II SA/Lu 786/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek, Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska (sprawozdawca), Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Referent Marzena Okoń, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 14 lutego 2013 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie usług opiekuńczych I. oddala skargę, II. przyznaje [...] A. S. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 złotych (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 złotych (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia kwietnia 2012 r., nr [...], wydaną z upoważnienia Wójta Gminy na podstawie art. 50 ust. 2, art. 101 ust. 1, art. 102 ust. 1, 106 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm., dalej u.p.s.), odmówiono Z. W. przyznania usług opiekuńczych. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że świadczeniami niepieniężnymi z pomocy społecznej są między innymi usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, w ośrodkach wsparcia oraz w rodzinnych domach pomocy, specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania oraz w ośrodkach wsparcia (art. 36 ust. pkt 2 u.p.s.). Usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze mogą być przyznane również osobie, która wymaga pomocy innych osób, a rodzina, a także wspólnie nie zamieszkujący małżonek, wstępni, czy zstępni nie mogą takiej pomocy zapewnić. Usługi opiekuńcze obejmują pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz, w miarę możliwości, zapewnienie kontaktów z otoczeniem. Specjalistyczne usługi opiekuńcze są to natomiast usługi dostosowane do szczególnych potrzeb wynikających z rodzaju schorzenia lub niepełnosprawności, świadczone przez osoby ze specjalistycznym przygotowaniem zawodowym (art. 50 ust. 1 - 4 u.p.s.). Organ nakreślił następujący stan faktyczny sprawy. W dniu 25 listopada 2011 r. Z. W. złożył wniosek o przyznanie świadczenia na opał. W dniu 12 grudnia 2011 r. pracownicy socjalni przyjechali do miejsca zamieszkania w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Z. W. nie zastali w domu, a z wizyty sporządzona została notatka służbowa. Pismem z dnia 30 grudnia 2011 r. Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej wyznaczył termin przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i przedłużył termin załatwienia sprawy do dnia 28 stycznia 2012 r. W dniu 5 stycznia 2012 r. pracownicy socjalni przyjechali na wywiad środowiskowy, którego nie przeprowadzili, ponieważ Z. W. nie udzielił im żadnych informacji. Dnia 5 stycznia 2012 r. Z. W. złożył pismo dotyczące wywiadu. Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej pismem z dnia 20 stycznia 2012 r. wezwał Z. W. do uzupełnienia dokumentacji. Pismem z dnia 22 stycznia 2012 r. Z. W. wyznaczył termin wywiadu środowiskowego na dzień 24 stycznia 2012 r. Dnia 24 stycznia 2012 r. Z. W. złożył pismo informujące o przeniesieniu terminu wizyty na dzień 27 stycznia 2012 r. Dnia 27 stycznia 2012 r. pracownicy socjalni udali się na wywiad środowiskowy, który po raz kolejny nie został przeprowadzony. Dnia 30 stycznia 2012 r. Z. W. złożył w Ośrodku Pomocy Społecznej pismo zatytułowane "protokół", w którym wyznaczył termin wywiadu na dzień 31 stycznia 2012 r. Z wizyty u Z. W. w dniu 31 stycznia 2012 r. pracownicy socjalni sporządzili notatkę służbową. Pismem z dnia 31 stycznia 2012 r. wnioskodawca wyznaczył kolejny termin wizyty na dzień 2 lutego 2012 r. Dnia 2 lutego 2012 r. złożył kolejne pismo informujące o przesunięciu terminu wizyty na dzień 7 lutego 2012 r. Dnia 7 lutego 2012 r. złożył również pismo z wnioskiem o wizytę w dniu 10 lutego 2012 r. Dnia 10 lutego 2012 r. pracownicy socjalni udali się do Z. W. na wywiad środowiskowy, który nie został przeprowadzony, ponieważ Z. W. nie udzielił informacji. Dnia 12 lutego 2012 r. Z. W. złożył pismo zatytułowane: "skarga", w którym wyznaczył termin