II SA/Lu 883/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur (sprawozdawca) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Marzena Okoń po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 lutego 2025 r. sprawy ze skargi E. M. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu z dnia 4 września 2024 r., znak SKO.PS/40/390/2024 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Miasta T. L. z dnia [...] r., znak [...] II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu na rzecz E. M. Ż. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. E. Ż. (dalej jako "strona", "skarżąca") wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 4 września 2024 r. utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta T. L. z dnia 5 sierpnia 2024 r., w której ustalono skarżącej odpłatność za pobyt ojca K. W. w Domu Pomocy Społecznej w T., za okres od dnia 6 maja 2020r. do dnia 15 stycznia 2023r. w łącznej wysokości 13.689,69 zł, zobowiązano do wpłaty kwoty na wskazany rachunek bankowy oraz odmówiono zwolnienia wymienionej z ponoszenia wskazanej opłaty. Z akt sprawy wynika następujący stan faktyczny i prawny: K. W. został skierowany przez prze organ I instancji do domu pomocy społecznej na podstawie decyzji z 4 maja 2020 r. Następnie wymieniony został umieszczony w Domu Pomocy Społecznej decyzją Starosty [...] z 5 maja 2020 r., gdzie przebywał w okresie od 6 maja 2020 r. do 15 stycznia 2023 r. W związku z faktem, że opłata wnoszona przez mieszkańca DPS nie wystarczała na pokrycie w pełni średniego miesięcznego kosztu utrzymania organ I instancji prowadził postępowanie dotyczące ustalenia osób zobowiązanych do partycypowania w kosztach pobytu K. W. w DPS w toku, którego ustalono, że E. Ż. jest córką wymienionego. Pismem z 7 lipca 2023 r. strona została poinformowana przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w T. L. o prowadzonych czynnościach w sprawie ustalenia ponoszenia przez skarżącą odpłatności za pobyt ojca w DPS. W dniu 6 listopada 2023 r. strona stawiła się do MOPS i wyraziła zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, jednakże nie podała wszystkich informacji, w tym dotyczących sytuacji dochodowej rodziny. Strona poinformowała, że K. W. był dla niej obcą osobą, nie znała go i nie miała z nim kontaktu. Nie została również przez wymienionego uznana za córkę. W tym samym dniu strona złożyła oświadczenie, że nie wyraża zgody na ponoszenie odpłatności za pobyt K. W. w Domu Pomocy Społecznej w T. oraz że wymieniony jest dla niej osobą obcą, nie uczestniczył nigdy w wychowaniu i nie próbował nawiązywać z nią kontaktu. Organ I instancji wszczął postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia stronie odpłatności za pobyt K. W. w DPS za okres od 6 maja 2020 r. do 15 stycznia 2023 r., zawiadamiając skarżącą pismem z 23 lutego 2024 r. Decyzją z 29 marca 2024 r. Burmistrz Miasta T. L. ustalił stronie odpłatność za pobyt ojca K. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od dnia 6 maja 2020 r. do dnia 15 stycznia 202 3r. w łącznej wysokości 13.689,69 zł oraz zobowiązał do wpłaty kwoty na wskazany rachunek bankowy. Pismem z 3 kwietnia 2024 r. (data wpływu do organu 5 kwietnia 2024 r.) skarżąca zwróciła się z wnioskiem o zwolnienie jej na podstawie artykułu 64 pkt 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2024 r., poz.1283 z późn. zm.) – dalej jako "u.p.s.", w całości z opłaty za pobyt w okresie od 6 maja 2020 r. do 15 stycznia 2023 r. w Domu Pomocy Społecznej K. W. w przypadku ustalenia, że zachodzą podstawy do obciążenia jej taką opłatą; przeprowadzenia dowodu z dołączonych do niniejszego pisma oświadczeń E. M. Ż. oraz Z. M. na fakt rażącego naruszenia przez wymienionego obowiązków rodzinnych względem skarżącej; przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka Z. M. na fakt rażącego naruszenia przez wymienionego obowiązków rodzinnych względem skarżącej, gdyby w ocenie organu wskazane oświadczenie było niewystarczającym dowodem na wskazane w nim fakty. Strona wniosła ponadto pismem z 15 kwietnia 2024 r. odwołanie od decyzji organu I instancji z 29 marca 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 8 maja 2024 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji wskazując, że prowadząc ponownie postępowanie organ rozważy przeprowadzenie