zostało pozostawione do uznania organu, to w sytuacji, gdy brak innych środków dowodowych, bądź, gdy dowody dotychczas wywołane nie są jednoznaczne dla wydania rozstrzygnięcia w sprawie, to wówczas z zasady prawdy obiektywnej wynika dla organu administracji obowiązek skorzystania z tego środka dowodowego. Uchylając się od przeprowadzenia tego dowodu organ administracji uchybił wynikającemu z powołanych wyżej przepisów art. 7, 77 § 1, 80 i 136 k.p.a. obowiązkowi podjęcia wszelkich kroków zmierzających do wnikliwego ustalenia stanu faktycznego w rozpoznawanej sprawie. Uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż bez wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności tej sprawy, organ administracji nie był w stanie prawidłowo ocenić, czy skarżąca spełniła warunek z art. 4 ust. 1 pkt 1 litera "c" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r. Nr , poz. ze zm.), uzasadniający przyznanie jej uprawnień kombatanckich. Należy bowiem podkreślić, iż właściwe zastosowanie przepisów postępowania jest warunkiem prawidłowego zastosowania normy prawa materialnego. Rozpoznając sprawę ponownie powinien organ administracji dążyć do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 7 k.p.a. i przeprowadzić postępowanie dowodowe w sposób określony w przepisach art. 75 i nast. k.p.a., uwzględniając przedstawione wyżej uwagi. W szczególności Kierownik Urzędu zobowiązany będzie do przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony na okoliczności dotyczące jej pobytu w obozie przejściowym w Zwierzyńcu. Jeżeli w wyniku przeprowadzenia tego dowodu pojawią się dodatkowe wątpliwości, to organ ten rozważy również skorzystanie z innych środków dowodowych, mając na względzie, iż zgodnie z powołanym art. 75 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest niezgodne z prawem. Dopiero po zebraniu pełnego materiału dowodowego i jego wszechstronnym rozważeniu może zostać dokonana ocena, czy fakt pobytu skarżącej w obozie w Zwierzyńcu został udowodniony. Należy podkreślić, że dokonując oceny dowodów organ powinien kierować się wiedzą oraz zasadami życiowego doświadczenia. Rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z prawidłami logiki. Z tych względów i na podstawie art.145 § 1 pkt 1 litera "c" ustawy – prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekł, jak w sentencji. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 tejże ustawy.