II SA/Lu 938/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wieczorek, Sędziowie Asesor WSA Małgorzata Fita, Sędzia NSA Jerzy Marcinowski (spr.), Protokolant Ewa Lachowska, po rozpoznaniu w dniu 23 września 2004 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie obniżenia dodatku służbowego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Dyrektora Aresztu Śledczego z dnia [...] Nr [...]; 2. określa, że decyzje wymienione w pkt. 1 nie mogą być wykonane w całości. Decyzją z dnia [...], po rozpatrzeniu odwołania chor. P. B., instruktora działu penitencjarnego Aresztu Śledczego od decyzji Dyrektora Aresztu Śledczego Nr [...] z dnia [...], DD - [...] w sprawie obniżenia dodatku służbowego Dyrektor Okręgowy Służby Więziennej uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej daty obniżenia dodatku służbowego, orzekając o obniżeniu dodatku służbowego, z dniem [...] czerwca 2003 roku, w pozostałej części utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że Dyrektor Aresztu Śledczego zaskarżoną decyzją wydaną na podstawie art. 31 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej (Dz. U. z 2002 r. Nr 207, poz. 1761), zwanej dalej "ustawą o Służbie Więziennej" oraz § 4 ust. 2 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 lutego 2003 r. w sprawie dodatków o charakterze stałym do uposażenia zasadniczego funkcjonariuszy Służby Więziennej (Dz. U. Nr 14, poz. 137), zwanego dalej rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości w sprawie dodatków o charakterze stałym, obniżył chor. P. B. z dniem [...] kwietnia 2003 roku dodatek służbowy z kwoty 80 złotych do kwoty 30 złotych z powodu obniżenia oceny wyników uzyskiwanych w służbie. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że chor. P. B. pełniąc w okresie od [...] lutego 2002 r. do [...] stycznia 2003 r. służbę wychowawcy w oddziale IV, niewłaściwie dobrał osadzonych w celi mieszkalnej, nie poinformował wymienionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji skazanych o treści § 11 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 sierpnia 1998 r. w sprawie regulaminu wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. Nr 111, poz. 699) oraz odstąpił od dokonania zapisu w zeszycie poleceń dla oddziałowych o sposobie postępowania i obserwacji zachowań skazanych. W wyniku niedopełnienia tych obowiązków przez skarżącego P. B. - doszło do gwałtu na wymienionym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji skazanym. Od powyższej decyzji chor. P. B. złożył w dniu [...] kwietnia 2003 r. odwołanie, w którym zaskarżył decyzję dyrektora aresztu śledczego w całości - zarówno w kwestii obniżenia dodatku jak również jej uzasadnienia. Stwierdził, że uzasadnienie nie jest zgodne ze stanem faktycznym, a swoje obowiązki wykonywał rzetelnie, o czym świadczy opinia jego bezpośredniego przełożonego oraz opinie przedstawicieli Centralnego Zarządu Służby Więziennej podczas ostatniej kontroli, która miała miejsce jesienią 2002 roku. Stwierdził także, iż w okresie, w którym doszło do zdarzenia (gwałt na skazanym) pełnił służbę w oddziale mieszkalnym sam, gdyż pozostali dwaj wychowawcy pełniący razem z nim służbę w oddziale IV byli nieobecni z powodu choroby. W oddziale liczebność skazanych była przekroczona. Skarżący twierdzi, że każdy nowo przyjęty osadzony, z którym przeprowadzał rozmowę wstępną był przez niego informowany o zagrożeniach dla jego bezpieczeństwa, zgodnie z § 11 pkt 1 - 3 w/w regulaminu. Brak tej adnotacji oraz wpisu w zeszycie poleceń dla oddziałowych wynikał z faktu nadmiaru obowiązków służbowych, w okresie kiedy pełnił sam obowiązki służbowe w oddziale podczas nieobecności dwóch pozostałych wychowawców. Ponadto dodał, iż do