dowodu z oświadczenia skarżącej oraz jej matki, załączonych do pisma z 3 kwietnia 2024 r. oraz oceni czy na tle okoliczności sprawy wystąpiły przesłanki warunkujące jej całkowite zwolnienie z opłaty za pobyt ojca w DPS. W toku ponownie przeprowadzone postępowania przeprowadzono w dniu 17 lipca 2024 r. dowód z przesłuchania strony oraz świadka – Z. M.. W trakcie przesłuchania Z. M. potwierdziła, że E. Ż. jest jej córką oraz K. W. oraz podała, że wymieniony nie płacił dobrowolnie alimentów na córkę, prowadzona była egzekucja komornicza. Potwierdziła, że wymieniony odbywał karę pozbawienia wolności za niealimentację, lecz nie posiada dokumentów w tej sprawie. Wskazaną informację posiada od innych osób. Z. M. podała także, że K. W. nie utrzymywał z nią i z córką żadnych kontaktów. Co do tego jaki był stosunek wymienionego do kwestii przyszłego ojcostwa, ciąży odpowiedziała, że na początku ucieszył się, dopiero w czwartym miesiącu ciąży zmienił zdanie, powiedział jej, że się nie ożeni i aby usunęła ciążę. Nie interesował się on ciążą, ani tym, gdzie zamieszka po urodzeniu z dzieckiem. W tym czasie, gdy była w ciąży, mieszkała u swojej siostry w T. L., później, jeszcze przed urodzeniem, pozwała [...] o utrzymanie jej finansowo za okres 3 miesiące przed urodzeniem i 3 miesiące po urodzeniu dziecka, gdyż takie były wtedy przepisy. Stwierdziła, że wymieniony nie widział dziecka po urodzeniu, nie interesował się nim, nie interesował się nigdy córką, ani jej chrzcinami, nauką, czy weselem. W toku przesłuchania strona wskazała, że nie wyraża zgody na odpłatność za pobyt K. W. w DPS twierdząc, że był on tylko ojcem biologicznym, nigdy nie był ojcem w prawdziwym słowa tego znaczeniu, nigdy nie interesował się jej życiem, tym co się z nią dzieje, nie uczestniczył w jej życiu. Skarżąca wskazała, że nie została poinformowana wcześniej o tym, że wymieniony ma trafić do DPS, nikt jej nie pytał, czy się zgadza na umieszczenie go w DPS. Takiej informacji nie miała również z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, ani od DPS-u, ani od jego dzieci. Dowiedziała się o tym, że przebywał w DPS-sie już po jego śmierci z pisma z MOPS w T. L., dotyczącego pokrycia kosztów tego pobytu. Skarżąca wskazała także, że nie pamięta ona w jakich okolicznościach dowiedziała się, że jest córką K. W.. Podkreśliła, że wymieniony nigdy nie utrzymywał z nią kontaktów, nie dawał żadnych prezentów okolicznościowych, nie rozpoznałaby go na ulicy, nie wie jak wyglądał, nie kontaktował się telefonicznie, ani listownie. Dodała, że z opowieści matki wie, że alimenty nie były dobrowolnie płacone. Strona wskazała, że nie ma żadnych dokumentów w tej sprawie. W przeprowadzonym w dniu 17 lipca 2024 r. wywiadzie środowiskowym strona wskazała, że nie wyraża zgody na pokrycie kosztów pobytu K. W. za pobyt w DPS. Wymieniony nigdy się z nią nie kontaktował, nie znała biologicznego ojca, nie brał on udziału w jej wychowaniu, nie interesował się jej życiem w jakikolwiek sposób i nie uważa ona go za swego ojca z wyjątkiem związku biologicznego. Ponadto oświadczyła, że nie wyraża zgody na ujawnienie dochodów i wydatków, ponieważ ewentualny obowiązek obciążenia jej opłatą kwestionuje z przyczyn słusznościowych, w przypadku nałożenia na nią obowiązku wniesienia opłaty wnosi o zwolnienie z niej na podstawie art. 64 p. 7 u.p.s. Decyzją z 5 sierpnia 2024 r. Burmistrz Miasta T. L. ustalił skarżącej odpłatność za pobyt ojca K. W. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od dnia 6 maja 2020r. do dnia 15 stycznia 2023r. w łącznej wysokości 13.689,69 zł, zobowiązał do wpłaty kwoty na wskazany rachunek bankowy oraz odmówił zwolnienia wymienionej z ponoszenia wskazanej opłaty. W uzasadnieniu organ I instancji stwierdził m.in., że skarżąca jest jedną z osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS. Wobec braku możliwości ustalenia sytuacji dochodowej rodziny strony oraz braku zgody na ponoszenie przez nią odpłatności za pobyt ojca w DPS w [...], w tym w drodze umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., zasadnym było ustalenie odpłatności skarżącej za w/w pobyt w drodze decyzji administracyjnej. W ocenie organu I instancji, na podstawie zgromadzonych dokumentów, w tym biorąc pod uwagę oświadczenia strony i jej matki, zeznania strony i świadka Z. M. z dnia 17 lipca 2024 r., brak jest podstaw do zwolnienia w całości lub w części z w/w odpłatności w oparciu o art. 64 pkt 7 u.p.s. Organ I instancji stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie dostarczono dokumentów potwierdzających bezskuteczność alimentacji, brak jest także dowodów na pozbawienie K. W. władzy rodzicielskiej nad E. M. Ż., brak też dowodów odnośnie karalności wymienionego za niealimentację. W opinii organu I instancji same oświadczenia oraz zeznania strony i świadka są niewystarczające. Ponadto wskazano, że art. 64 u.p.s. przewiduje możliwość (a nie wymóg) zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. W rozpatrywanej sprawie należy zauważyć, że rodzinny wywiad środowiskowy cz. II przeprowadzany ze stroną zawiera istotne braki, gdyż strona nie wyraziła zgody na podanie informacji o sytuacji dochodowej rodziny, a więc wywiad ten nie jest kompletny. Organ w tej sytuacji nie ma więc możliwości ocenić, czy sytuacja dochodowa rodziny strony ma wpływ na wysokość ustalonej opłaty i czy jest na tyle trudna, aby nie pozwolić na wniesienie tej opłaty. Zdaniem organu I instancji w trakcie postępowania administracyjnego strona nie wykazała rażącego naruszenie przez K. W. obowiązku alimentacyjnego, nie przedstawiła żadnych dokumentów, które taką sytuację by potwierdziły, dlatego nie można przychylić się do wniosku strony o zwolnienie z opłaty na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s. Ponadto nie jest znana sytuacja dochodowa rodziny strony i nie jest znany dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie. W ocenie organu I instancji taka sytuacja wyklucza możliwość zwolnienia z odpłatności, pomimo przeprowadzonego dowodu z zeznań strony i świadka oraz z ich oświadczeń. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca nie zgodziła się z odmową zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca w DPS. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymując w mocy zaskarżona decyzję i uzasadniając swoje stanowisko podzieliło argumentację organu I instancji, zgodnie z którą to złożone w sprawie oświadczenia skarżącej nie są wystarczające dla udowodnienia wynikających z nich okoliczności. W szczególności, w treści ww. oświadczeń zawarte są jedynie ogólnikowe stwierdzenia, dotyczące braku utrzymywania kontaktów między K. W. a jego córką. Zdaniem Kolegium skarżąca nie wskazała przy tym na żadne szczegóły dotyczące spraw sądowych toczących się z udziałem jej ojca, w tym nie potwierdziła bezskuteczności prowadzonego wobec niego postępowania w przedmiocie egzekucji alimentów na jej rzecz. Nie wskazała również sądu, bądź komornika, przed którymi toczyły się przedmiotowe sprawy, bądź zakładu karnego, w którym jej ojciec miał odbywać karę pozbawienia wolności za uchylanie się od alimentacji. Zdaniem Kolegium wobec nieudowodnienia przez skarżącą zaistnienia w niniejszej sprawie przesłanki, o której mowa w art. 64 pkt 7 u.p.s., organ I instancji w sposób zasadny odmówił zwolnienia jej z odpłatności z tytułu pobytu jej ojca w Domu Pomocy Społecznej w [...]. W skardze do tut. Sądu skarżąca wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych zarzuciła naruszenie: I. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 80 k.p.a. poprzez pominięcie przy dokonywaniu oceny materiału dowodowego okoliczności, wynikających z dowodu z przesłuchania świadka Z. M. oraz z dowodu z przesłuchania strony, którym to dowodom organ nie odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a z których wynika, że K. W. był dla skarżącej obcą osobą, nigdy nie widział córki, nigdy się z nią nie spotkał i nie próbował nawiązać z nią kontaktu, nie uczestniczył w jej wychowaniu, a ponadto próbował nakłonić matkę skarżącej do usunięcia ciąży po upływie 16 tygodnia ciąży, czym okazał swój niegodziwy stosunek do córki, co doprowadziło do błędnego ustalenia, że w sprawie nie zaszły przesłanki do zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt K. W. w DPS; art. 7 k.p.a. poprzez: nierozpoznanie zarzutów sformułowanych w odwołaniu od decyzji organu I instancji, co doprowadziło do stwierdzenia braku podstaw do jej uchylenia i jednoczesnego zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej; przekroczenie granic uznania administracyjnego poprzez dokonanie dowolnego wyboru z pominięciem wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy; art. 11 k.p.a. i usankcjonowanej w nim zasady przekonywania poprzez sformułowanie uzasadnienia decyzji w sposób lakoniczny, nie odnosząc się do zarzutów sformułowanych w odwołaniu od decyzji organu I instancji oraz umieszczenie w rekonstrukcji stanu faktycznego okoliczności nieznajdujących oparcia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, pomijając fakty mogące mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy; art. 8 § 1 k.p.a. poprzez konstrukcję uzasadnienia decyzji organu II instancji w sposób, który wskazuje na całkowicie błędną rekonstrukcję stanu faktycznego, nieznajdującą oparcia w niebudzących w tym zakresie jakichkolwiek wątpliwości dowodach, co nie pozwala przyjąć, iż organ dochował zasady pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej; art. 83 § 3 k.p.a. poprzez brak uprzedzenia świadka Z. M. o prawie odmowy zeznań i odpowiedzi na pytania oraz o odpowiedzialności za fałszywe zeznania, co, jak można się tylko domyślać, mogło mieć wpływ na pominięcie dowodu z tych zeznań przy dokonywaniu oceny i rekonstrukcji stanu faktycznego, ale jednocześnie z uwagi na naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. polegające na braku wyjaśnienia przyczyn takiego pominięcia, nie zostało skarżącej wskazane, utrudniając tym samym dokonanie oceny prawidłowości kontroli instancyjnej; art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji Burmistrza Miasta T. L. z 5 sierpnia 2024 r., w sytuacji gdy w świetle zgromadzonego materiału dowodowego zasadne było uchylenie jej punktu 3 i orzeczenie o zwolnieniu E. M. Ż. z obowiązku poniesienia opłaty za pobyt w DPS K. W.. II. prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 64 pkt 7 u.p.s. przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że podstawą dla zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej jest łączne spełnienie przesłanek w postaci rażącego naruszenia przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego oraz innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, w sytuacji gdy przepis ten dopuszcza takie zwolnienie w przypadku spełnienia co najmniej jednej z wymienionej z przesłanek, tj. rażącego naruszenia przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła m.in., że Kolegium całkowicie pominęło przy dokonywaniu oceny dowodów, a następnie rekonstrukcji stanu faktycznego dowód z przesłuchania świadka - Z. M. oraz z przesłuchania strony. Organ odwoławczy wspomina jedynie o oświadczeniach skarżącej, zarzucając im jednocześnie lakoniczną treść, nie odnosząc się do dowodu z zeznań świadka ani też z przesłuchania strony. Ponadto nie wskazał przyczyn, dla których całkowicie pominął ten dowód. Zdaniem skarżącej pominięcie dowodów osobowych, a tym samym nieuwzględnienie wynikających z nich okoliczności, co doprowadziło do nierozważenia podstaw dla zwolnienia strony z opłaty za pobyt ojca w DPS, należy ocenić jako przekroczenie granic uznania administracyjnego. W ocenie skarżącej w niniejszej sprawie nie doszło do wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych. Strona zwróciła także uwagę, że organ odwoławczy myli podstawowe okoliczności faktyczne sprawy wskazując w rozwiązaniach na skarżącego i żyjącą babcię. W ocenie skarżącej powyższe w sposób naturalny skłania to do wniosku, że zaskarżona decyzja była niejako kopią innej, wydanej wcześniej przez Kolegium decyzji o odmowie zwolnienia z opłaty. Dodatkowo strona podniosła, że wynikające z zeznań świadka i skarżącej zachowanie zmarłego, potwierdzone powyższymi dowodami, niewątpliwie wskazuje na naruszenie przez K. W. podstawowych powinności rodzica wobec dziecka. Stopień i sposób naruszenia obowiązków rodzinnych przez wymienionego wobec dziecka wskazuje na jego rażący charakter. Skarżąca podkreśliła, że trudno sobie wyobrazić bardziej jaskrawe naruszenie powyższych obowiązków przez rodzica niż to, że nigdy nie widział swojego dziecka i w ogóle się nim nie interesował. Jego nieobecność w życiu dziecka nie wynikała z powodu niemożliwych do usunięcia przeszkód. Miał on pełne prawo realizować swoje ojcowskie powinności, z prawa tego jednakże nie skorzystał. Skarżąca wskazała także, że organ dokonał ponadto błędnej wykładni art. 64 pkt 7 u.p.s. poprzez ustalenie, że jedynie dowód z dokumentu może przesądzać