II SA/Lu 748/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja, Sędziowie Sędzia SO del. Arkadiusz Mrowiec, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Referent Bartłomiej Maciak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 30 października 2014 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy z dnia [...] nr [...]. W dniu 2 lipca 2013 r. A. S. złożył wniosek o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad matką B. S. Decyzją z dnia [...] Wójt Gminy Z. odmówił przyznania zasiłku. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 10 lipca 2013 r. ustalono, że wnioskodawca sprawuje opiekę nad matką, posiadającą orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności i wymagającą opieki osób drugich. W okresie od dnia 1 sierpnia 2011 r. do dnia 30 czerwca 2013 r. przysługiwało mu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego mu decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Z. z dnia [...] w związku z tym, że nie podejmował zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad matką. Organ wyjaśnił, że wprawdzie dochód dwuosobowej rodziny tworzonej przez wnioskodawcę i jego matkę w przeliczeniu na osobę wynosi 325,87 złotych, a więc nie przekracza kryterium dochodowego określonego w art. 16a ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który wynosi 623,00 złotych, ale wnioskodawca nie spełnia drugiego z kryteriów udzielenia tej formy świadczenia rodzinnego, a mianowicie rezygnacji z zatrudnienia z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Do dnia 31 lipca 2011 r. był bowiem zarejestrowany jako bezrobotny. Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawcy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Z. decyzją z dnia [...] rozstrzygnięcie Wójta utrzymało w mocy. W uzasadnieniu wskazano, że wnioskodawca od dnia 1 sierpnia 2011r. do dnia 30 czerwca 2013r. był uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką B. S. Z dniem 1 lipca 2013 r. z mocy prawa wygasła decyzja przyznająca odwołującemu się świadczenie pielęgnacyjne. Przed uzyskaniem świadczenia pielęgnacyjnego odwołujący się nie pracował zawodowo był zarejestrowany jako osoba bezrobotna do dnia 31 lipca 2011 r. Świadczenie pielęgnacyjne przyznane zostało zatem odwołującemu się nie z powodu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, ale w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Nie wystąpiła więc przesłanka rezygnacji z zatrudnienia. W obecnym stanie prawnym ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do specjalnego zasiłku opiekuńczego, nie tylko uzależniając jego przyznanie od spełnienia kryterium dochodowego, które w sprawie niniejszej jest spełnione, ale także ograniczył możliwość jego przyznania jedynie do osób rezygnujących z zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Z kręgu osób uprawnionych do specjalnego zasiłku opiekuńczego wykluczono zatem osoby niepodejmujące zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Mając na uwadze powyższe ustalenia faktyczne oraz obecne brzmienie art. 16a ust. 1 ustawy świadczeniach rodzonych Kolegium stwierdziło, że odwołujący nie spełnia kryterium rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką i tym samym nie przysługuje mu prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Na decyzję tę skargę wniósł A. S. W obszernych wywodach stwierdził, że zaskarżona decyzją jest krzywdząca dla niego i jego matki. Dopóki przysługiwał mu zasiłek pielęgnacyjny wraz z matką miał środki finansowe na pokrycie kosztów utrzymania. Odkąd utracił prawo do zasiłku pielęgnacyjnego drastycznie pogorszyła się ich sytuacja życiowa. Posiadanych środków finansowych nie wystarcza na pokrycie kosztów utrzymania. Zamieszkująca z nimi siostra jest chora psychicznie i nie dokłada się do wydatków związanych z kosztami utrzymania. Ze względu na chorobę psychiczną nie jest ona też zdolna do opieki nad matką. Skarżący oświadczył, że jeżeli odmówiono mu prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego ze względu na to, iż wyrejestrował się z urzędu pracy sześć dni po wydaniu orzeczenia stwierdzającego niepełnosprawność matki, to zauważył, iż nie wiedział o konieczności wcześniejszego wyrejestrowania się z rejestru osób bezrobotnych. Skarżący oświadczył, że nie rozumie dlaczego po zmianie przepisów jego bardzo zła sytuacji rodzinna i finansowa nie wystarcza do uzyskania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Przepisy, które w jego sytuacji rodzinnej i finansowej pozbawiają go prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego są okrutne i krzywdzą nie tylko jego, ale i innych biednych ludzi znajdujących się w podobnej sytuacji. Dalej opiekuje się matką, która ma orzeczony stopień niepełnosprawności i wymaga opieki osób drugich w związku z czym nie podejmuje zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 16a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.). Przepis ten został wprowadzony do ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., poz. 1548), zwanej dalej ustawą nowelizującą i zaczął obowiązywać od dnia 1 stycznia 2013r. Stanowi on, że specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 i 1529) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z treści tego przepisu wywiedziono wniosek, że jedynie rezygnacja z zatrudnienia stanowi przesłankę uzyskania omawianego świadczenia, wyklucza je natomiast powoływanie się na jego niepodejmowanie, choćby opieka o jakiej mowa, faktycznie była sprawowana. Problem ten był wielokrotnie przedmiotem rozważań sądów administracyjnych, które znacząco różniły się w interpretacji wspomnianego przepisu. Zwrócił na to uwagę również Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 5 grudnia 2013r.( K. 27/13 OTK-A 2013/9/134 ) podkreślając, że część składów orzekających stara się złagodzić jego wieloznaczność za pomocą wykładni zgodnej z konstytucją na korzyść osób ubiegających się o wspomniane świadczenie, w tym osób bezrobotnych, a także osób, które z uwagi na upływ czasu maja trudności z wykazaniem " wyraźnego i bezpośredniego związku czasowego miedzy rezygnacja z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osoba najbliższą". Ten kierunek wykładni omawianego przepisu podziela również sąd w niniejszej sprawie. Trafnie zaznaczył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 11 grudnia 2013r. ( II SA/ Łd 1070/13 opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, tak tez w wyroku z dnia 14 sierpnia 2013r. II SA/Łd 599/13, por. również wyrok WSA w Krakowie z dnia 4 czerwca 2014r. III SA/Kr 210/14 także opubl. w CBOSA ), że odmienna jego wykładnia prowadzi do zróżnicowania sytuacji prawnej osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi, w stosunku do których niepełnosprawność powstała w okolicznościach wskazanych w art. 17 ust. 1 ustawy (czyli beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego) od sytuacji prawnej osób sprawujących opiekę nad "pozostałymi niepełnosprawnymi", ale także zróżnicowania w niezrozumiały sposób potencjalnych beneficjentów specjalnego zasiłku opiekuńczego na tych, którzy podejmują się sprawowania opieki na skutek rezygnacji z pracy oraz na tych, którzy tak samo jak poprzednio podejmują się i sprawują stałą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, jednakże nie pozostając w zatrudnieniu powstrzymują się od podejmowania określonej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania tej opieki (tzn. rezygnują z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej). Zatem to sam fakt nie pozostawania w zatrudnieniu, spowodowany koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny musi być decydujący dla ustalenia prawa do omawianego świadczenia i nie ma tu żadnego znaczenia, czy osoba opiekująca się zrezygnowała z trwającego zatrudnienia, czy też w ogóle z samego podjęcia zatrudnienia. Celnie zauważono w powołanym wyroku, ze byłoby fikcją wymaganie od osób niepracujących z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny podjęcia przez te osoby pracy, po to tylko, by następnie z niej zrezygnować dla spełnienia przesłanki otrzymania świadczenia, którego celem jest w istocie rekompensata Państwa za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, której konsekwencją jest niemożność wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez opiekuna. Potwierdzeniem słuszności powołanego stanowiska jest uzasadnienie postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 lipca 2014 r. ( P 1/14 ). Umarzając postępowanie wszczęte wskutek pytania prawnego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 grudnia 2013r. ( II SA/Po 1026/13 ) zmierzającego do uzyskania odpowiedzi, czy art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija wśród uprawnionych do uzyskania specjalnego zasiłku opiekuńczego osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny i które nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, jest zgodny z art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 Konstytucji, Trybunał zauważył, że jego wyrok z dnia 5 grudnia 2013 r. (K 27/13) zmienia kontekst normatywny spraw, w których występuje problem interpretacji art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych na tyle, że sądy mogą orzekać z jego pominięciem. Zatem rzeczą sądu administracyjnego rozpatrującego sprawę ze skargi na decyzję odmawiającą prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego było dokonanie spośród możliwych sposobów wykładni art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych takiego, który przyniósłby rezultat zgodny z przepisami Konstytucji RP. Bez wątpienia przedstawiona interpretacja art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ma na celu uzyskanie takiego właśnie rezultatu. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) należało uchylić zarówno zaskarżoną decyzję jak i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Z.