II SA/Lu 818/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska (sprawozdawca) Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski Protokolant Sekretarz sądowy Marzena Okoń po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 29 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi T. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia okresowego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] czerwca 2018r. Nr [...] Decyzją z dnia [...] lipca 2018 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania T. W. - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 z późn. zm.), dalej jako "k.p.a.", art. 107 ust. 4a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2017 r., poz. 1769, z późn. zm.), dalej jako "u.p.s." - utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy [...] przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia [...] czerwca 2018 r., Nr [...] o odmowie przyznania "świadczenia wg orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. pkt 6 oraz zaświadczenia lekarskiego z [...] czerwca 2016 r." i o odmowie "przyznania świadczenia okresowego z przeznaczeniem na zakup środków pomocniczych, lekarstw, środków higieny i sanitarnych". W uzasadnieniu wyjaśniono, że postępowanie zostało wszczęte na wnioski T. W. z dnia [...] i [...] maja 2018 r. W piśmie z dnia [...] maja 2018 r. wnioskodawczyni została poinformowana o terminie wizyty pracowników socjalnych w dniu 6 czerwca 2018 r. We wskazanym dniu pracownicy socjalni w asyście Policji zgłosili się do niej w celu przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego, jednak nikt nie otworzył drzwi. Organ I instancji uznał zatem, że wnioskodawczyni odmawia współdziałania z organem i na podstawie art. 107 ust. 4a i art. 11 ust. 2 u.p.s. odmówił przyznania pomocy, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło to stanowisko. Organy obu instancji wyjaśniły, że w świetle tych przepisów, a także art. 4 i art. 7 u.p.s., osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są zobowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Przez współdziałanie należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z uzasadnionych i rozsądnych propozycji pracownika socjalnego pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe. To umożliwienie pracownikowi socjalnemu ustalenia całokształtu sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej beneficjenta, co będzie się urzeczywistniać poprzez złożenie wyczerpujących i zgodnych z rzeczywistością informacji, przedłożenie stosownych dokumentów, czy też złożenie wyczerpujących wyjaśnień niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy. Takiej postawy T. W. nie przejawiała. Ostatni wywiad środowiskowy, w którym brała udział i który podpisała miał miejsce 20 grudnia 2012 r. Następnie przez cały 2013 r. nie został przeprowadzony z nią żaden wywiad, gdyż nie wpuszczała pracowników socjalnych do domu, pomimo że była informowana pisemnie o terminach wywiadu. Przez następne lata, tj. od 2014 r. do chwili obecnej nie podpisała żadnego wywiadu, przy czym w okresie od czerwca 2017 r. do października 2017 r. oraz w lutym 2018 r. nie wpuszczała pracowników socjalnych do mieszkania, natomiast w pozostałych przypadkach przeważnie informowała, że nic się nie zmieniło, a wywiadu nie podpisywała, podnosząc następnie, że dane zawarte w wywiadzie są sfałszowane. Działanie T. W., będącej osobą w pełni poczytalną, jest przy tym nacechowane negatywnością, niechęcią, negacją, celowym utrudnianiem. Zachowanie takie wyczerpuje przesłanki z art. 11 ust. 2 i art. 107 ust. 4a u.p.s., które przewidują sankcje w postaci odmowy udzielenia pomocy lub uchylenia decyzji przyznającej pomoc. Jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozumieniu powołanego przepisu jest odmowa lub uniemożliwianie pracownikom socjalnym przeprowadzenia środowiskowego wywiadu rodzinnego w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej. Jasne jest bowiem, że w takim przypadku organ nie jest w stanie prawidłowo ustalić rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej wnioskodawcy, od której zależy zarówno rozmiar, jak i forma udzielanej pomocy, a art. 106 ust. 4 u.p.s. wprost ustanawia wymóg jego przeprowadzenia przed wydaniem decyzji. Rodzinny wywiad środowiskowy stanowi swoiste postępowanie dowodowe, prowadzone z udziałem strony, w którym osoba może zgłosić pracownikowi potrzeby i oczekiwania, natomiast organ podejmuje szereg czynności pozwalających na określenie rzeczywistych jej potrzeb i własnych możliwości. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności, bowiem z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi. Słuszne jest zatem wyrażane w orzecznictwie zapatrywanie, stosownie do którego utrudnianie lub uniemożliwienie pracownikom socjalnym przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w pełni uzasadniają odmowę przyznania świadczenia. W świetle powyższego T. W. powinna wykazać aktywność w rozwiązywaniu własnych problemów oraz gotowość współdziałania w tym celu z innymi. Nie powinna mieć miejsca sytuacja, w której osoba wnioskująca o przyznanie pomocy, niebędąca osobą chorą psychicznie, odmawia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego bez podania przyczyn, co uniemożliwia ustalenie sytuacji faktycznej i w konsekwencji podjęcie stosownych działań. Nieobecność wnioskodawczyni w domu o godzinie wskazanej przez organ, przy braku zgłoszenia jakichkolwiek zastrzeżeń co do terminu wizyty, stanowi świadczy o braku współdziałania z pracownikiem socjalnym. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie T. W. domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji, zarzucając organowi stronniczość, brak profesjonalizmu, fałsz w protokołach (organ powiela szablony w protokołach wywiadu, nie uwzględniając zmian wskazywanych przez stronę w pismach procesowych), najścia z Policją, niezażądanie aktualnego zaświadczenia o stanie zdrowia, naruszenie art. 107 ust. 4a u.p.s. ("29 marca 2018 r."). W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, gdyż decyzja o odmowie przyznania skarżącej spornych świadczeń, została wydana z naruszeniem art. 11 ust. 2 i art. 107 ust. 4a u.p.s. Bezspornie w świetle art. 4 u.p.s. - osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej, a w myśl zaś art. 11 ust. 2 - brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Jedną z form współdziałania strony z organem jest przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W myśl bowiem art. 106 ust. 4 u.p.s., decyzja o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia może być wydana po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, mającego na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin wymagających pomocy (art. 107 ust. 1 u.p.s.), a w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny oraz gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu; w świetle art. 107 ust. 4 u.p.s., aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych. Nie ulega wątpliwości, że ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, a z art. 107 ust. 4a u.p.s. wynika, że niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej, stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Należy jednak podkreślić, że ocena tego, czy rzeczywiście strona odmówiła przeprowadzenia wyznaczonego wywiadu, a także tego, czy nieprzeprowadzenie danego wywiadu uniemożliwia ustalenie sytuacji materialnej strony, zależy od konkretnych okoliczności. W sprawie niniejszej uznanie przez organy obu instancji, że T. W. odmówiła przeprowadzenia z nią aktualizacyjnego wywiadu w dniu 6 czerwca 2018 r. i w konsekwencji odmowa przyznania świadczenia na tej podstawie, wobec braku aktualnych informacji o jej sytuacji materialnej, są nieuzasadnione. Faktem jest, że w wyznaczonym na wywiad dniu, skarżąca nie otworzyła drzwi mieszkania. Okoliczność ta nie była jednak wystarczająca do uznania, że skarżąca odmawia współdziałania z organem. Organ nie podjął bowiem kolejnej próby przeprowadzania wywiadu w tej sprawie, nie wskazał również, by w innych sprawach próby przeprowadzenia wywiadu były bezskuteczne. Tymczasem Sądowi jest znane z urzędu, że w innej sprawie (II SA/Lu 817/18) organ przeprowadził ze skarżącą w dniu 29 marca 2018 r. wywiad aktualizacyjny i na podstawie tego wywiadu ustalił jej sytuację materialną i dochodową i wydał decyzję merytoryczną. W świetle przytoczonego art. 107 ust. 4 u.p.s., który wymaga aktualizacji wywiadu, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, wywiad z dnia 29 marca 2018 r. był miarodajny do ustalenia sytuacji strony i wydania rozstrzygnięcia merytorycznego. Podstawą odmowy przyznania świadczeń nie mogła więc być odmowa współdziałania skarżącej z organem. Należy podkreślić, że bierna lub negatywna postawa wnioskodawcy nie zwalnia właściwego organu od obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i nie może stanowić podstawy do automatycznego zastosowania art. 11 ust. 2 u.p.s. Na organie administracji w każdym wypadku spoczywa obowiązek wyczerpującego zebrania i wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego (art. 7 i 77 § 1 k.p.a.) – może okazać się konieczne przeprowadzenie wywiadu z rodziną osoby korzystającej z pomocy, dokonanie oględzin miejsca zamieszkania i zebranie danych posiadanych z urzędu. Dopiero, gdy powyższe zebrane dane nie dają podstawy do stwierdzenia istnienia przesłanek przyznania świadczenia, możliwa jest odmowa jego przyznania z powołaniem podstawy prawnej z art. 11 ust. 2 u.p.s. W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302) uchylił decyzje organów obu instancji. Rozpatrując sprawę ponownie, organ uwzględni powyższe rozważania.