gwałtu doszło w porze nocnej, natomiast on pełnił służbę tylko w godzinach 7.30 do 15.00, nie może więc odpowiadać za zachowanie osadzonych w porze nocnej. Skarżący uważa, że takie nieznaczne niedopełnienie obowiązków służbowych, jak nie dokonanie w dokumentacji w/w wpisów nie powinno skutkować wystawieniem opinii za cały okres jego służby w dziale penitencjarnym i tak drastycznym obniżeniem dodatku służbowego. Skarżący w protokole przesłuchania z dnia [...] maja 2003 r. podniósł ponadto, że gwałt na skazanym miał miejsce w celi nr [...], on natomiast zgodnie z zakresem obowiązków odpowiada za cele od nr [...] do [...] i dodatkowo za celę nr [...]. Z zakresu obowiązków z dnia [...].02.2002 r. nie wynika aby miał zastępować innych wychowawców, w tym wychowawcę mającego pod opieką celę nr [...] (w której doszło do gwałtu). Nie otrzymywał poleceń od kierownika działu penitencjarnego odnośnie zastępowania innych wychowawców w oddziale podczas ich nieobecności. Został jedynie poinformowany przez kierownika działu penitencjarnego, że podczas nieobecności w oddziale innych wychowawców pozostanie w oddziale sam i musi sobie jakoś radzić. Jedynie zwyczajowo jest przyjęte, że wychowawca obecny zastępuje wychowawców nieobecnych pełniących służbę w tym samym oddziale mieszkalnym. Organ II instancji utrzymując zaskarżoną decyzję wskazał, że w wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego okoliczności gwałtu na skazanym D. J. w dniu [...].01.2003 r. ustalono, iż bezpośrednią przyczyną gwałtu na w/w skazanym był niewłaściwy dobór środowiska wychowawczego w celi mieszkalnej przez wychowawcę P. B., tj. umieszczenie w jednej celi 2 skazanych, którzy byli już w przeszłości sprawcami wypadku nadzwyczajnego z użyciem przemocy wobec współosadzonych. Ofiara gwałtu była skazana na krótkoterminowe kary pozbawienia wolności: 22 oraz 48 dni, jej stopień demoralizacji określono jako nieznaczny. Sprawca gwałtu był skazany na karę 4 lata i 6 miesięcy pozbawienia wolności, z zapisu w dokumentacji osobowej wynika, że jego stopień demoralizacji był znaczny. Za pośrednią przyczynę zdarzenia uznano nie poinformowanie m. in. ofiary gwałtu przez chor. P. B., w trakcie przeprowadzania z nim rozmowy wstępnej" o treści § 11 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 sierpnia 1998 r. w sprawie regulaminu wykonywania kary pozbawienia wolności oraz brak zapisu w zeszycie poleceń dla oddziałowych o sposobie postępowania i obserwacji zachowań skazanych - sprawców zdarzenia. Mając na uwadze wyżej wymienione wyniki postępowania wyjaśniającego dyrektor aresztu śledczego podjął decyzję o obniżeniu chor. P. B. dodatku służbowego, gdyż uznał, iż obniżeniu uległa ocena uzyskiwanych przez niego wyników w służbie. Ustalono, że skarżący za okres służby w dziale penitencjarnym tj. od [...] lutego 2002 r. nie miał jeszcze wydawanej opinii służbowej przez kierownika działu. Przesłuchany w charakterze świadka kierownik działu penitencjarnego - bezpośredni przełożony skarżącego, zeznał, że chor. P. B. wywiązuje się z obowiązków służbowych prawidłowo. Zdarza się mu popełniać błędy w pracy, jednak nie rzutują one w sposób bezpośredni na jakość wykonywanych przez niego obowiązków służbowych. W wyniku kontroli dokonanej w dniach [...] - [...] września 2002 r. ocenił wówczas jego pracę na ocenę dobrą. W chwili obecnej nie może ocenić w sposób autorytatywny czy skarżący wykonuje swoje obowiązki w sposób dobry lub zły bez oceny kontroli jego pracy, która została zaplanowana na październik 2003 r. Jednakże doraźna analiza przedkładanej przez skarżącego dokumentacji, nie pozwala na stwierdzenie aby występowały w niej błędy, które mogłyby pozwolić na zdecydowanie negatywną ocenę jego pracy. Z list obecności oraz zeznań świadka D. W. wynika, że od dnia [...] do [...] stycznia 2003 r. skarżący pracował w oddziale mieszkalnym sam. Z zakresu obowiązków skarżącego z dnia [...].02.2002 r. wynika, że powierzono mu prowadzenie pracy resocjalizacyjnej ze skazanymi oraz pracę osobopoznawczą wobec osób tymczasowo aresztowanych przebywających w oddziale IV, w celach od nr [...] do [...] oraz celi nr [...]