II SA/Lu 914/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Anna Ostrowska (sprawozdawca) Protokolant Sekretarz sądowy Agnieszka Komajda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 4 października 2024 r., znak: SKO.41/6384/OS/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Lublin z dnia 21 września 2023 r., znak: MOPR.D-OZ.4611.551.4.2023; II. przyznaje adwokat B. K. wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia 4 października 2024 r., znak: SKO.41/6384/OS/2023, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: k.p.a.) w związku z art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r. poz. 581; dalej: u.p.o.u.a.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Lublin z dnia 21 września 2023 r., znak: MOPR.D-OZ.4611.551.4.2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wynoszących na dzień 21 września 2023 r. [...] zł plus ustawowe odsetki za opóźnienie w wysokości [...] zł (łącznie: [...] zł). Stan sprawy przedstawia się następująco. W dniu 17 sierpnia 2023 r. wpłynął do organu pierwszej instancji wniosek J. R. o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, umotywowany złą sytuacją zdrowotną i finansową wnioskodawcy. Pismem z dnia 23 sierpnia 2023 r. wnioskodawca został wezwany do złożenia dodatkowych wyjaśnień oraz przedłożenia dokumentów niezbędnych do rozpatrzenia wniosku, potwierdzających aktualną sytuację materialną, bytową i zdrowotną. Wezwanie wraz z załącznikami zostało doręczone stronie w dniu 28 sierpnia 2023 r. Ponadto pismem z dnia 23 sierpnia 2023 r. organ zwrócił się z prośbą do Fili [...] Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. o udzielenie informacji, czy wnioskodawca korzystał z pomocy społecznej. Jednocześnie wnioskiem o udostępnienie danych ze zbioru danych osobowych z dnia 23 sierpnia 2023 r. organ zwrócił się z zapytaniem do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym L. [...] w L. o stan zaległości w sprawie Kmp [...], o udzielenie informacji, czy jest obecnie prowadzone postępowanie egzekucyjne wszczęte na wniosek wierzyciela oraz o wyegzekwowanych od dłużnika kwotach. W dniu 4 września 2023 r. J. R. przedłożył dodatkowe dokumenty. Ponadto w dniu 1 września 2023 r. z Fili Nr 3 Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. wpłynęło pismo z dnia 30 sierpnia 2023 r. informujące, że J. R. nie jest objęty pomocą ośrodka. Dodatkowo w dniu 5 września 2023 r. wpłynęło zaświadczenie o dokonanych wpłatach z dnia 29 sierpnia 2023 r. w sprawie Kmp [...] przesłane przez [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym L. w L.. Organ pierwszej instancji wskazał, że z uwagi na fakt, że strona nie wywiązywała się ze swojego obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, do którego została zobowiązana przez Sąd na podstawie tytułu wykonawczego (Sądu Okręgowego w L. z dnia 26 marca 2002 r., sygn. akt III C [...], Sądu Rejonowego w L. z dnia 25 października 2010 r., sygn. akt VI RC [...]. Sądu Rejonowego w L. z dnia 25 października 2010 r., sygn. akt VI RC [...]), stały się one uprawnione - w rozumieniu ustawy - do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie zasądzonych alimentów. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane były przedstawicielowi osób uprawnionych - E. W.-R.. Łącznie tytułem świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym wypłacono kwotę [...]zł. W związku z powyższym, jak wynika ze sporządzonego zestawienia należności dłużnika alimentacyjnego, z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osób uprawnionych na dzień 21 września 2023 r. zobowiązanie z tego tytułu wynosiło [...] zł plus ustawowe odsetki za opóźnienie w kwocie [...]zł, łącznie [...] zł. Podając stan należności, organ uwzględnił wpłaty przekazane na konto Ośrodka przez poborcę Urzędu Miasta L. w wysokości [...] zł, wpłaty bezpośrednio przekazanie przez J. R. w wysokości [...] zł oraz wpłaty przekazane przez [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym L.