II SA/Lu 815/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja Asesor sądowy Maciej Gapski (sprawozdawca) Protokolant Specjalista Agnieszka Wojtas po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2024 r. znak: [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. oddala skargę; II. przyznaje A. J. od Skarbu Państwa -Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług. Zaskarżoną do Sądu decyzją z dnia [...] sierpnia 2024 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania E. M. (dalej także jako "skarżąca" lub "strona"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy C. z dnia [...] lipca 2024 r. znak: [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego w okresie od 1 lipca 2023 r. do 30 września 2023 r. w łącznej kwocie 1050,00 zł oraz zobowiązania do jego zwrotu wraz z odsetkami. Rozstrzygniecie powyższe zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją Wójta Gminy C. znak: [...] z dnia [...] września 2022 r. na osobę uprawnioną E. M. przyznano świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od 1 października 2022 r. do 30 września 2023 r. W dniu 16 czerwca 2023 r. działający z upoważnienia Wójta [...] GOPS w [...] wezwał stronę do złożenia wyjaśnień w sprawie przyznanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Pismo organu zostało odebrane przez dorosłego domownika strony w dniu 19 czerwca 2023 r. (k. 69 akt I inst.). W odpowiedzi na wezwanie E. M. pismem z dnia 20 czerwca 2023 r. wyjaśniła, że od 1 listopada 2022 r. mieszka w L. przy ul. [...]. Dodatkowo złożyła podanie do Kierownika GOPS w [...] o przekazanie od 1 lipca 2023 r. dokumentacji dotyczącej ustalonego prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w związku ze zmianą miejsca zamieszkania (k. 71 akt I inst.). Pismem z dnia 27 czerwca 2023 r. Wójt Gminy C. przekazał na podstawie art. 19 ust. 4 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm., dalej jako: u.p.o.u.a.) decyzję z dnia [...] września 2022 r. o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy [...] wraz z aktami do dalszej realizacji Prezydentowi Miasta L.. W okresie od lipca do września 2023 r. Prezydent Miasta L. realizował decyzję Wójta Gminy C. z dnia [...] września 2022 r. i wypłacał E. M. świadczenia z funduszu alimentacyjnego (k. 76, akt I inst.). Pomimo przekazania decyzji do realizacji przez Wójta Gminy C. i faktycznej realizacji tego świadczenia przez Prezydenta Miasta L. przedmiotowe świadczenia były również wypłacane przez gminę C.. W okresie od lipca do września 2023 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały więc wypłacone w podwójnej wysokości przez dwa różne organy. Pismem z dnia 20 maja 2024 r. Wójt Gminy C. zawiadomił E. M. o wszczęciu postepowania administracyjnego w sprawie ustalenia i żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 lipca 2023 r. do 30 września 2023 r. (k. 79 akt I inst.). Podaniem z dnia 28 maja 2024 r. E. M. wniosła o umorzenia wypłaconych świadczeń alimentacyjnych za powyższy okres z uwagi na trudną sytuację rodzinną i finansową. Strona wyjaśniła, że wraz z matką i rodzeństwem przeprowadziła się do L., o czym poinformowała Wójta Gminy C.. Obecnie zaś studiuje w L., a pieniądze otrzymywane z funduszu alimentacyjnego stanowią jej główne źródło utrzymania, a samodzielnie nie jest w stanie się utrzymać. Skarżąca podniosła, że nie pobrała świadczeń nienależnych celowo i świadomie. Wójt Gminy C. wskazaną powyżej decyzją z dnia [...] lipca 2024 r.: 1. uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane decyzją Wójta Gminy C. nr [...] z dnia 2022-09-26 na osobę uprawnioną E. M. i wypłacone E. M. w okresie od 2023-07-01 do 2023-09-30 w łącznej kwocie [...]zł za świadczenie nienależnie pobrane; 2. zażądał zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie; 3. ustalił, że kwota odsetek ustawowych za opóźnienie na dzień wydania decyzji tj. 2024-07-12 wynosi [...] zł i będzie naliczana do dnia spłaty należności. W uzasadnieniu decyzji opisano stan faktyczny i prawny sprawy. Organ I instancji podniósł, że wypłata świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez Wójta Gminy C. pomimo przekazania realizacji tego świadczenia Prezydentowi Miasta L. wynikła z nieodznaczenia zmiany miejsca zamieszkania strony w systemie informatycznym do obsługi świadczeń. Zdaniem organu świadczenia wypłacone przez Wójta Gminy C. należy uznać, za świadczenia nienależnie pobrane, ponieważ zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia. Organ podkreślił, że strona pomimo ciążącego na niej obowiązku, o którym została pouczona, nie poinformowała Wójta Gminy C. o wypłatach świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od lipca do września 2023 r., które nie powinny mieć miejsca z uwagi na realizację tych samych świadczeń przez Prezydenta Miasta L.. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła E. M. i wniosła o umorzenie wypłaconych świadczeń w okresie od lipca do sierpnia 2023 r. Strona podkreśliła, że poinformowała organ o zmianie miejsca zamieszkania i w związku z tym nie pobrała świadczeń nienależnych celowo. W uzasadnieniu odwołania podkreśliła, że znajduje się w trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej. Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze, wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] sierpnia 2024 r. (zaskarżoną do Sądu), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] lipca 2024 r. Organ odwoławczy podniósł, że w przedmiotowej sprawie zaistniały niezbędne przesłanki do stwierdzenia, że mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. Kolegium podkreśliło, że wypłaca świadczeń z funduszu alimentacyjnego nastąpiła dwukrotnie przez Prezydenta Miasta L. oraz Wójta Gminy C.. Z uwagi na tą okoliczność, świadczenia wypłacone przez Wójta należy uznać za świadczenia nienależnie pobrane. Odnosząc się do poniesionych w odwołaniu zarzutów dotyczących trudnej sytuacji rodzinnej i dochodowej strony, Kolegium poinformowało, że w odrębnym postępowaniu strona uprawniona jest do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, jeżeli jej zdaniem zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a.). W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium skarżąca zarzuciła naruszenie: - art. 23 ust. 1 w zw. z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. przez jego niewłaściwe zastosowanie w niniejszej sprawie i uznanie, że skarżąca jest zobligowana do zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia alimentacyjnego z GOPS [...], w sytuacji, gdy skarżąca poinformowała organ o zmianie miejsca zamieszkania, dopełniła formalności związanych z przeniesieniem dokumentacji do MOPR w L., otrzymała stosowną decyzję, a ponadto sytuacja życiowa skarżącej nie pozwala na zwrot zasądzonej przez organ kwoty; - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 80 k.p.a. poprzez brak rozpoznania zebranego materiału dowodowego, przede wszystkim uznanie, że pomimo, że skarżące nie należy już do GOPS w C. otrzymywała świadczenie alimentacyjne. W uzasadnieniu wskazano, że skarżąca dopełniła wszystkich niezbędnych formalności, poinformowała GOPS w C. o zmianie miejsca zamieszkania oraz uzyskała informację od MOPR w L. o tym, że to ten organ będzie wypłacał świadczenie z funduszu alimentacyjnego od lipca 2023 r. Dodatkowo wskazano na trudną sytuację rodzinną oraz finansową. Fakt niedostrzeżenia wypłaty podwójnego świadczenia uzasadniono zwiększoną aktywnością życiową związaną z przeprowadzą do L. oraz rozpoczęciem studiów. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zmianę decyzji Wójta Gminy C. i umorzenie zobowiązania w postaci nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Strona wniosła o przeprowadzenie rozprawy. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji z dnia 12 lipca 2024 r. nie naruszają bowiem prawa. Materialnoprawną podstawę kontrolowanych decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Powołana ustawa określa warunki i tryb przyznawania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, regulując przy tym również przesłanki uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane oraz żądania jego zwrotu od świadczeniobiorcy. Zgodnie z art. 9 ust. 1 u.p.o.u.a., świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności – bezterminowo. Pojęcie "osoby uprawnionej" definiuje art. 2 pkt 11 u.p.o.u.a. wskazując, że oznacza to osobę uprawnioną do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Z kolei art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Sytuacje, w których dochodzi do nienależnego pobrania świadczenia określa art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. W świetle tego unormowania nienależnie pobrane świadczenie oznacza m.in. świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, (lit. a). W ocenie Sądu, prawidłowe jest stanowisko organów, iż powyższa przesłanka uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane, wystąpiła w przypadku dwukrotnej realizacji tego samego świadczenia przez dwa organy – Prezydenta Miasta L. oraz Wójta Gminy C.. Okoliczność dokonania wypłaty świadczeń przez dwa organy jest w sprawie bezsporna. Niewątpliwy jest również fakt, że skarżąca poinformowała organ – Wójta Gminy C. – o zmianie miejsca zamieszkania, co w konsekwencji było podstawą do realizacji przyznanego świadczenia z funduszu alimentacyjnego przez Prezydenta Miasta L. w okresie od lipca do września 2023 r. w kwocie po [...] zł miesięcznie, czyli łącznie 1050,00 zł. Stan faktyczny sprawy przedstawiony w części historyczne niniejszego uzasadniania jest niewątpliwy. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę, że obowiązek zwrotu, o którym mowa w art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a., dotyczy "świadczenia nienależnie pobranego", a więc świadczenia pobranego przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego nienależnie świadczenia obciąża zatem tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy. Taka sytuacja niewątpliwe dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Z powyższego wynika, że dla uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane konieczne jest po pierwsze uzyskanie (wypłacenie) świadczeń pomimo zaistnienia okoliczności istotnych z punktu widzenia posiadania prawa do przyznanych świadczeń, tj. powodujących ustanie lub wstrzymanie ich wypłaty, po drugie świadomość osoby, że z uwagi na te okoliczności świadczenia jej się nie należą, co ma miejsce w przypadku osoby skutecznie pouczonej o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń.(zob. wyrok WSA w Gliwicach z 10.02.2022 r., II SA/Gl 1317/21, LEX nr 3323096, wyrok WSA w Bydgoszczy z 8.10.2024 r., II SA/Bd 188/24, LEX nr 3777787) W realiach przedmiotowej sprawy należy uznać, że skarżąca miała świadomość faktu, że wypłata równocześnie świadczeń przez dwa organy była nieprawidłowa, a w konsekwencji stanowiła świadczenie nienależnie pobrane. We wszystkich pismach kierowanych do organów skarżąca podkreślała, że wypłata świadczeń przez Wójta Gminy C. i Prezydenta Miasta L. w tym samym czasie nie nastąpiła z jej winy. Fakt ten nie ten jest bezsporny, jednak samo niezawinione przez stronę wypłacenie przez organy świadczeń dwukrotnie, nie przesądza o tym, że wypłaconych świadczeń nie można zakwalifikować do kategorii nienależnie pobranych świadczeń. Doświadczenie życiowe oraz zasady logiki nie pozwalają na bezkrytyczne uznanie, że skarżąca nie miała świadomości, że wypłata świadczeń przez dwa organy, za ten sam okres jest dokonywana prawidłowo. Działanie strony, która poinformowała Wójta Gminy C. o zmianie miejsca zamieszkania świadczy o tym, że była prawidłowo i skutecznie pouczona o zasadach i warunkach przyznania oraz wypłaty świadczeń. Twierdzenia zawarte w skardze, że świadczenia z funduszu stanowią jej podstawowe źródło utrzymania nie pozwalają przyjąć, że skarżąca mogła nie zauważyć, iż świadczenia te za lipiec, sierpień i wrzesień 2023 r. zostały wypłacone dwukrotnie - zarówno przez Prezydenta Miasta L., jak i Wójta Gminy C.. Nawet zaś osoby niezbyt zorientowane w regulacjach prawnych nie miałyby wątpliwości, że podwójna wypłata świadczeń jest niezgodna z prawem i może rodzić obowiązek zwrotu jednego z nich. Brak poinformowała organu – Wójta Gminy C. bądź Prezydenta Miasta L. – o nieprawidłowościach w dokonywanych wypłatach świadczy o niedopełnieniu przez skarżącą obowiązków informacyjnych i pozwala na uznanie wypłaconych świadczeń w kwocie 1050,00 zł za świadczenia nienależnie pobrane w świetle art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. Wobec tego organy prawidłowo na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy orzekły o zwrocie przedmiotowych świadczeń, a także ustaliły odsetki stosownie do art. 23 ust. 1a ustawy. Wobec prawidłowego uznania przez organy, że w niniejszej sprawie wystąpiły przesłanki określone w art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. oraz art. 28 ust. 1 i 1a ustawy (w sytuacji zaniechania przez skarżącą poinformowania organów o wypłacie tych samych świadczeń dwukrotnie) skarga w niniejszej sprawie była niezasadna. Dodatkowo należy wskazać, że skarżąca może złożyć wniosek o umorzenie świadczeń nienależnie pobranych na podstawie art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., o czym była już informowała w zaskarżonej decyzji. Należy podkreślić, że zgodnie z powołanym przepisem - organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ustawa nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga zatem od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy - w tym sytuację materialną, stan rodziny, stan zdrowotny, okoliczność uzyskiwania dochodu czy zdolność zarobkowania. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Postępowanie administracyjne dotyczące umorzenia nienależnie pobranych świadczeń prowadzone jest niezależnie (następczo) od postępowania w sprawie uznania świadczeń za niezależnie pobrane. Dopiero więc po zakończeniu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ administracji ma możliwość prowadzenia postepowania na podstawie art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. – w sprawie umorzenia tych świadczeń. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę. W zakresie wniosku ustanowionego w ramach prawa pomocy pełnomocnika skarżącej, Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 763 ze zm.).