o wypełnieniu przesłanki do zwolnienia z opłaty. Kolegium pomija fakt, iż w redakcji powyższego przepisu przed sformułowaniem "na podstawie dokumentów" znajduje się słowo "w szczególności" które wskazuje, że przedstawiony katalog dowodów jest katalogiem otwartym, a dowód z dokumentów został tam wymieniony jedynie przykładowo. Podkreślono, że przedłożenie dokumentów jest znacznie utrudnione za sprawą upływu kilkudziesięciu lat od momentu ich wytworzenia, przy jednoczesnym uzasadnionym braku możliwości przewidzenia, iż kiedykolwiek mogą one być jeszcze przydatne. Skarżąca podkreśliła, że brak jest zatem podstaw, aby w jakikolwiek sposób ograniczać moc dowodową dowodu z przesłuchania świadka i przesłuchania strony, w sytuacji w której organ zdecydował się na przeprowadzenie tego ostatniego dowodu. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżony akt administracyjny według kryterium zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego i według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jego wydania. Stosownie natomiast do treści przepisu art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm. - dalej jako: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, nie będąc przy tym związane granicami skargi (art. 134 ustawy). Z art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Skarga podlegała uwzględnieniu, albowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu, który uzasadnia ich uchylenie. Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta T. L. odmawiającą skarżącej zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca K. W. w DPS w T.. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej do Sądu decyzji stanowiły przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu; 7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Wyjaśnić należy, że decyzja wydawana na podstawie art. 64 u.p.s. jest decyzją uznaniową. Świadczy o tym użyte w przepisie sformułowanie "można zwolnić". W konsekwencji kontrola jej legalności jest dokonywana w ograniczonym zakresie. Jak wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny, polega ona na zbadaniu czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2020 r., I OSK 1011/20; wszystkie przywołane w treści uzasadnienia orzeczenia dostępne są na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Kontrolując legalność aktu sąd ocenia czy w sprawie zachodziły warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2016 r., I OSK 2429/14).Sądowa kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do zbadania czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, tzn. czy organy obu instancji prawidłowo zebrały materiał dowodowy i rozważyły wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia. Sąd nie ocenia decyzji z punktu widzenia jej słuszności (por. wyrok WSA w Krakowie z 14 listopada 2012 r., III SA/Kr 3/12, wyrok NSA z 7 lipca 2015 r., I OSK 13575/14). Sąd w składzie orzekającym w sprawie podziela pogląd wyrażony w orzecznictwie, że w szczególności decyzje odmowne (negatywne) powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Zgodnie z zasadą przekonywania wyrażoną w art. 11 k.p.a. z decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Warszawie z 2 grudnia 2020 r., sygn. akt VIII SA/Wa 665/20). W przedmiotowej sprawie skarżąca złożyła wniosek o zwolnienie jej na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s. z ponoszenia opłaty na pobyt ojca w DPS ze względu na rażące naruszenie przez niego obowiązków rodzinnych. Dla odkodowania normy zawartej w art. 64 pkt 7 u.p.s. zasadnym jest sięgnięcie do uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej u.p.s., tj. ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66). Wskazano tam, że użyte w ustawie określenie "rażący" znaczy tyle co "wyraźny, rzucający się od razu w oczy, bardzo duży" i jest powszechnie używane, stosowane oraz poddawane sądowej wykładni od kilkudziesięciu lat na gruncie prawa cywilnego (chociażby "rażące uchybienia" - art. 303 k.c., "rażąca strata" - art. 357 (1), art. 632 § 2 k.c., "rażąca niewdzięczność" - art. 898 § 1 k.c.) oraz rodzinnego ("rażąco naganne postępowanie" - art. 58 § 2 k.r.o., "rażące zaniedbanie obowiązków wobec dziecka" - art. 111 § 1 k.r.o.). Użycie tego wyrażenia na gruncie projektowanego art. 64 pkt 7 ustawy jest zatem