II SA/Lu 856/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Dudek po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w zakresie sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 12 marca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P. B. na postanowienie Odwoławczej Komisji Stypendialnej [...] Uniwersytetu [...] z dnia [...] r., znak: [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia zaświadczenia p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie go w całości od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Pismami z dnia [...] r. oraz z dnia [...] r. starszy referendarz sądowy wezwał skarżącego do nadesłania w terminie siedmiu dni od otrzymania wezwań dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń potwierdzających stan jego majątku i dochodów, tj. wyciągu z posiadanych rachunków bankowych i lokat bankowych za okres od [...] r. do [...] r. włącznie oraz zestawienie przychodów i wydatków z prowadzonej działalności gospodarczej za ten okres, a także wysokość stałych miesięcznych kosztów utrzymania za okres od [...] r. do [...] r. Postanowieniem z dnia [...] r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy z uwagi na niewykazanie zaistnienia przesłanek zawartych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw, wskazując, że referendarz błędnie przyjął, iż wskazane w wezwaniu z dnia [...] r. dokumenty źródłowe nie zostały nadesłane w terminie, tj. w dniu [...] r., stąd odmowa przyznania prawa pomocy została oparta na błędnej przesłance. Wyjaśnił ponadto, że dochód wykazany przez niego za rok 2017 nie uwzględnia składek ZUS, których nie regulował, ponieważ nie było go stać na ich opłacenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6 – 8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący nie wykazał zaistnienia tych przesłanek, pomimo tego, że w świetle powołanego przepisu to na nim, jako wnioskodawcy, spoczywał ten obowiązek. Należy bowiem podkreślić, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których wnioskodawca zamierza wywieść skutki prawne, leży po jego stronie, zaś rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie przez niego udowodnione (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 618-619). Z oświadczenia strony na formularzu PPF wynika, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, jest właścicielem 50% udziałów w działce o powierzchni [...] ha o wartości [...] złotych, posiada oszczędności w kwocie [...] złotych, otrzymał darowiznę od ojca w wysokości [...] złotych, prowadzi niedochodową działalność gospodarczą (podkreślił, że nie stać go na opłacenie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego). Ponadto skarżący oświadczył, że posiada niespłacony kredyt na kwotę [...] złotych i zadłużenie w ZUS na kwotę [...] złotych. Podkreślił, że znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji finansowej, co nie pozwala mu na ponoszenie kosztów postępowania, zwłaszcza, że nie może liczyć na pomoc finansową rodziny. W piśmie stanowiącym odpowiedź na wezwanie referendarza z dnia [...] r. skarżący oświadczył, że środki z których się obecnie utrzymuje, pochodzą z działalności gospodarczej i nie mają stałej wysokości, zaś zgromadzone oszczędności przeznaczone są na koszty podstawowego utrzymania. Oświadczył też, że nie dysponuje dokumentami wskazującymi na wysokość kosztów utrzymania koniecznego, gdyż te szybko "blakną" i nie ma ich wszystkich. Dlatego nie może określić kosztów utrzymania. Wskazał, że zamieszkuje w pokoju w domu rodzinnym o powierzchni [...] m², ale nie wie, jakie są jego koszty utrzymania, gdyż ponosi je właściciel. W związku z nieścisłościami, jakie pojawiły się między oświadczeniami skarżącego zawartymi na druku PPF i w powyższym piśmie, wezwano go do nadesłania wyciągu z posiadanych rachunków bankowych oraz lokat bankowych za okres od [...] r. do [...] (włącznie) r. dokumentujących wszelkie dokonywane na nich operacje oraz zestawienia przychodów i wydatków z prowadzonej działalności gospodarczej za okres od [...] r. do [...] (włącznie) r. W odpowiedzi na wezwanie skarżący nadesłał zestawienie przychodów i wydatków za okres od [...] do [...] r. Wynika z niego, że w tym okresie z prowadzonej dzielności gospodarczej osiągnął przychód w kwocie [...] zł, zaś koszty uzyskania przychodu wyniosły [...] zł. Dochód z tego okresu wyniósł więc [...] zł. Podkreślenia wymaga, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź posiadane przez nie środki są bardzo ograniczone i zaspokajają jedynie podstawowe potrzeby życiowe. Wskazać również trzeba, że ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W myśl art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Wskazać należy, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów w trybie powołanego przepisu, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony. W takiej sytuacji, to jest wówczas, gdy podmiot wnioskujący o przyznanie mu prawa pomocy, a więc udzielenie mu ulgi w ponoszeniu kosztów jego udziału w postępowaniu sądowym i ustanowienie adwokata, uchyla się od udzielenia sądowi wyczerpującej informacji na temat jego sytuacji majątkowej oraz finansowej, przyjmuje się, że nie wykazał on zasadności swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić bowiem trzeba, że z istoty postępowania w przedmiocie prawa pomocy wynika, że wymaga ono współdziałania strony, która złożyła wniosek, z organem rozpoznającym ten wniosek, w celu dokładnego i wnikliwego ustalenia rzeczywistej sytuacji strony, po to, by umożliwić właściwą ocenę jej zdolności finansowej. Należy podzielić stanowisko referendarza, że skarżący, nie nadsyłając wyciągu z rachunków bankowych i lokat oraz oświadczenia wskazującego wysokość stałych miesięcznych kosztów utrzymania, w sytuacji, gdy jego oświadczenia dotyczące stanu majątkowego i dochodów są sprzeczne, uniemożliwił w praktyce ustalenie tego, czy i w jakim zakresie może ponosić koszty postępowania. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że skarżący wykazał zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. np. postanowienie NSA z dnia 24 kwietnia 2013 r., I OZ 251/13, 4 lipca 2013 r., I OZ 546/13 czy z dnia 26 września 2013 r., II OZ 792/13). Również pozostałe okoliczności podnoszone przez wnioskodawcę nie mają wpływu na ocenę zasadności jego wniosku o przyznanie mu prawa pomocy w niniejszej sprawie. W szczególności nie daje jednak podstaw do uwzględnienia jego wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczność, że skarżący jest zadłużony. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest bowiem pogląd, że co do zasady obciążenia finansowe wynikające z konieczności spłacania zadłużenia pozostają w sferze indywidualnej osoby i nie mogą skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu postępowania sądowego (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 września 2014 r., II FZ 1309/14 oraz z dnia 18 listopada 2015 r., II OZ 1146/15). Niewątpliwie zatem opisane wyżej należności nie mogą wyprzedzać należności sądowych. Skarżący nie uprawdopodobnił również zaistnienia podnoszonej w sprzeciwie okoliczności nieotrzymania od ojca darowizny w kwocie [...] zł, którą wykazywał jako część swojego majątku w formularzu PPF. Wbrew twierdzeniu zawartemu w sprzeciwie, podstawą odmowy przyznania prawa pomocy nie było uznanie przez referendarza, że skarżący nadesłał dokumenty żądane w wezwaniach po terminie, ale okoliczność, że były one niekompletne. Ponownie należy podkreślić, że brak oświadczenia lub dokumentów źródłowych dotyczących wysokości kosztów utrzymania oraz wyciągu z kont i lokat bankowych uniemożliwiło referendarzowi dokonanie oceny tego, czy skarżący nie ma możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, jak i tego, czy poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek w kosztach utrzymania koniecznego dla niego. Mając na uwadze brak współdziałania ze strony skarżącego, oczywistym jest, że nie dopełnił on obowiązku spoczywającego na nim w myśl art. 246 § 1 i 2 i art. 255 p.p.s.a., w związku z ubieganiem się o przyznanie prawa pomocy. Stanowisko wnioskodawcy co do braku środków finansowych na poniesienie kosztów postępowania sądowego nie znajduje potwierdzenia w treści złożonych przez niego dokumentów. Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekł, jak w postanowieniu.