. Z powyższego zakresu obowiązków nie wynika aby skarżący miał prowadzić taką pracę z osobami pozbawionymi wolności przebywającymi w celi nr [...]. Nie wynika z zakresu również obowiązek zastępowania w służbie nieobecnych wychowawców. Wynika z niego jednakże niewątpliwie m. in. obowiązek prawidłowego doboru środowiska wychowawczego dla osób pozbawionych wolności przebywających w celach mieszkalnych (pkt 6, 7, 12, 18). Z akt sprawy wynika również, iż skarżący nie poinformował skazanego (ofiarę gwałtu) o mogących wystąpić zagrożeniach dla jego bezpieczeństwa zgodnie z dyspozycją § 11 regulaminu wykonania kary pozbawienia wolności, gdyż brak jest takiego zapisu w dokumentacji. Nie dokonał również zapisu w zeszycie poleceń dla oddziałowych o sposobie postępowania i konsekwencji zachowań skazanych osadzonych w celi 21. Ponadto ustalono, iż postanowieniem z dnia [...].03.2003 r. Policja odmówiła wszczęcia dochodzenia w sprawie zgwałcenia skazanego, wobec braku wniosku pokrzywdzonego o ściganie sprawcy. Postanowienie zostało zatwierdzone przez prokuratora Prokuratury Rejonowej (sprawa 3 Ds. [...]). Skarżący swoim postępowaniem naruszył ponadto przepis § 4 pkt 5 regulaminu wykonania kary pozbawienia wolności, nie kształtując właściwej atmosfery wśród skazanych w celi mieszkalnej, dopuszczając do przebywania w niej razem osadzonych o znacznym i nieznacznym stopniu demoralizacji, skazanych na krótkoterminowe i wieloletnie kary pozbawienia wolności, w wyniku czego doszło do zgwałcenia. Na podstawie tych ustaleń organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z § 4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie dodatków o charakterze stałym, wysokość dodatku służbowego jest m. in. uzależniona od wyników uzyskiwanych w służbie. Przełożony uprawniony do decydowania o wysokości dodatku, jest też uprawniony do oceny uzyskiwanych przez funkcjonariusza wyników w służbie. Organ wskazał, że podnoszony przez skarżącego fakt dobrej oceny wykonywania przez niego zadań służbowych dotyczy czasu przed zdarzeniem związanym ze zgwałceniem skazanego D. J., zaskarżona decyzja dotyczy zaś oceny jego wyników uzyskiwanych w służbie, w następstwie zaistnienia zdarzenia związanego ze zgwałceniem w/w skazanego. Organ uznał także, że skoro Policja odmówiła wszczęcia dochodzenia w sprawie zgwałcenia, w mocy pozostają ustalenia dokonane w wewnętrznym postępowaniu wyjaśniającym przeprowadzonym przez Areszt Śledczy. Zdaniem organu II instancji, nawet jeśli skarżący z powodu konieczności zastępowania nieobecnych wychowawców nie był w stanie wykonać wszystkich zadań służbowych w normalnym toku służby, bez nadgodzin, to przede wszystkim, w pierwszej kolejności powinien załatwić sprawy w tym czasie najważniejsze - związane z zapewnieniem bezpieczeństwa skazanym. Na powyższą decyzje strona wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, zarzucając jej rażące naruszenie prawa i wnosząc o stwierdzenie jej nieważności. Skarżący podkreślił dodatkowo, że wskazywanie na brak zapisu w zeszycie poleceń dla oddziałowych o sposobie postępowania i obserwacji zachowań skazanych jako pośredniej przyczyny zdarzenia i określenia tym samym stopnia jego winy w incydencie jest nieprawidłowe, gdyż prowadzenie takiej dokumentacji nie jest obowiązkowe i nie wynika z żadnego