-Z. w L. w sprawie egzekucyjnej Kmp [...] w wysokości [...] zł w okresie od dnia 1 października 2008 r. do dnia 21 września 2023 r. Wpłaty przekazane w sprawie zaliczone zostały na poczet spłaty należności dłużnika, począwszy od zobowiązania z tytułu najwcześniej wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i należność powstała z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w okresach od dnia 1 października 2008 r. do dnia 30 września 2009 r. oraz od dnia 1 października 2009 r. do dnia 30 września 2010 r. została w całości spłacona. Łączna kwota dokonywanych wpłat na dzień 21 września 2023 r. wyniosła [...] zł, z czego kwota [...]zł zaliczona została na spłatę należności, zaś kwota [...]zł została zaliczona na spłatę ustawowych odsetek. Ponadto w okresie od września 2005 r. do września 2008 r. organ wypłacał zaliczkę alimentacyjną dla osoby uprawnionej - N. R., osoby uprawnionej - M. R. oraz osoby uprawnionej - J. R. w wysokości po [...] zł miesięcznie. Tytułem zaliczki alimentacyjnej w powyższej sprawie wypłacono kwotę [...]zł, a zaliczki powiększone o 5% wynoszą [...] zł, bowiem, jak wynika z art. 12 ust. 1 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości zaliczek wypłaconych osobie uprawnionej, powiększonej o 5%. Rozpatrując wniosek o umorzenie należności, organ pierwszej instancji ustalił ponadto, że wnioskodawca ma 54 lata, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, wskazując swoje miejsce zamieszkania przy ul. [...] w L., zatrudniony był w M.-T. I. z siedzibą w L. od dnia 19 lipca 2019 r. na podstawie umowy o pracę na pełny etat na czas nieokreślony, a od dnia 1 sierpnia 2019 r. jest tam zatrudniony na 1/2 etatu. Organ ustalił, że łączny dochód wnioskodawcy od dnia 1 lutego 2023 r. do dnia złożenia oświadczenia wyniósł [...] zł i pochodził z tytułu otrzymywania zasiłku chorobowego z ZUS, jak również z tytułu wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia w firmie M.-T. I. z siedzibą w L.. W przeliczeniu miesięcznego dochodu przypadającego na osobę w tym okresie dochód wyniósł [...] zł. Wnioskodawca ponosi połowę kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania w wysokości [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca wskazał ponadto, że ma liczne problemy zdrowotne związane z wypadkiem komunikacyjnym w 2015 r. oraz w 2020 r., jak również związane z wypadkiem w pracy w 2023 r. Wyjaśnił, że nie posiada żadnych nieruchomości ani zasobów pieniężnych, jest współwłaścicielem [...] części samochodu H. z 2004 r., gdzie zadeklarowana pełna wartość wynosi [...] zł oraz współwłaścicielem [...] części motocykla Y. z 1993 r. o szacunkowej wartości [...] zł. Organ pierwszej instancji stanął na stanowisku, że chociaż niewątpliwie stronie pozostaje niska kwota na zapewnienie sobie bytu, to nie stanowi to o istnieniu szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z ulgi w postaci całkowitego umorzenia zobowiązań z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sytuacja ta nie wyróżnia J. R. na tle innych dłużników alimentacyjnych, którzy co do zasady borykają się z problemami zdrowotnymi i finansowymi. Brak jest nadzwyczajnych czynników obiektywnych, które uzasadniałyby przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci, bo do tego sprowadzałoby się umorzenie tych należności. Umorzeniu przedmiotowych należności sprzeciwia się interes społeczny. Zdaniem organu, na uwadze należy mieć fakt, że jeśli wnioskodawca nie był w stanie ponosić ciężaru alimentów, w pierwszej kolejności powinien był wystąpić do właściwego sądu o zniesienie obowiązku alimentacyjnego lub obniżenie kwoty alimentów. Z akt sprawy nie wynika, aby strona występowała o obniżenie alimentów z uwagi na niskie dochody i sytuację zdrowotną. Obniżenie zasądzonych alimentów spowodowałoby wolniejsze przyrastanie długu zobowiązanego do alimentów, bądź zaprzestanie wypłacania świadczeń będących wynikiem bezskuteczności prowadzonego postępowania egzekucyjnego alimentów. Natomiast w przedmiotowej sprawie wyrokiem Sądu Rejonowego w L. VI Wydział Rodzinny i Nieletnich, VI RC [...] z dnia 15 października 2010 r. alimenty na rzecz J. R. i M. R. zostały podwyższone z kwoty [...]zł miesięcznie do kwoty [...]zł miesięcznie. Jednocześnie wyrokiem Sądu Rejonowego w L. VI Wydział Rodzinny i Nieletnich, VI RC [...] z dnia 15 października 2010 r. alimenty na rzecz N. R. zostały podwyższone z kwoty [...]zł miesięcznie do kwoty [...]zł miesięcznie. Ocenę prawną organu pierwszej instancji w pełni podzielił organ odwoławczy, utrzymując w mocy decyzję pierwszoinstancyjną. Kolegium podtrzymało ustalenia i argumentację organu pierwszej instancji, wskazując, że organ odwoławczy może niewątpliwie oprzeć się w całości na dowodach zgromadzonych przez organ pierwszej instancji oraz powtórzyć wnioski wysnute przez