uzasadnione, gdyż organ będzie dokonywał oceny kwestii wypełniania obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (a więc obowiązków o charakterze prawnorodzinnym, czyli cywilnym sensu largo). Pojęcie "inne obowiązki rodzinne" obejmuje natomiast obowiązki szczegółowo zdefiniowane w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej w skrócie: "k.r.o.") dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej i relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem. Funkcjonuje również z powodzeniem w doktrynie prawnej. I tak wśród obowiązków rodzinnych wskazać należy: obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci (art. 87 k.r.o.), obowiązek wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.o.), obowiązek troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek przygotowania dziecka do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek rodziców i dzieci utrzymywania ze sobą kontaktów (art. 113 k.r.o.), obowiązek dopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do szkoły, obowiązek zapewnienia regularnego uczęszczania dziecka na zajęcia szkolne czy obowiązek zapewnienia dziecku warunków umożliwiających przygotowywanie się do zajęć szkolnych (art. 40 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe). Zgodnie z doktryną pojęcie obowiązków rodzinnych może być interpretowane szeroko. Do kategorii tej można zaliczyć zarówno obowiązki wynikające z przepisów prawa (np. obowiązek alimentacyjny, obowiązki wynikające z k.r.o.), jak i powinności czysto społeczne lub moralne ([...] (red.) i [...], Komentarz do art. 1008 Kodeksu cywilnego). W pojęciu niedopełnienia obowiązków rodzinnych mieści zaś się takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. II CKN 1397/00, LEX nr 75286; wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 27 lutego 2014 r., sygn. I ACa 1201/12, LEX nr 1623875; [...], Komentarz do art. 1008 Kodeksu cywilnego). W uzasadnieniu projektu ustawy wskazano, że wprowadzona zmiana w zakresie przesłanki z pkt 7 art. 64 u.p.s. zrodziła się z dostrzeżonej przez Rzecznika Praw Obywatelskich potrzeby wprowadzenia wyraźnej regulacji prawnej umożliwiającej organowi odstąpienie od obciążania odpłatnością za pobyt w domu pomocy społecznej w sytuacji, gdy zobowiązanie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (na wzór art. 1441 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Jak wskazano, RPO dostrzegł potrzebę zmiany prawa gdyż obowiązująca dotychczas regulacja nie pozwalała min. krewnym na uchylenie się od obowiązku ponoszenia opłaty w sytuacji, kiedy jego nałożenie nie zasługuje na uwzględnienie ze względu na szczególne okoliczności " (na przykład zobowiązanie do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej dotyczy osoby, która opuściła dawno rodzinę, nie realizowała obowiązku alimentacyjnego itp.)". Potrzebę taką dostrzegł również Rzecznik Praw Dziecka, w przypadkach gdy chodzi o odpłatność za rodziców, "którzy całe życie nie interesowali się swoim dzieckiem i nie dokładali jakichkolwiek starań do jego wychowania, utrzymania, nie wywiązywali się z odpowiedzialności rodzicielskiej" (por. wyrok WSA w Krakowiez 3 grudnia 2024 r. , III SA/Kr 1223/24). Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych w ramach przesłanek wskazanych w pkt 7 art. 64 u.p.s. należałoby uwzględnić długotrwałe niepłacenie alimentów lub ich przekazywanie w niepełnym wymiarze, porzucenie dziecka, długotrwałe niesprawowanie nad nim opieki, zmuszanie go do pracy lub działalności przestępczej, stosowanie przemocy. Trzeba zaznaczyć, że okoliczności, na które zamierza powołać się osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty za DPS, muszą być rażące i muszą zostać udowodnione (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 października 2023 r., sygn. VIII SA/Wr 453/23). Podkreślić również należy, że zwolnienie na podstawie art. 64 pkt 7 u.p.s. jest niezależne od sytuacji materialnej osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt osoby bliskiej w DPS-ie. Oznacza to, że ulga ta może być udzielona także wtedy, gdy strona dysponuje środkami finansowymi wystarczającymi do poniesienia części opłaty. W okolicznościach niniejszej sprawy skarżąca wnioskując o całkowite zwolnienie z ponoszenia opłaty wskazywała, że K. W. był tylko jej ojcem biologicznym, nigdy nie utrzymywał z nią kontaktu, nie poznała go, nigdy nie interesował się również jej życiem i nie uczestniczył w nim. Swoje relacje, a raczej ich brak strona opisała w swoim oświadczeniu z dnia 1 kwietnia 2024 r. oraz wskazała w trakcie przesłuchania w charakterze strony. Dodatkowo brak jakichkolwiek relacji skarżącej z biologicznym ojcem wynika z oświadczenia matki strony – Z. M. z dnia 1 kwietnia 2024 r. oraz z protokołu przesłuchania w charakterze świadka z dnia 17 lipca 2024 r. Wymieniona wskazała, że K. W. nigdy nawet nie widział swojego dziecka, nie zabiegał o to. Już w okresie prenatalnym, ale po upływie 16 tygodnia ciąży nakłaniał Z. M. do przeprowadzenia zabiegu przerwania ciąży. Biologiczny ojciec nie brał udział w uroczystościach tak ważnych w życiu dziecka jak chociażby chrzciny, urodziny, pierwsza komunia, ślub. K. W. nie wypełniał również obowiązku alimentacyjnego, co objawiało się ciągłymi zaległościami w płatności alimentów. Z zeznań matki skarżącej wynika ponadto, że obowiązek alimentacyjny był realizowany w drodze egzekucji komorniczej, która rzadko była skuteczna. Obowiązek ten nigdy nie został w pełni wyegzekwowany. W przedmiotowej sprawie organy administracji rozpoznające wniosek skarżącej o zwolnienie z odpłatności skupiły się, co słusznie podnosi skarga, wyłącznie na aspekcie obowiązku alimentacyjnego. W świetle art. 64 pkt 7 u.p.s. rażące naruszenie obowiązku alimentacyjnego jest jedną lecz nie wyłączną przesłanką jaką organ powinien ocenić rozważając zasadność wniosku o zwolnienie z odpłatności za pobyt w DPS. Jest jednak oczywistym, że nie jest to jedyna przesłanka o jakiej mowa w tej regulacji; należy do nich również rażące naruszenie innych niż obowiązek alimentacyjny obowiązków rodzinnych. W przepisie art. 64 pkt 7 u.p.s. jest zawarta alternatywa łączna poprzez użycie spójnika "lub". Wystarczy więc, że możliwe jest zidentyfikowanie jednej z przesłanek - niealimentacji lub naruszenia innych obowiązków rodzinnych - by stwierdzić, że zaistniał stan faktyczny, z którym ustawodawca wiąże możliwość zwolnienia z odpłatności. Natomiast jak już wyżej wskazano skarżąca wnosiła o zwolnienie z ponoszenia opłaty wskazując na rażące naruszenie innych obowiązków rodzinnych. Ponadto w niniejszej sprawie organy uznały, że tylko dowód z dokumentu może przesądzić o wypełnieniu przesłanki do zwolnienia z opłaty. W tym miejscu wyjaśnić należy, że zaniedbania rodzicielskie nie muszą być udokumentowane orzeczeniem sądu. Dysponowanie wyrokiem o zasądzenie alimentów, znęcanie się nad dzieckiem, jest nie tylko dowodem, lecz także znaczącym argumentem przemawiającym za zwolnieniem z opłaty, nie zawsze jednak strona jest w stanie taki dowód przedstawić. Nie należą do odosobnionych przypadki, w których rodzice zachowywali się niegodziwie wobec swoich dzieci, a w sytuacji gdy sami potrzebują pomocy, domagają się jej od swoich zstępnych. Dlatego ustawodawca rozszerzył katalog przesłanek z art. 64 u.p.s., dodając do nich okoliczność zaniedbywania w przeszłości zadań rodzicielskich lub rażącego naruszenia obowiązku alimentacyjnego, bez konieczności potwierdzania tych faktów wyrokiem sądowym. Wbrew stanowisku organów nie tylko kluczowym dowodem w tym postępowaniu mógł być dowód z dokumentu, ale zdaniem Sadu wykazanie rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych, a także obowiązku alimentacyjnego może nastąpić na podstawie każdego prawnie dopuszczalnego dowodu, w tym dowodu z zeznań świadków. Ponadto w niniejszej sprawie strona próbowała uzyskać jakiekolwiek dokumenty, dowody w postaci wyroków, niemniej jednak ze względu na znaczny upływ czasu (skarżąca pełnoletność uzyskała w 1985 r.) i obowiązujące przepisy dotyczące archiwizacji akt uzyskanie takich dokumentów jest niemożliwe. Powyższe potwierdza także dowód z dokumentu dopuszczony przez Sąd na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. w postaci pisma z Sądu Rejonowego w T. L. z dnia 13 listopada 2024 r. informującym, że nie ma możliwości do wglądu do akt spraw karnych, w których skazanym był K. W., prowadzonych w latach 1967 – 1990 przez sąd, gdyż wszystkie akta z tego okresu zostały zbrakowane. Mając na uwadze fakt, że dla strony K. W. był osoba obcą, nigdy go nie widziała, nie uczestniczył w jej życiu, trudno jest od niej wymagać by posiadała