konkretnego przepisu prawnego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Organ ten ponownie wskazał, że zaskarżona decyzja dotyczy oceny wyników skarżącego uzyskiwanych w służbie, w następstwie zaistnienia zdarzenia związanego z opisanym zgwałceniem. Wojewódzki Sąd Administracyjny, nie będąc związany wnioskami i zarzutami skargi oraz wskazanymi w niej podstawami prawnymi, zważył, co następuje: Skarga jest zasadna mimo częściowo nietrafnej argumentacji skarżącego, gdyż decyzje organów obu instancji zostały wydane z daleko idącym naruszeniem zasad postępowania administracyjnego w stopniu , mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co powoduje konieczność wyeliminowania orzeczeń z obrotu prawnego. Wskazane jako podstawa prawna rozstrzygnięcia przepisy § 4 ust 2 i 4 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 lutego 2002 r. w sprawie dodatków o charakterze stałym do uposażenia zasadniczego funkcjonariuszy Służby Więziennej stanowią, że wysokość dodatku służbowego jest uzależniona od wyników uzyskiwanych w służbie, posiadanych kwalifikacji zawodowych oraz charakteru i zakresu wykonywanych zadań służbowych, a w szczególności powierzenia nowych lub dodatkowych zadań albo obowiązków służbowych, zaś może być on obniżony także w razie zmiany albo ustania powyższych przesłanek. Tylko prawidłowo ustalony stan faktyczny daje organowi swobodę zajęcia stanowiska w ramach luzu decyzyjnego wyrażonego partykułą "może obniżyć", w zakresie dodatku stałego. Uznanie pojawia się bowiem dopiero w ostatniej fazie stosowania prawa, gdy istnieje wybór konsekwencji prawnych. Przedmiotem uznania nie jest ani ustalenie znaczenia tekstu prawnego, ani ocena występujących faktów, lecz określenie skutku prawnego. (zob. M. Mincer – Uznanie administracyjne, Toruń 1983 r., s. 63). Organy obu instancji nie ustaliły w sposób wyczerpujący stanu faktycznego i nie wykazały zasadności przyjęcia zaistnienia przesłanek obniżenia dodatku, do czego były zobowiązane. Organ odwoławczy wskazał szereg uchybień, które zarzuca skarżącemu, tj: - niewłaściwy dobór środowiska wychowawczego w celi mieszkalnej, w której doszło do zgwałcenia - nie poinformowanie ofiary gwałtu w trakcie przeprowadzania z nim rozmowy wstępnej o treści § 11 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 sierpnia 1998 r. w sprawie regulaminu wykonywania kary pozbawienia wolności - brak zapisu w zeszycie poleceń dla oddziałowych o sposobie postępowania i obserwacji zachowań skazanych - sprawców zdarzenia. Organ odwoławczy, nie kwestionując przy tym podnoszonego przez skarżącego faktu dobrej oceny wykonywania przez niego zadań służbowych wskazuje, iż zaskarżona decyzja dotyczy oceny jego wyników uzyskiwanych w służbie w następstwie zaistnienia zdarzenia związanego ze zgwałceniem skazanego. To sformułowanie (użyte zarówno w uzasadnieniu decyzji organu II instancji jak i w odpowiedzi na skargę) świadczy , że dokonana ocena wynika ze skutku (następstw) uchybień, jakich dopuścić się miał skarżący, a nie z wagi samych uchybień, a jednocześnie wskazuje, że wcześniejsze zachowania skarżącego (sprzed zdarzenia) nie były brane pod uwagę przy wydaniu decyzji. Wskazać więc należy w pierwszym rzędzie, że nie można oceniać zachowania (uznanego za nieprawidłowe) i kwalifikować przez pryzmat hipotetycznego zdarzenia, które nie zostało potwierdzone w sposób wiążący. Fakt zgwałcenia współwięźnia, z przyczyn wyżej wyłożonych nie został zweryfikowany skazującym wyrokiem sądu karnego, wyrokiem sądu cywilnego w wyniku rozpoznania roszczeń o charakterze cywilnym, ani w żadnym innym postępowaniu sądowym, którego wynik wiązałby inne sądy i organy administracji w zakresie ustalenia faktu. Organy w postępowaniach