ten organ podczas oceny tych dowodów, uznając argumentację organu pierwszej instancji za swoją, co ma miejsce w rozpatrywanej sprawie. Organ pierwszej instancji procedował bowiem precyzyjnie i wnikliwie i w sposób niebudzący wątpliwości, a w uzasadnieniu decyzji zawarł wszystkie najistotniejsze kwestie dotyczące niniejszej sprawy. Kolegium stwierdziło zatem, że żadne uchybienia w tej materii nie zaistniały. W skardze na decyzję Kolegium J. R. zarzucił naruszenie art. 77 § 1, art. 9 oraz art. 15 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie istoty sprawy, nieodniesienie się do podniesionych w odwołaniu okoliczności i brak wszechstronnej oceny materiału dowodowego. Zażądał w związku z tym uchylenia zaskarżonej decyzji oraz uchylenia utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji jako naruszających prawo w sposób istotny. W treści skargi opisał swoją sytuację zdrowotną, dochodową i majątkową. W toku postępowania sądowego dołączył dokumenty na potwierdzenie problemów ze zdrowiem, w tym kartę informacyjną z NZOZ z rozpoznaniem pourazowej niewydolności bólowo-czynnościowej prawego kolana oraz kręgosłupa. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Oś sporu w niniejszej sprawie koncentruje się wokół odmowy umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych wraz z odsetkami. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., w myśl którego właściwy organ może - na wniosek dłużnika alimentacyjnego - umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Dokonując wykładni art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., a tym samym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie, nie można pominąć, że przy ocenie tej sytuacji należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, ale należy też ocenić, czy istnieją perspektywy poprawy jego sytuacji w przyszłości (por. wyrok NSA z 1 grudnia 2022 r., I OSK 1363/22). Podkreślenia zatem wymaga, że prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy z wniosku o umorzenie wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w której organ dysponuje szerokim zakresem luzu decyzyjnego (uznania administracyjnego), może nastąpić wyłącznie po starannym i wszechstronnym wyjaśnieniu jej okoliczności, a decyzja musi być dostatecznie uzasadniona przez wskazanie okoliczności takiego rozstrzygnięcia, co wynika z podstawowych zasad postępowania administracyjnego. Rolą organu jest, stosownie do treści art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., wnikliwe ustalenie istnienia (lub braku) okoliczności przemawiających za udzieleniem wnioskowanej ulgi, przeprowadzenie zgodnie z art. 80 k.p.a. oceny całokształtu zebranego materiału dowodowego oraz uzasadnienie wydanej decyzji w sposób odpowiadający wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Jest więc oczywiste, że decyzja w powyższym zakresie musi uwzględniać konkretną sytuację dochodową i zdrowotną osoby wnioskującej o zastosowanie instytucji umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń. Tymczasem organy obu instancji, odmawiając skarżącemu umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, stwierdziły, że sytuacja skarżącego nie jest wyjątkowa na tle innych dłużników alimentacyjnych. Zdaniem Sądu, ocena ta nie znajduje dostatecznego potwierdzenia w ustaleniach poczynionych przez organy na podstawie zebranego przez nie materiału dowodowego. Kwota zaległości powstała w wyniku wypłacanych uprawnionym osobom świadczeń z funduszu alimentacyjnego wyniosła na dzień 21 września 2023 r. - łącznie z odsetkami [...] zł. Skarżący wniosek o umorzenie należności alimentacyjnych motywował trudną sytuacją materialną i złym stanem zdrowia, który się pogarsza. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący ma 54 lata, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie posiada na utrzymaniu innych osób, zamieszkując w lokalu należącym do jego ojca i brata za ich zgodą, ponieważ nie stać go na wynajem mieszkania. Jest zatrudniony na umowę o pracę na pół etatu. Miesięcznie osiąga dochód w przedziale [...] zł - [...] zł. Skarżący ponosi połowę kosztów utrzymania mieszkania w kwocie [...]zł miesięcznie. Według oświadczeń skarżącego oraz zgodnie z treścią dokumentacji medycznej zamieszczonej w aktach sprawy (w tym szpitalnych kart informacyjnych), cierpi on na schorzenia neurologiczne i schorzenia narządów ruchu będące wynikiem wypadków