II SA/Lu 758/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Ewa Ibrom, Sędzia NSA Leszek Leszczyński, Protokolant Asystent sędziego Łucja Krasińska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 15 stycznia 2008 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy z dnia [...]. nr [...] II. przyznaje [...] A. S. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 292,80 zł (dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...] nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 11 ust. 2, art. 39 ust. 1 i 2, art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 64, poz. 593 ze zm.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania Z. W., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...] nr [...] odmawiającą przyznania wnioskodawcy zasiłku celowego. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium wyjaśniło, że Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej decyzją z dnia [...] nr [...] odmówił przyznania Z. W. zasiłku celowego na zakup pralki i zakup lekarstw z uwagi na brak współdziałania wnioskodawcy z pracownikami socjalnymi. Organ pierwszej instancji podkreślił, iż postępowanie wnioskodawcy w niniejszej sprawie świadczy o braku chęci współpracy z organem i uniemożliwia podjęcie decyzji w sprawie. Zdaniem organu pomimo posiadanego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z tytułu schorzeń psychicznych Z. W. jest osobą w pełni poczytalną, zdolną do logicznego myślenia i działania, która zdaje sobie sprawę z konsekwencji własnych zachowań. Organ odwoławczy utrzymał w mocy powyższą decyzję organu pierwszej instancji i wskazał, że w świetle stanu faktycznego sprawy nie budzi wątpliwości brak współdziałania odwołującego się z Ośrodkiem Pomocy Społecznej. Kolegium podkreśliło, że Z. W. w czasie trwania postępowania w tej sprawie kilkanaście razy przychodził do Urzędu Gminy, znajdującego się w tym samym budynku, co Ośrodek Pomocy Społecznej, w celu złożenia kolejnych wniosków, pism i skarg na Kierownika i pracowników Ośrodka, jednakże nie skontaktował się z pracownikiem socjalnym w celu przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego. Kolegium podzieliło pogląd organu pierwszej instancji, iż rodzaj schorzenia odwołującego się nie usprawiedliwia jego postępowania w rozpoznawanej sprawie. Dlatego też zdaniem Kolegium nie można przyjąć, że działania odwołującego się polegające na uniemożliwieniu przeprowadzenia z nim wywiadu środowiskowego, nie mają – ze względu na stan jego zdrowia – wpływu na treść rozstrzygnięcia w sprawie. Próba innego rozstrzygnięcia mogłaby wskazywać na akceptację niczym nieusprawiedliwionego precedensu lekceważenia przez Z. W. obowiązujących przepisów prawa oraz pracowników socjalnych wypełniających swoje obowiązki. W związku z tym, zasadne było w ocenie Kolegium wydanie przez organ pierwszej instancji decyzji o odmowie przyznania świadczenia na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Skargę do sądu administracyjnego wniósł Z. W., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji. Skarżący zarzucił, iż w rozstrzyganiu niniejszej sprawy brali udział pracownicy organu pierwszej i drugiej instancji, pomimo składanych wniosków o ich wyłączenie. Skarżący wskazał również, iż jest osobą cierpiącą na schorzenia psychiczne, na dowód czego dołączył do skargi kserokopię opinii sądowo-psychiatrycznej z dnia 15 grudnia 2003 r. dotyczącą stanu zdrowia psychicznego skarżącego, sporządzoną przez biegłych lekarzy psychiatrów. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 10 stycznia 2008 r. skarżący powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2007 r., sygn. akt I OSK 59/07, zarzucił, iż organy administracji obu instancji orzekające w sprawie naruszyły art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, przepisy rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy oraz przepisy k.p.a. Na rozprawie w dniu 15 stycznia 2008 r. ustanowiony przez Sąd w ramach prawa pomocy pełnomocnik skarżącego – adwokat A. S., popierając skargę, wniósł o zasadzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę zaskarżonej decyzji w zakresie jej zgodności z prawem. Skarga Z. W. zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza prawo. Zasady przyznawania świadczeń z pomocy społecznej uregulowane zostały w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 64, poz. 593 ze zm.; dalej: ustawa). W świetle art. 39 ust. 1 i 2 ustawy, zasiłek celowy przyznawany jest przez organy administracji w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej i zależy od wysokości osiąganych dochodów. Zgodnie bowiem z art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy, prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. art. 40, 41, 78 i 91 ustawy, przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 477,00 zł. Z bezspornych ustaleń organu pierwszej instancji wynika, iż Z. W. otrzymuje świadczenie w postaci renty wypłacanej przez ZUS. Ze świadczenia tego w kwocie 524,69 zł miesięcznie, komornik dokonuje potrąceń w wysokości 149,36 zł z tytułu wierzytelności, która nie stanowi należności alimentacyjnej. Prawidłowo organy ustaliły, iż dochód wnioskodawcy dla celów przyznania wnioskowanego świadczenia stanowi renta w pełnej wysokości, gdyż kwota potrącanych z renty przez komornika należności nie podlega odliczeniu od dochodu skarżącego. Na podstawie bowiem art. 8 ust. 3 ustawy za dochód w rozumieniu tej ustawy uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania pomniejszoną jedynie o: miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach oraz kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Należności ściągane przez komornika z przysługującej skarżącemu renty nie stanowią obciążeń, które podlegają odliczeniu od dochodu. W tej sytuacji obowiązkiem organów było rozważenie zastosowania w niniejszej sprawie art. 41 pkt 1 ustawy, który pozwala na przyznanie, pomimo przekroczenia kwoty dopuszczalnego dochodu, specjalnego zasiłku celowego w wysokości nieprzekraczającej kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, który nie podlega zwrotowi. Stosownie do art. 4 ustawy osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić – zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy – podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Decyzję o odmowie lub przyznaniu świadczenia z pomocy społecznej można wydać jedynie po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 106 ust. 4 ustawy). Wywiad ten ma na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i ich rodzin i jest przeprowadzany przez pracownika socjalnego (art. 107 ust. 1 i 3 ustawy). Utrwalenie wyników rodzinnego wywiadu środowiskowego następuje w urzędowym kwestionariuszu wywiadu, którego wzór określony został w załączniku nr 2 do rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005 r. w sprawie wywiadu środowiskowego (Dz.U. Nr 77, poz. 672). Wywiad środowiskowy stanowi formę protokołu w rozumieniu art. 67 § 2 pkt 2 i 3 w związku z art. 68 § 2 k.p.a. i dlatego osoby biorące udział w jego sporządzeniu powinny podpisać dokument bezpośrednio po udzieleniu wyjaśnień, a odmowę lub brak podpisu należy omówić w protokole. Organy obu instancji orzekające w rozpoznawanej sprawie, jako wyłączną przyczynę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia wskazały brak współdziałania skarżącego z pracownikiem socjalnym w zakresie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, co – w ocenie organów administracji – było przez skarżącego czynione w sposób świadomy i celowy i stanowiło zamierzone lekceważenie obowiązujących przepisów prawa oraz pracowników socjalnych wykonujących swoje obowiązki. W ocenie Sądu stanowisko takie w rozpoznawanej sprawie jest nie do zaakceptowania. Skarżący jest osobą cierpiącą na różnego rodzaju dolegliwości, w tym również schorzenia psychiczne. Z tytułu choroby psychicznej, istniejącej od lipca 1994 r., zostało u niego stwierdzone inwalidztwo, wykluczające możliwość wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia i przyznano mu rentę inwalidzką. Według aktualnego orzeczenia Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności Z. W. jest trwale niezdolny do zatrudnienia i wymaga częściowej opieki osób drugich w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Stan zdrowia psychicznego Z. W. był także przedmiotem oceny biegłych lekarzy psychiatrów, którzy w grudniu 2003 r. wydawali, zgodnie z postanowieniem Prokuratury Rejonowej w L. [...], opinie w zakresie jego poczytalności. W opinii tej lekarze stwierdzili, że istniejące u niego zaburzenia urojeniowe spowodowały całkowite zniesienie zdolności do kierowania swym postępowaniem, a prawdopodobieństwo popełnienia przez niego czynów zabronionych, związanych z jego chorobą jest znaczne. Jego zaburzenia urojeniowe, obejmujące paranoję wywołały u niego przekonanie prześladowania przez urzędników. Organom administracji od wielu lat znany jest fakt, że Z. W. cierpi na chorobę psychiczną. W takiej sytuacji stanowisko tych organów, iż skarżący odmawiając współpracy z pracownikami socjalnymi w zakresie sporządzenia wywiadu środowiskowego działał świadomie i z rozeznaniem należy uznać za wadliwe. Organy te, wobec udokumentowanej choroby psychicznej, nie są uprawnione do formułowania kategorycznych ocen, co do świadomego, w pełni poczytalnego działania skarżącego. W sytuacji, gdy cierpiący na chorobę psychiczną wnioskodawca nie chce lub nie może współdziałać w sporządzeniu wywiadu środowiskowego, prowadzący postępowanie organ winien wywiad taki przeprowadzić z członkami jego rodziny oraz w jego otoczeniu (sąsiedzi, lekarz rodzinny itd.). Z istoty tego wywiadu wynika bowiem, iż obejmuje on ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i ich rodzin w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu. W przypadku braku możliwości uzyskania żądanych informacji i dokumentów od Z. W. pracownik socjalny mógł uzyskać taką wiedzę na podstawie wyjaśnień od żony skarżącego i jego syna, którzy wprawdzie nie prowadzą ze skarżącym wspólnego gospodarstwa domowego, lecz zamieszkują wspólnie w tym samym budynku. Dlatego też bierna a nawet negatywna postawa skarżącego wobec zamiaru przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie zwalniała organu od obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i nie mogła stanowić podstawy do obligatoryjnego zastosowania art. 11 ust. 2 ustawy. W tej sytuacji organ powinien był w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy w myśl art. 77 § 1 k.p.a., a w miarę możliwości przeprowadzić wywiad z rodziną osoby skarżącego, dokonać oględzin miejsca zamieszkania i zebrać dane posiadane z urzędu. Nie czyniąc tego organy naruszyły również przepis § 5 powołanego rozporządzenia z dnia 12 kwietnia 2005 r. Dopiero, gdy tak zebrane dane nie dawałyby podstaw do przyznania świadczenia, organ mógłby wydać decyzję odmowną na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy. W ocenie Sądu organy administracji zarówno pierwszej, jak i drugiej instancji co najmniej przedwcześnie zastosowały powyższy przepis ustawy. Mając powyższe na względzie Sąd uznał, iż przy ponownym rozpoznaniu sprawy istnieje konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego w znacznej części i z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera "a" i "c" oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną przez tę decyzję w mocy, decyzję organu pierwszej instancji. O zasądzeniu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 powołanej wyżej ustawy w związku z § 19 w związku z § 18 ust. 1 pkt. 1 litera "c" oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).