zakończonych kwestionowanymi decyzjami przyjęły ten fakt za pewnik, opierając się na wynikach ustaleń dokonanych w odrębnym, wewnętrznym postępowaniu wyjaśniającym przeprowadzonym przez Areszt Śledczy, które nie są w żadnym razie wiążące. Organ odwoławczy wyraźnie przy tym stwierdził, że czuje się związany wynikami postępowania (używając zwrotu, że pozostają one "w mocy"). Nie były to więc samodzielne ustalenia tego organu, dokonane jako przesłanka wydania decyzji. Nie przeprowadzenie procedury wyjaśniającej, wobec braku woli potencjalnej ofiary przestępstwa, nie może w żaden sposób odbijać się negatywnie na postępowaniu dowodowym wobec skarżącego. Przyjmując zatem, że organ wywodził istotną wagę naruszeń, z ich kwalifikowanego skutku (zgwałcenia osadzonego w efekcie zaniedbań funkcjonariusza), to wobec braku wykazania w prawidłowy sposób skutku, nie można nimi uzasadniać wagi samych naruszeń. Jak już wskazano wyżej, organ odwoławczy wskazał konkretne uchybienia, które zarzuca skarżącemu. Rozważyć zatem należy, czy stanowią one przesłankę ustalenia pogorszenia wyników uzyskiwanych przez funkcjonariusza na służbie, co mogłoby stanowić podstawę obniżenia dodatku. Wyniki postępowania nie wskazują jednoznacznie, kto (który z inspektorów penitencjarnych, bądź innych funkcjonariuszy) zadecydował o umieszczeniu w dniu [...] stycznia 2003 r. osadzonego o wyższym stopniu demoralizacji w celi nr [...], z innymi osadzonymi. Ustalono natomiast, że praca resocjalizacyjna wobec osadzonych w tej celi była stale powierzona innemu niż skarżący funkcjonariuszowi, który udał się na zwolnienie. Tym samym nie można zarzucać skarżącemu niewłaściwy dobór środowiska wychowawczego w celi mieszkalnej, w której miało dojść do zgwałcenia wobec niewyjaśnienia, kto zadecydował o tym doborze. Organy nie wyjaśniły, czy skarżący rzeczywiście nie informował osadzonych w celi (w tym osobę uznaną za ofiarę gwałtu) w trakcie przeprowadzania z nim rozmowy wstępnej o treści § 11 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 sierpnia 1998 r. w sprawie regulaminu wykonywania kary pozbawienia wolności. W szczególności w ramach postępowania nie przesłuchano tych osób, opierając się jedynie na braku zapisu w dokumentacji, która mogła nie być skompletowana w wyniku nadmiernego obciążenia obowiązkami skarżącego w danym okresie. Organy również nie wykazały, z czego wywodzą obowiązek dokonywania zapisów w zeszycie poleceń dla oddziałowych o sposobie postępowania i obserwacji zachowań skazanych, w tym sprawcy zdarzenia. Przepisy karne wykonawcze nie przewidują takiej instytucji, zatem źródłem tego obowiązku może być jakiś akt wewnętrzny służb więziennych, polecenie przełożonego, zwyczaj w danej jednostce. Nie jest również wyjaśnione, czy brak takiego zapisu jest równoznaczny z nie przekazaniem wskazówek oddziałowym w innej formie. Jak widać z powyższego, żadna z przesłanek wskazanych przez organy jako podstawa uznania pogorszenia wyników skarżącego powodująca uzasadnione obniżenie dodatku do wynagrodzenia, nie została należycie wykazana. Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153 poz. 1270) w związku z art. 7, art. 77 § 1,art. 80 kpa i art. 107, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak na wstępie. Wyrok uwzględniający skargę jest w określonym przedziale czasowym nieprawomocny, nie wywołuje zatem jeszcze skutku w odniesieniu do zaskarżonego aktu. Skoro jednak sąd uchylił decyzje wydane w obu instancjach, po wydaniu wyroku (choćby nieprawomocnego) nie powinny być one wykonywane. Zgodnie zatem z art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd określił że decyzje organów obu instancji nie mogą być wykonywane, do czasu uprawomocnienia się wyroku.