II SA/Lu 926/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca), Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Protokolant Referent stażysta Kinga Górka, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 1 marca 2018 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odroczenia terminu zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., nr [...]; II. przyznaje [...] I. M-P. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta L. przez Kierownika Działu Świadczeń Społecznych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] orzekającą o zmianie decyzji z dnia [...] października 2016 r. nr [...] poprzez odroczenie terminu zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w wysokości [...] zł do dnia [...] listopada 2021 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wyjaśnił, że decyzją z dnia [...] października 2016 r. Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie zażądał zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w wysokości [...] zł tytułem wypłaconego w grudniu 2015 r. zasiłku celowego na dofinansowanie do zakupu kotła gazowego, przyznanego decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. Od powyższej decyzji strona wniosła odwołanie. Decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Podaniem z dnia [...] lutego 2017 r. strona zwróciła się o częściowe umorzenie świadczeń nienależnie pobranych w wysokości około [...] zł oraz o rozłożenie na raty pozostałej kwoty. Jednocześnie w dniu [...] marca 2017 r. strona wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na decyzję wydaną przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Po analizie przeprowadzonego w dniu [...] lutego 2017 r. wywiadu środowiskowego oraz posiadanej dokumentacji, decyzją z dnia [...] kwietnia 2017 r. (nr [...]) Kierownik Działu Świadczeń Społecznych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. orzekł o zmianie decyzji z dnia [...] października 2016 r. nr [...] poprzez odroczenie terminu zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w wysokości [...] zł do dnia [...] listopada 2021 r. Od powyższej decyzji M. K. wniósł odwołanie. Kwestionując zasadność wydanej decyzji i wskazując na trudną sytuację finansową wniósł o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji uznał za trafne stanowisko organu pierwszej instancji i podzielił je w całości. Odnosząc się do zawartego w odwołaniu wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń Kolegium wskazało, że żądanie to winno być rozpatrzone przez organ pierwszej instancji w odrębnym postępowaniu. Na powyższą decyzję M. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, w której wskazał, że nie zgadza się z decyzją, gdyż jest ona dla niego krzywdząca. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd uwzględnił skargę z innych powodów niż w niej wyrażone, mając na uwadze treść art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem Sąd – co do zasady – rozpoznając sprawę, bierze pod uwagę wszelkie istniejące naruszenia prawa, nawet, gdy nie zostały one wskazane przez stronę skarżącą w złożonej skardze. Przede wszystkim należy zauważyć, że prawomocnym wyrokiem z dnia 7 listopada 2017 r. (sygn. akt II SA/Lu 366/17) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] na mocy której, orzeczono o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń przez M. K.. W uzasadnieniu wyroku sąd wskazał, że rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, która wszczynana jest z urzędu, organ administracji - w toku tego postępowania - obowiązany jest, w myśl art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2017 r. poz. 1769 ze zm.; dalej jako: "u.p.s."), ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Postępowanie w przedmiocie zwrotu świadczenia i odstąpienia od żądania zwrotu jest bowiem jednym postępowaniem, a nie dwoma odrębnymi postępowaniami (por wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 15 września 2016 r., sygn. akt III SA/Gd 602/16, LEX nr 2120682). Zatem w ramach tego jednego postępowania konieczne jest ustalenie, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby, która pobrała nienależne świadczenie. Jeżeli zaś chodzi o ustawowy wymóg złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu (przez pracownika socjalnego lub przez stronę), uznać należy, że jeśli wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego, organ winien pouczyć stronę o takiej możliwości (por. wyrok NSA z dnia 19 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1894/07, Lex 580349). W ocenie Sądu, w ramach postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją powyższy obowiązek nie został przez organy administracji spełniony. Wprawdzie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia przytoczono treść art. 104 ust. 4 u.p.s., jednak w tym kontekście wskazano wyłącznie na możliwość rozłożenia żądanych do zwrotu należności na "dogodne raty", pod warunkiem złożenia przez stronę wniosku w tym przedmiocie. Sąd podkreślił, że kontrolowane decyzje nie zawierają też stosownych rozważań odnośnie możliwości odstąpienia od nałożenia na skarżącego obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ze względu na jego sytuację życiową. Wskazał, że zgodnie z art. 98 zd. 1 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Ze zdania drugiego cytowanego artykułu wynika natomiast, że organy administracji, orzekając o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, mają obowiązek odpowiedniego stosowania przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s., który stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu wskazanych należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Rozpoznając niniejszą skargę należy podkreślić, że wobec uchylenia decyzji o zwrocie świadczeń nienależnie pobranych, brak było podstaw do orzekania o odroczeniu terminu zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, a więc przedwczesnym było orzekanie w tym przedmiocie. Nie budzi wątpliwości. że dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty konieczne jest uprzednie ostateczne zakończenie postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. W świetle powyższego, po uprawomocnieniu się decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia, można rozstrzygać o odroczeniu terminu jego zwrotu. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje obu instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy, stosownie do art. 153 p.p.s.a., uwzględni ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w wyroku. O przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 i § 2 ww. ustawy oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1714).