jakiekolwiek dokumenty potwierdzające rażące naruszenie obowiązków rodzinnych. Trudno jest także po upływie kilkudziesięciu lat oczekiwać by matka skarżącej posiadała dokumenty, które potwierdziłyby fakt niewywiązywania się przez K. W. z obowiązku alimentacyjnego wobec skarżącej. Przedstawiona w oświadczeniach, a także w zeznaniach świadka postawa K. W. obrazuje jego stosunek do skarżącej jako dziecka, w tym także jeszcze przed jej narodzeniem. Organy administracji publicznej w przedmiotowej sprawie nie wzięły pod uwagę całkowitej nieobecności w życiu skarżącej jej biologicznego ojca. Nieobecność ta, przejawiająca się całkowitym brakiem zainteresowania wobec skarżącej przez całe życie K. W. i zaniechaniem łożenia na jej utrzymanie, niewątpliwie stanowi rażące naruszenie przez niego nie tylko obowiązku alimentacyjnego, ale w szczególności innych obowiązków rodzinnych w rozumieniu art. 64 pkt 7 u.p.s. W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie wystarczającymi dowodami wykazującymi rażące niewypełnianie przez K. W. obowiązków rodzinnych wobec skarżącej, a także obowiązku alimentacyjnego są dowody osobowe (zarówno oświadczenia, jak i zeznania samej skarżącej jak i jej matki). Pominięcie przez organy dowodów osobowych, a tym samym nieuwzględnienie wynikających z nich okoliczności, doprowadziło do nierozważenia podstaw dla zwolnienia strony z opłaty, należy uznać jako przekroczenie granic uznania administracyjnego. Zdaniem Sądu, istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności faktyczne – w przedmiocie spełnienia przesłanki rażącego naruszenia przez mieszkańca DPS innych obowiązków rodzinnych oraz obowiązku alimentacyjnego względem osoby zobowiązanej do wnoszenia opłat – w przedmiotowej sprawie zostały wykazane w sposób pozwalający na uwzględnienie wniosku skarżącej. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, w postaci dowodów osobowych uzasadnia stwierdzenie, że fakty i okoliczności mające istotne znaczenie z punktu widzenia możliwości dokonania prawidłowego rozstrzygnięcia w przedmiocie całkowitego zwolnienia z opłat zostały wyjaśnione. Zgromadzony w tym zakresie materiał dowodowy jest wystarczający do oceny stanu faktycznego i na jego podstawie Sąd uznał, że dokonana przez organy ocena zebranego materiału dowodowego jest całkowicie dowolna, czym organy dopuściły się istotnego uchybienia wymogom z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., naruszając zasady uznania administracyjnego. Porzucenie dziecka jeszcze przed narodzinami, brak utrzymywania z dzieckiem jakichkolwiek kontaktów, niepłacenie alimentów, stanowi – zdaniem Sądu - rażące naruszenie przez K. W. innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Podkreślenia w tym miejscu należy, że stosowanie przepisów o zwalnianiu z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej wymaga uwzględnienia różnych zasad i wartości, a także rozstrzygania konfliktów pomiędzy przeciwstawnymi interesami. Rozstrzygając kwestię zwolnienia z ponoszenia opłaty w oparciu o art. 64 pkt 7 u.p.s. należy mieć na uwadze argumenty dotyczące sfery aksjologicznej. Tym samym istotne dla oceny tego rodzaju wniosków są względy moralne i elementarne poczucie sprawiedliwości, a także kierowanie się przez organ zasadą słuszności. Zwłaszcza przy analizie okoliczności wskazanych w pkt 7 art. 64 u.p.s., mające zastosowanie w sprawie, wartości i zasady prawa nie mogą być pomijane. W szczególności chodzi tu o zasadę sprawiedliwości społecznej oraz o uwzględnienie aksjologii konstytucyjnej. Judykatura zauważa, że automatyczne włączenie wszystkich ustawowo wskazanych osób do grona ponoszących odpowiedzialność finansową za pobyt w DPS, w niektórych sytuacjach byłoby niemożliwe do pogodzenia z zasadą sprawiedliwości społecznej i dyrektywami demokratycznego państwa prawa. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ zobowiązany będzie uwzględnić wyrażoną przez Sąd ocenę prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu. Mając na uwadze, że działanie organów stanowiło naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 k.p.a. oraz art. 64 pkt 7 u.p.s., a organ odwoławczy naruszył także art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. O kosztach postępowania w pkt II sentencji, Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.