komunikacyjnych z 2015 r. i 20202 r. oraz wypadku w pracy w 2023 r. Skarżący nie posiada żadnego majątku nieruchomego ani zasobów finansowych, jest właścicielem [...] samochodu osobowego i [...] motocykla, których łączna wartość wynosi około [...] zł. Już w świetle powyższych okoliczności za całkowicie arbitralne uznać należy stwierdzenie organu odwoławczego, że na tle innych dłużników alimentacyjnych, sytuacja skarżącego nie jest wyjątkowa (s. 6 uzasadnienia decyzji Kolegium). Po pierwsze, odwołanie się do sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, jakkolwiek mogące być w szczególnej sytuacji przydatne, nie zwalniało organu od skonkretyzowania sytuacji osobistej skarżącego na tle przeciętnej sytuacji wspomnianych dłużników. Zaniechanie dokonania takiej analizy uniemożliwia skontrolowanie prawidłowości dokonanej przez organ oceny. Po drugie, organ całkowicie pominął znaczenie okoliczności, które wynikały ze zgromadzonych w sprawie dokumentów, które w ocenie Sądu wskazują jednoznacznie na co najmniej trudną sytuację osobistą skarżącego, który ma znikome dochody, poważne problemy ze zdrowiem, nie ma żadnego majątku i nie ma realnych perspektyw na poprawę swojej sytuacji bytowej. Te okoliczności nie mogą być pominięte przez organy. Organy, odmawiając stronie umorzenia wnioskowanych należności, jedynie w części wzięły pod uwagę sytuację osobistą i dochodową skarżącego, pomijając szereg wskazanych wyżej okoliczności, w świetle których za uprawdopodobnione uznać trzeba jego twierdzenie, że sytuacja życiowa, w której się znalazł, trwale uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku zapłaty spornych należności w całości. Wobec powyższego uznać należy, że rozstrzygnięcia organów obydwu instancji wydane zostały z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej, wynikającej z art. 7 k.p.a., gdyż w toku postępowania organy nie podjęły wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Sporne decyzje wydane zostały w oparciu o niewłaściwie i niewyczerpująco ustalony stan faktyczny, czym organy naruszyły obowiązki wynikające z art. 7, 8 § 1 i 77 § 1 k.p.a. Zdaniem Sądu organy nie wykazały, że sytuacja skarżącego, biorąc pod uwagę wszystkie wskazane wyżej aspekty zdrowotne, dochodowe i majątkowe, jest to sytuacja typowa, powtarzająca się w innych przypadkach dłużników alimentacyjnych. Zupełnie nietrafny jest argument Kolegium dotyczący niewystąpienia skarżącego o obniżenie zasądzonych alimentów oraz fakt, że 2010 r. roku alimenty na rzecz dzieci skarżącego zostały podwyższone. W sprawie o umorzenie świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma znaczenie jedynie aktualna sytuacja dłużnika alimentacyjnego oraz perspektywa jej zmiany w przyszłości, nie zaś okoliczności, które miały miejsce nawet kilka czy kilkanaście lat wcześniej. Organ nie zweryfikował ponadto twierdzenia skarżącego, że występował o obniżenie alimentów, czego Sąd Rejonowy nie uwzględnił. Jednocześnie Sąd jest zdania, że powoływane przez skarżącego okoliczności dotyczące ciężkiego stanu zdrowia jego córki oraz bezrobocia syna nie mają w sprawie żadnego znaczenia, ponieważ dzieci skarżącego są osobami dorosłymi, a pomoc im ze strony skarżącego jest kwestią jego dobrej woli, nie zaś obowiązku prawnego. Nie można oczekiwać od podatników, że będą ponosić ciężar długu alimentacyjnego skarżącego tylko dlatego, że chce on pomóc swoim dorosłym już dzieciom. Podsumowując, stwierdzić należy, że istnieje konieczność ponownej analizy wynikających z akt sprawy okoliczności związanych z sytuacją materialną (dochodową) i zdrowotną skarżącego pod kątem tego, czy nie uzasadniają one uwzględnienia wniosku strony o umorzenie zaległości jeżeli nie w całości, to chociażby w części, np. w zakresie odsetek. Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w związku z art. 135 p.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji. Orzeczenie w przedmiocie wynagrodzenia dla pełnomocnika ustanowionego w ramach pomocy prawnej w kwocie 590,40 zł zostało wydane na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c/ i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 764). Ponownie rozpoznając sprawę, organ pierwszej instancji uwzględni ocenę prawną Sądu stosownie do treści art. 153 p.p.s.a. i rozważy, czy zaistniały w sytuacji skarżącego podstawy do choćby częściowego umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji.