II SA/Lu 76/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Sędziowie Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak,, Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska (sprawozdawca), Protokolant Sekretarz sądowy Agnieszka Wojtas, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 września 2016 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] 2015 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń za nienależnie pobrane oddala skargę. Sygn. akt II SA/Lu [...] UZASADNIENIE Zastępca Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś. działający z upoważnienia Burmistrza Ś. decyzją z dnia [...] r. Nr [...]_[...] uznał, że kwota wypłaconego w okresie od [...] r. do [...] r. zasiłku dla opiekuna - A. K. w wysokości [...] zł oraz ustawowe odsetki w wysokości [...] zł w łącznej kwocie [...]przyznane decyzją Nr [...] [...] z dnia [...] r. za świadczenia nienależnie pobrane. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że w dniu [...] r. otrzymał od ZUS w L. informację, z której wynika, że w okresach od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r. oraz od [...] r. do [...] r. A. K. był zgłoszony do ubezpieczeń z tytułu zatrudnienia. W związku z podjęciem zatrudnienia od [...] r., utracił prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ zacytował art. 2 ust. 1 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, zgodnie z którym zasiłek dla opiekuna przysługuje osobom, jeżeli decyzja o przyznaniu jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasła z mocy prawa na podstawie art. 11 ust. 3 ustawy z dnia [...] r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz innych ustaw (Dz. U. poz. 1548 oraz z 2013 r. poz. 1557) z dniem [...] r. Organ stwierdził, że utrata przez A. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie nastąpiła z mocy prawa, lecz ze względu na podjęcie zatrudnienia. Wskazał, że we wniosku o wyrównanie prawa do zasiłku dla opiekuna złożonym w dniu [...] r. A. K. oświadczył, że w okresie od [...] r. do [...] r. nie podejmował zatrudnienia oraz spełniał warunki do przyznania zasiłku dla opiekuna - co było niezgodne z prawdą. Organ powołując się na art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazał, że wynika z niego, iż świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, uznaje się za świadczenia nienależnie pobrane. Stwierdził też, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami (art. 30 ust. 8 ww. ustawy). Od tej decyzji A. K. wniósł odwołanie podnosząc, że nie zaprzecza, że we wskazanych w decyzji okresach był zatrudniony. Stwierdził, że dostał z agencji pracy propozycję pracy za granicą i skorzystał z niej, tym bardziej, że powszechnie wiadomo było, że od dnia [...] r. ustawa o świadczeniach rodzinnych zmienia się, zatem miał podstawę zakładać, iż od tej daty prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie będzie mu przysługiwać. Podniósł, że przepisy te zmieniły się i niekorzystny dla niego stan prawny trwał do [...] r. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] r. sygn. akt K [...], tj. od dnia [...] r. zmienione przepisy już nie obowiązywały. Stwierdził też, że w jego ocenie wątpliwości budzi fakt, iż jeśli od [...] r. do dnia [...] r. z mocy samego prawa nie przysługiwały mu świadczenia, to na jakiej podstawie zaskarżoną decyzją uznano je za nienależnie przez niego pobrane. Jego zdaniem w tej sprawie zaistniał stan niepewności prawa, który narusza zasadę zaufania obywatela do państwa. Stwierdził też, że w jego ocenie nie było podstawy do informowania MOPS o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia, ponieważ zmienione przepisy w okresie od [...] r. do [...] r. pozbawiły go tego świadczenia. Wskazał, że jego zastrzeżenia budzi fakt, że zaskarżoną decyzją uznano za nienależnie pobrane świadczenia wypłacone mu za okres od [...] r., ale przyznane decyzją z dnia [...] r., która jest z daty późniejszej niż daty pierwszych wypłat kwestionowanych przez organ środków. Stwierdził, że MOPS nie mógł wypłacać mu środków przez 11 miesięcy bez podstawy prawnej, która zaistniała dopiero 11 miesięcy później w postaci decyzji z dnia [...] r. przyznającej prawo do środków od dnia [...] r. Ponadto zakwestionował rozstrzygnięcie, gdyż świadczenia zostały uznane za nienależnie pobrane za cały okres od [...] r. do [...] r., mimo iż podejmował pracę jedynie w okresach od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r. oraz od [...] r. do [...] r. Stwierdził, że ustawa o świadczeniach rodzinnych wskazuje, że zasiłek dla opiekuna przysługuje osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub osobie, która nie podejmuje zatrudnienia. Podkreślił, że nie może zgodzić się ze stanowiskiem, w jakim uznano, że świadczenia wypłacone za okres kiedy nie podejmował zatrudnienia, a spełniał pozostałe wymogi do przyznania mu świadczeń są świadczeniami nienależnie pobranymi. Dalej stwierdził, że zaskarżona decyzja ogranicza jego ustalone prawo do świadczeń rodzinnych i jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, stąd jego wniosek o uchylenie zaskarżonej decyzji zasługuje na uwzględnienie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., nr [...] po rozpatrzeniu powyższego odwołania utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ wskazał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Z niekwestionowanych okoliczności wynika, że z powodu podjęcia pracy w okresie od [...] r. do [...] r. A. K. utracił od dnia [...] r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznane decyzją Nr [...] z dnia [...] r., ponieważ od tego dnia, z powodu podjęcia pracy, nie sprawował opieki nad matką J. K.. Powołując się na art. 2 ust. 1 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, wyjaśnił, że zasiłek dla opiekuna przysługuje osobie, jeżeli decyzja o przyznaniu jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasła z mocy prawa na podstawie art. 11 ust. 3 ustawy z dnia [...] r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548 oraz z 2013 r. poz. 1557) z dniem [...] r., a ponadto chodzi o osoby które spełniały (art. 2 ust. 2 pkt 1 ustawy o ustaleniu u wypłacie zasiłków dla opiekunów) i spełniają (art. 2 ust. 2 pkt 2 ustawy o ustaleniu u wypłacie zasiłków dla opiekunów) warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określone w ustawie z dnia [...] r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym w dniu [...] r. W tym stanie faktycznym i prawnym organ podjął decyzję o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia kwotę wypłaconego w okresie od [...] r. do [...] r. zasiłku dla opiekuna w wysokości [...] zł oraz ustawowe odsetki w wysokości [...] zł w łącznej kwocie [...]zł przyznane decyzją Nr [...] z dnia [...] r. Ponadto według art. 10 ust. 1 ustawy o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia [...] r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1456, z późn. zm.) dotyczące świadczeń pielęgnacyjnych. W świetle art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu, zaś według ust. 2 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Organ odwoławczy podniósł, że organ I instancji w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji i w uzasadnieniu tej decyzji wskazał na art. 30 ust. 2 pkt 2 ww. ustawy uzasadniając, że we wniosku o wyrównanie prawa do zasiłku dla opiekuna złożonym w dniu [...] r. A. K. oświadczył, że w okresie od [...] r. do [...] r. nie podejmował zatrudnienia oraz spełniał warunki do przyznania zasiłku dla opiekuna - co było niezgodne z prawdą. Stwierdził przy tym, że nie budzi wątpliwości, iż ta okoliczność wyczerpuje dyspozycję ww. przepisu i pozwala na stwierdzenie, że przedmiotowe świadczenia zostały nienależnie pobrane. Podkreślił też, że A. K. utracił od dnia [...] r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznane decyzją z dnia [...] r. (Nr [...]), tylko, że nie w wyniku wygaśnięcia decyzji przyznającej mu świadczenie pielęgnacyjne i utraty prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z dniem [...] r., ale z uwagi na to, że podjął pracę i nie sprawował opieki nad matką. Okoliczność ta przesądziła o tym, że nie był on uprawniony do uzyskania przedmiotowego świadczenia. Wobec wyżej poczynionych ustaleń – w ocenie organu odwoławczego -argumenty odwołania jako nietrafne nie miały wpływu na rozstrzygnięcie. A. K. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania, które miały wpływ na treść wadliwego rozstrzygnięcia, w szczególności: naruszenie art. 7 k.p.a. oraz art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 61 k.p.a., poprzez zaniechanie wyjaśnienia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, a przede wszystkim tego, czy rzeczywiście i na jakiej podstawie skarżący był zatrudniony w okresach wskazanych w zaskarżonej decyzji oraz kiedy i w jakiej wysokości ujęte w niniejszej decyzji należności zostały przekazane skarżącemu. Ponadto skarżący wskazał na naruszenie art. 76 § 1 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 16 § 1 k.p.a., poprzez wydanie decyzji w przedmiocie uznania świadczeń za nienależnie pobrane w sytuacji, gdy decyzja z dnia [...] r. [...] o przyznaniu wyżej wymieniony świadczeń nie została ostatecznie uchylona oraz poprzez przyjęcie, że skarżący utracił prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia [...] r. w sytuacji gdy decyzja z dnia [...] r. o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego została ostatecznie uchylona. Skarżący podniósł także, że organ naruszył art. 7 k.p.a., poprzez nieuwzględnienie okoliczności, że skarżący był zatrudniony nieprzerwanie od [...] r. do [...] r., a przez to zaniechanie miarkowania wysokości nienależnie pobrane świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi. W uzasadnieniu odnosząc się do argumentów skargi dotyczących kwestionowanego rozstrzygnięcia Kolegium stwierdziło, że nie mają one znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Zdaniem Kolegium brak jest podstaw do twierdzenia, że doszło do naruszenie art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. Dodatkowo wskazał, że data wypłaty świadczenia nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Ta kwestia będzie miała znaczenie przy decyzji żądającej zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi. Poza tym organ podniósł, że nie uchyla się wstecz decyzji w zwykłym trybie (decyzji już zrealizowanej), dodatkowo odnośnie decyzji z dnia [...] r. Nr [...], to decyzja wygasła z mocy prawa z dniem [...] r. na podstawie art. 11 ust. 3 z dnia [...] r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz innych ustaw (Dz. U. poz. 1548 oraz z 2013 r. poz. 1557). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem rozpoznawanej sprawy są rozstrzygnięcia organów administracji wydane w sprawie uznania zasiłku dla opiekuna wypłaconego skarżącemu za okres od [...] r. do [...] r. za nienależnie pobrane świadczenie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia (zasiłku dla opiekuna) stanowiły przepisy ustawy z dnia [...] r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2015 r., poz. 114 ze zm.), zwanej dalej: "u.ś.r.", stosowane na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia [...] r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r., poz. 567 ze zm.). Stosownie do treści art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl natomiast zastosowanego przez organy w kontrolowanych rozstrzygnięciach art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Z treści powołanego przepisu wynika, że konieczną przesłanką do uznania wypłaconego świadczenia (m.in. zasiłku dla opiekuna) za "nienależnie pobrane świadczenie" musi być stwierdzenie faktu jego przyznania/wypłaty jako następstwa świadomego wprowadzenia w błąd organu przez beneficjenta (m.in. poprzez złożenie fałszywych zeznań lub dokumentów). Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że w orzecznictwie na tle regulacji wynikającej z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. wskazuje się, że należy odróżnić "nienależne świadczenie" od "świadczenia nienależnie pobranego". Podnosi się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zwrot obciąża bowiem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy, zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenie jest pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności. Przyjmuje się zatem, że dla zaistnienia przesłanki odpowiedzialności z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. - oprócz elementu obiektywnego, oznaczającego rzeczywiste pobranie nienależnego świadczenia – istotne znaczenie ma współistnienie przesłanki subiektywnej, czyli świadomości adresata przedmiotowego świadczenia, że nie przysługuje ono jemu. W konsekwencji, ażeby można było na taki podmiot nałożyć obowiązek zwrotu świadczenia, należy w sposób niebudzący wątpliwości wykazać, że wiedział on o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia [...] r., sygn. akt III SA/Kr [...], LEX nr 1326305; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...] r., sygn. akt IV SA/Po [...], LEX nr 1444048). W rozpatrywanej sprawie decyzją z dnia [...] r. - po rozpatrzeniu wniosku skarżącego z dnia [...] r. - Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie działając z upoważnienia Burmistrza miasta Ś. przyznał A. K. zasiłek dla opiekuna z tytułu opieki nad matką w kwocie [...]zł miesięcznie na okres od [...] r. do [...] r., kwotę na maj w wysokości [...] zł oraz odsetki ustawowe za okres od [...] r. do [...] r. w wysokości [...] zł Jak wynika z akt sprawy w dniu [...] r. (k. 46 akt admin.) organ I instancji otrzymał informację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w L., że w okresach: od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r. oraz od [...] r. do [...] r. skarżący zgłoszony był do ubezpieczeń z tytułu zatrudnienia. Poza tym skarżący w oświadczeniu z dnia [...] r. potwierdził powyższe okoliczności (k. 44 akt admin.). Z powyższych ustaleń wynika, że skarżący podjął pracę ww. okresach i po wydaniu w sprawie pozytywnej decyzji przyznającej mu zasiłek dla opiekuna z tytułu opieki nad matką od dnia [...] r. do [...] r., tj. w dniu [...] r., nie poinformował o tym fakcie podmiot realizujący świadczenia rodzinne. Należy zauważyć, że skarżący we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna z dnia [...] r. oświadczył, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do zasiłku dla opiekuna, jako osoba ubiegająca się, jest zobowiązana niezwłocznie poinformować o tych zmianach podmiot realizujący świadczenia rodzinne. Niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach, w tym o fakcie zatrudnienia (ost. str. wniosku z dnia [...] r., k. 18 akt admin.), może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji – koniecznością ich zwrotu (k. 17 akt admin.). Ponadto we własnoręcznie podpisanym "wniosku o wyrównanie prawa do zasiłku dla opiekuna" z dnia [...] r. (k. 16 akt admin.) skarżący oświadczył, że w okresie od [...] r. do [...] r. nie podejmował zatrudnienia. Ponadto w dalszej części tego wniosku, gdzie wskazano, że "Jeśli zatrudnienie zostało podjęte proszę podać w jakich okresach..." skarżący nie wpisał żadnych informacji w tym zakresie (Część II – oświadczenie - pkt f), pomimo, że wiedział, że w powyższym czasie podejmował pracę (co potwierdził w oświadczeniu z dnia [...] r.). Zdaniem Sądu okoliczność ta świadczy, że strona świadomie wprowadziła organ w błąd (zatajając w momencie składania wniosku o wyrównanie prawa do zasiłku dla opiekuna, że nie podejmowała żadnej pracy), co spełnia przesłankę uznania, że zasiłek przyznany w okresie od [...] r. do [...] r. należy uznać za nienależnie pobrany, przy czym nie ma znaczenia fakt, że praca ta była podejmowana w określonych odstępach czasowym. Skarżący bowiem został skutecznie pouczony o obowiązku wskazania okoliczności, które mogły mieć wpłynąć na przyznanie mu zasiłku dla opiekuna. W sytuacji gdy zainteresowany podpisał pouczenie, przyjąć należy, że został z nim w odpowiedni sposób zaznajomiony i nie ma podstaw do ustalania, czy zrozumiał ich treść. Dodatkowo należy wyjaśnić, że jeżeli bowiem osoba ubiegająca się o zasiłek składa w tym celu wniosek, będąc właściwie pouczoną o skutkach zmian sytuacji strony, która może mieć wpływ na przyznanie tego zasiłku, warunek z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy uznać za spełniony. Żaden przepis powołanej ustawy nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia rodzinnego zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z treści art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. (zob. Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia [...] r., sygn. akt I OSK [...]; orzeczenia.nsa.gov.pl). Reasumując, Sąd stwierdził, że stan faktyczny sprawy będący podstawą zaskarżonego rozstrzygnięcia został ustalony przez organ w sposób prawidłowy. Organ dokonał także prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i jego znaczenia według normy materialnoprawnej. Tym samym Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa procesowego i materialnego, mających zastosowanie w sprawie. W tym stanie rzeczy, skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę – skarga okazała się niezasadna. Z tych względów, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł o oddaleniu skargi.