wywiadu środowiskowego na dzień 14 lutego 2012 r. Dnia 13 lutego 2012 r. dołączył oświadczenie o wyrażeniu zgody na przetwarzanie danych osobowych oraz pismo, w którym podał wydatki i dołączył odcinek renty. Dnia 14 lutego 2012 r. pracownicy socjalni przyjechali na wywiad środowiskowy, którego przeprowadzenie nie było możliwe ze wzglądu na zły stan zdrowia Z. W. Pismem datowanym na 14 lutego 2012 r. Z. W. wyznaczył termin wywiadu na dzień 17 lutego 2012 r. W trakcie wywiadu środowiskowego Z. W. nie udzielił żadnych informacji niezbędnych do wypełnienia kwestionariusza. Zawarte w wywiadzie dane zostały wpisane na podstawie wiedzy ogólnej oraz informacji zawartych w poprzednich wywiadach. Pracownicy socjalni nie przeprowadzili również wywiadu z żoną wnioskodawcy T. W., ponieważ nie otrzymali zgody Z. W.. W dniu 21 lutego 2012 r. Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej przesłał wniosek o udostępnienie danych ze zbioru danych osobowych do Zespołu Opieki Zdrowotnej Uśmiech w celu wypełnienia zaświadczenia lekarskiego w zakresie oceny niezdolności Z. W. do samodzielnej egzystencji. Dnia 16 marca 2012 r. Ośrodek Zdrowia przesłał pismo w powyższej sprawie, nie udzielając informacji. Na podstawie zgromadzonej dokumentacji i wiedzy ogólnej organ pierwszej instancji ustalił, że Z. W. samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, mieszka w domu wraz z żoną, z którą pozostaje w separacji. Z. W. zajmuje dwa pomieszczenia: pokój i kuchnię. Przedpokój i łazienka są wspólnie użytkowane przez wnioskodawcę i jego żonę. Mieszkanie jest wyposażone w podstawowy sprzęt gospodarstwa domowego. W kuchni jest kuchnia węglowa, na której przygotowywane są posiłki, służy ona również do ogrzewania pomieszczenia. Z. W. pali węglem i drewnem. Źródłem utrzymania Z. W. jest renta w wysokości 728,18 zł brutto (634,64 zł netto) miesięcznie. Z uwagi na zajęcia komornicze renta jest wypłacana w wysokości 452,60 zł miesięcznie. Organ podkreślił, że współdziałanie Z. W. z ośrodkiem przybiera szczególną postać z uwagi na jego stan zdrowia jako osoby niepełnosprawnej z powodu schorzeń psychicznych Świadczenie rentowe zostało przyznane Z. W. na stałe na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS w L. o trwałej całkowitej niezdolności do pracy. Z. W. posiada również orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w Lublinie, gdzie został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności z przyczyną niepełnosprawności P (choroba psychiczna). Z treści orzeczenia wynika, że wskazana jest częściowa opieka osób drugich w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Stosownie do posiadanego orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, decyzją wydaną z upoważnienia Wójta Gminy N. przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 20 lutego 2012 r. przyznano Z. W. specjalistyczne usługi opiekuńcze świadczone przez Agencję Pielęgnacyjno-Opiekuńczą "E." w Lublinie w miejscu zamieszkania wnioskodawcy w okresie od 3 stycznia 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. w wymiarze pięciu dni tygodniu po 6 godzin z wyłączeniem sobót, niedziel i dni świątecznych. Przyznając specjalistyczne usługi opiekuńcze, organ kierował się treścią rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 22 września 2005 r. w sprawie specjalistycznych usług opiekuńczych (§ 2 powołanego rozporządzenia ustala rodzaje specjalistycznych usług dostosowanych do szczególnych potrzeb osób wymagających pomocy w formie specjalistycznych sług, wynikających z rodzaju ich schorzenia lub niepełnosprawności, świadczone przez osoby ze specjalistycznym przygotowaniem zawodowym). Mimo, że Z. W. nie współpracuje z pracownikami socjalnymi poprzez niewpuszczanie ich do domu w celu przeprowadzenia wywiadów środowiskowych i nieudzielanie aktualnych informacji o swojej sytuacji bytowej, niezbędnych do opisania w wywiadzie środowiskowym, to jednak częsta obecność wnioskodawcy w Urzędzie Gminy w Niemcach i w Ośrodku Pomocy Społecznej stwarza pracownikom pomocy społecznej możliwość widywania Z. W. w środowisku, gdzie uznany jest za zdolnego do samoobsługi. Wydając decyzję odmawiającą przyznania usług opiekuńczych, organ uznał, że najkorzystniejszą formą wsparcia dla Z.. W. w związku z chorobą psychiczną są przyznane specjalistyczne usługi opiekuńcze. Do zakresu obowiązków opiekunki świadczącej specjalistyczne usługi opiekuńcze należy bowiem także pomoc w formie asystowania w codziennych czynnościach życiowych, w szczególności takich jak samoobsługa, zwłaszcza wykonywanie czynności gospodarczych i porządkowych, w tym umiejętność utrzymania i prowadzenia domu. Specjalistyczne usługi są świadczone przez osoby posiadające kwalifikacje do wykonywania zawodu: pracownika socjalnego, psychologa, pedagoga, logopedy, terapeuty zajęciowego, pielęgniarki, asystenta osoby niepełnosprawnej, opiekunki środowiskowej, specjalisty w zakresie rehabilitacji medycznej, fizjoterapeuty lub innego zawodu dającego wiedzę i umiejętności pozwalające świadczyć określone specjalistyczne usługi. Osoby świadczące specjalistyczne usługi dla osób z zaburzeniami psychicznymi muszą posiadać co najmniej półroczny staż w jednej z jednostek wymienionych w § 3 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 22 września 2005 r. sprawie specjalistycznych usług opiekuńczych. Organ podkreślił, że Z. W. jest osobą sprawną fizycznie, porusza się sam po miejscowości Niemce, jeździ rowerem, sam załatwia swoje i żony sprawy w Ośrodku Pomocy Społecznej w N. i w Samorządowym Kolegium Odwoławczym. Zdaniem organu, rodzaj niepełnosprawności Z. W. nie uniemożliwia wykonywania czynności, które wykonywane byłyby w ramach usług opiekuńczych. Znana organowi szczególna sytuacja zdrowotna Z. W. była podstawą przyznania szczególnego rodzaju świadczenia - specjalistycznych usług opiekuńczych, które zaspokajają potrzeby Z. W.. Agencja Pielęgnacyjno-Opiekuńcza "E." w Lublinie kieruje do Z. W. dwie opiekunki – U. T. - psychologa, instruktora terapii zajęciowej i T. Z. - opiekunkę z kilkuletnim stażem pracy u Z. W. Powyższa decyzja został utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...], wydaną na skutek odwołania Z. W.. Organ odwoławczy wskazał, że zaskarżona decyzja znajduje oparcie w przepisach prawa, w szczególności w art. 50 ust. 4 u.p.s. i przepisach rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 22 września 2005 r. w sprawie specjalistycznych usług opiekuńczych. Kolegium podzieliło rozstrzygnięcie i uzasadnienie organu pierwszej instancji o odmowie przyznania usług opiekuńczych, gdyż w dniu wydania obu decyzji pozostawała w mocy decyzja o przyznaniu odwołującemu specjalistycznych usług opiekuńczych. W ocenie Kolegium, w przedmiotowej sprawie przyznanie odwołującemu "zwykłych" usług opiekuńczych jest niecelowe i zbędne, gdyż dla odwołującego, który jest chory psychicznie, usługi opiekuńcze może świadczyć tylko opiekunka ze specjalistycznym przygotowaniem i odpowiednią praktyką, jak to przewiduje cytowane wyżej rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 22 września 2005 r. w sprawie specjalistycznych usług opiekuńczych. Kolegium podkreśliło, że do zakresu obowiązków opiekunki świadczącej specjalistyczne usługi opiekuńcze należy także pomoc w formie asystowania w codziennych czynnościach życiowych, w szczególności takich jak samoobsługa, zwłaszcza wykonywanie czynności gospodarczych i porządkowych, w tym umiejętność utrzymania i prowadzenia domu. W skardze na powyższą decyzję Z. W. zarzucił organom rażące naruszenie prawa. Podniósł, że nie przeprowadzono dowodu w związku z "dokumentacją od 2005 r. do 7 maja 2008 r.". Ponadto, w ocenie skarżącego, od rozpoznania niniejszej sprawy powinien być wyłączony członek Kolegium – K. A., który, jak stwierdził skarżący, był autorem skargi kasacyjnej w innej sprawie skarżącego. Wyłączeniu, zdaniem Z. W., powinni również podlegać inni wymienieni w skardze członkowie Kolegium, którzy, jak stwierdził, dopuścili się rażących naruszeń w sprawach zakończonych wyrokami tutejszego sądu. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie jako bezzasadnej, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Dodał, iż zarzut nieprzeprowadzenia dowodu w związku z "dokumentacją od 2005 r. do 7 maja 2008 r." jest całkowicie bezpodstawny. Nie wiadomo bowiem, na jaką okoliczność taki dowód w sprawie miałby być przeprowadzony. Zdaniem organu, bezzasadne są również wnioski skarżącego o wyłączenie członków Kolegium. Okoliczność, że podejmowali oni czynności w innych sprawach skarżącego, nie stanowi bowiem podstawy ich wyłączenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Zarówno decyzja pierwszej, jak i drugiej instancji, nie naruszają prawa. Organy zasadnie odmówiły skarżącemu przyznania usług opiekuńczych. W myśl art. 50 ust. 1 u.p.s., pomoc w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych przysługuje osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona. Stosownie natomiast do art. 50 ust. 2 u.p.s., usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze mogą być przyznane również osobie, która wymaga pomocy innych osób, a rodzina, a także wspólnie niezamieszkujący małżonek, wstępni, zstępni nie mogą takiej pomocy zapewnić. Z kolei art. 50 ust. 3 u.p.s. stanowi, że usługi opiekuńcze obejmują pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz, w miarę możliwości, zapewnienie kontaktów z otoczeniem. Nie ulega wątpliwości, że skarżący nie spełnia przesłanek do otrzymania usług opiekuńczych na podstawie art. 50 ust. 1 u.p.s., gdyż nie jest osobą samotną. W myśl art. 6 pkt 9 u.p.s., osoba samotna to osoba samotnie gospodarująca, niepozostająca w związku małżeńskim i nieposiadająca wstępnych ani zstępnych. Wprawdzie skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jednak pozostaje w związku małżeńskim z T. W.. Orzeczona sądownie separacja, w przeciwieństwie do rozwodu, nie powoduje ustania małżeństwa. Wobec powyższego, wniosek o udzielenie pomocy w formie usług opiekuńczych mógł być rozpatrzony jedynie na podstawie art. 50 ust. 2 u.p.s., który oparty jest na konstrukcji uznania administracyjnego. Przyznając organowi pomocy społecznej możliwość rozstrzygania w oparciu o uznanie administracyjne, ustawodawca pozostawił mu duży zakres swobody w ocenie, czy przyznanie usług opiekuńczych w danej sytuacji jest uzasadnione sytuacją życiową wnioskodawcy, tj. czy wnioskodawca w istocie wymaga pomocy innych osób. Kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona i sprowadza się do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów. Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji. W szczególności polega ona na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, do czego zobowiązane są organy obu instancji na podstawie art. 7, 77 § 1, 80 i 136 k.p.a. W okolicznościach niniejszej sprawy sąd podziela stanowisko organów, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia w postaci usług opiekuńczych. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że rozstrzygając w przedmiocie świadczeń z pomocy społecznej organy powinny mieć na względzie podstawowe zasady dotyczące ich przyznawania, wynikające z art. 3 ust. 1 u.p.s., zgodnie z którym pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka oraz z art. 3 ust. 3 u.p.s., który stanowi, że rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Należy podkreślić, że skarżący korzysta z pomocy społecznej w formie specjalistycznych usług opiekuńczych, które, jak słusznie podkreśliły organy, polegają nie tylko na wspieraniu procesu leczenia i rehabilitacji osoby chorej czy niepełnosprawnej, ale również na asystowaniu w codziennych czynnościach życiowych, w tym wykonywaniu czynności gospodarczych i porządkowych. W takiej sytuacji przyznanie skarżącemu pomocy w formie usług opiekuńczych, polegających na świadczeniu pomocy tego samego rodzaju (z wyłączeniem usług specjalistycznych), naruszałoby wyżej cytowaną zasadę przyznawania świadczeń z pomocy społecznej, wyrażoną w art. 3 ust. 3 u.p.s. Należy również podkreślić, że Z. W. został zaliczony przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w Lublinie do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności z przyczyną niepełnosprawności P (choroba psychiczna). Z treści orzeczenia wynika, że wskazana jest częściowa opieka osób drugich w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zatem skarżący nie wymaga całkowitej opieki osób drugich w codziennych czynnościach życiowych, takich jak higiena osobista, przygotowywanie i spożywanie posiłków, czy poruszanie się w domu. Co więcej, z akt sprawy wynika, że skarżący jest osoba sprawną ruchowo, poruszającą się o własnych siłach nie tylko w obrębie własnej nieruchomości, ale także miejscowości, w której zamieszkuje. Z. W. przychodzi często do siedziby urzędu gminy i ośrodka pomocy społecznej, gdzie załatwia urzędowe sprawy swoje i żony T.. Istotne dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy jest również to, że skarżący od lat korzysta z systematycznej pomocy ze strony organu pomocy społecznej w postaci różnego rodzaju zasiłków i świadczeń niepieniężnych. Powinien on wykorzystywać zatem również własne możliwości w celu zaspokojenia potrzeb bytowych, nie zaś oczekiwać, że państwo wyręczy go w zaspokajaniu tych potrzeb. Należy podkreślić, że celem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w przezwyciężaniu trudnej sytuacji życiowej, nie zaś całkowite przeniesienie na państwo ciężaru utrzymania takich osób czy rodzin. Poza tym wsparcie ze strony organu pomocy społecznej ma charakter ograniczony i uzależniony w dużej mierze od jego możliwości finansowych oraz ilości osób i rodzin, które na danym terenie tej pomocy potrzebują. Ponadto w niniejszej sprawie samodzielną przesłanką odmowy przyznania skarżącemu usług opiekuńczych był brak współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej (art. 11 ust. 2 u.p.s.). Osoby, które wnoszą o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej, mają bowiem obowiązek współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji, wynikający z art. 4 ustawy. Dlatego też nie mogą one bez żadnych konsekwencji odmówić żądanych w trakcie wywiadu środowiskowego informacji, czy też przedstawienia stosownych dokumentów. Z. W. uniemożliwiał przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i odmówił udzielenia organowi informacji niezbędnych do wydania rozstrzygnięcia w sprawie, co stanowi samodzielną przesłankę odmowy przyznania żądanego świadczenia. Mając na uwadze powyższe, sąd nie dopatrzył się w działaniu organów obu instancji przekroczenia granic swobodnego uznania. Organy przeprowadziły postępowanie zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Materiał dowodowy został bowiem przez organy zgromadzony, rozpatrzony i oceniony w sposób prawidłowy i wyczerpujący. Poczynione przez organ ustalenia faktyczne znajdują w nim uzasadnienie. W prawidłowo ustalonym stanie faktycznym organy zastosowały właściwe normy prawa materialnego. Nie budzi też wątpliwości sądu dokonana przez organy ich wykładnia. Odmowa przyznania Z.. W. usług opiekuńczych znajduje ponadto uzasadnienie w dyspozycji art. 11 ust. 2 u.p.s. Bezpodstawne są wnioski skarżącego o wyłączenie członków kolegium od rozpoznania niniejszej sprawy. Podejmowanie czynności w innych sprawach z udziałem skarżącego nie stanowi bowiem przesłanki wyłączenia członka kolegium. W tym stanie rzeczy Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy orzeczono na podstawie art. 250 powyższej ustawy w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c/ i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).