II SA/Lu 958/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec,, Sędzia SO del. Iwona Tchórzewska (sprawozdawca), Protokolant Starszy referent Agnieszka Wojtas, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi E. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta przez Kierownika Sekcji Postępowania Egzekucyjnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie z dnia [...] r. nr [...]; II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku. Zaskarżoną decyzją z dnia 7 września 2012 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania E. R., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 14 czerwca 2012 r., nr [...], którą organ ten ustalił nadpłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych decyzją z dnia 20 września 2010 r., nr [...], na rzecz uprawnionego D. M. za okres od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. w kwocie 4 800 zł i uznał je za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi wraz z należnymi odsetkami ustawowymi. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Samorządowego Kolegium Odwoławczego wskazano, że Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 20 września 2010 r., nr [...], przyznał E. R. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej – D. M., urodzonego 15 marca 1995 r., na okres od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. w wysokości 400 zł miesięcznie. Decyzję tę wydano w oparciu o wyrok Sądu Rejonowego w [...] z dnia 18 kwietnia 2002 r., sygn. akt [...], zasądzający od S. M. alimenty na rzecz syna D. M. w wysokości 400 zł miesięcznie oraz zaświadczenie Komornika Sądowego z dnia 24 sierpnia 2010 r. o bezskutecznej egzekucji świadczeń alimentacyjnych. W dniu 8 maja 2012 r. do organu wpłynęło oświadczenie S. M., w którym dłużnik alimentacyjny stwierdził, że od dnia 1 stycznia 2010 r. przekazuje do rąk własnych syna D. M. należną mu kwotę alimentów. Potwierdzeniem powyższego były oświadczenia D. M. o otrzymanych kwotach alimentów: w październiku 2010 r. – 800 zł, w listopadzie 2010 r. – 400 zł, w grudniu 2010 r. – 520 zł, w lutym 2011 r. – 500 zł, w kwietniu 2011 r. – 400 zł, w maju 2011 r. – 500 zł oraz 533 zł, w czerwcu 2011 r. – 500 zł oraz 522 zł, w lipcu 2011 r. – 500 zł i we wrześniu 2011 r. – 450,00 zł. W dniu 10 maja 2012 r. organ pierwszej instancji wszczął z urzędu postępowanie w niniejszej sprawie. W oświadczeniu z dnia 17 maja 2012 r. E. R. wskazała, że pieniądze, które otrzymywał jej syn D. M. od ojca S. M. były płacone przez niego dobrowolnie na potrzeby sportowe syna, a nadto oświadczyła, że dłużnik od 2007 r. przebywa w Anglii. Jak wskazało Kolegium, w tej sytuacji organ pierwszej instancji wymienioną na wstępie decyzją z dnia 14 czerwca 2012 r., nr [...], ustalił nadpłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych decyzją z dnia 20 września 2010 r. na rzecz D. M. za okres od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. w kwocie 4 800 zł i uznał te świadczenia za świadczenia nienależnie pobrane podlegające zwrotowi wraz z należnymi odsetkami ustawowymi. Zdaniem Prezydenta Miasta [...] okolicznością bezsporną w sprawie jest fakt przekazania przez dłużnika alimentacyjnego do rąk syna – osoby uprawnionej – alimentów w wysokości 5.625 zł, co przekracza równowartość należności wierzyciela z tytułu zasądzonych alimentów za okres 14 miesięcy. Organ podkreślił, że w świetle art. 27 ust. 8 i 9 w związku z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w okresie otrzymywania przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego wszelkie kwoty alimentów uzyskane od dłużnika alimentacyjnego w pierwszej kolejności powinny trafić do organu wypłacającego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, który to organ zalicza je na poczet zwrotu należności dłużnika z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, aż do ich całkowitego zaspokojenia. W konsekwencji, jeżeli w okresie otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ust. 1, wierzyciel otrzyma alimenty od dłużnika (przy czym bez znaczenia pozostaje czy są to alimenty na poczet zaległości czy też bieżące zobowiązania), to naraża się na obowiązek zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie odpowiadającej otrzymanym od dłużnika alimentom, wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym wierzyciel otrzymał alimenty niezgodnie z kolejnością. Mając na uwadze, że w czasie pobierania przez E. R. świadczeń z funduszu alimentacyjnego D. M. – jako osoba uprawniona – otrzymał od dłużnika S. M. w okresie od 18 października 2010 r. do 18 września 2011 r. alimenty w łącznej wysokości 5.625 zł, co pokrywa zobowiązanie alimentacyjne dłużnika wobec syna za pełne 14 miesięcy i niepełny 15 miesiąc, organ pierwszej instancji uznał kwotę świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi wraz z odsetkami zgodnie z art. 23 ust. 1, ust. 6 i ust. 7 ustawy. Kolegium wskazało, że w odwołaniu od powyższej decyzji organu pierwszej instancji E. R. podniosła, iż nie wiedziała o fakcie otrzymywania przez D. M. pieniędzy od ojca i kwitowania ich odbioru. Zdaniem odwołującej w sytuacji, gdy syn nie jest pełnoletni, dłużnik powinien dokonywać świadczeń do jej rąk. Odwołująca wskazała, że według informacji uzyskanej od syna po zawiadomieniu jej w sprawie, przekazane środki miały być przeznaczone na finansowanie treningów sportowych syna i wydatków z tym związanych. Ponieważ S. M. przebywa w Anglii, pieniądze przekazywała synowi babcia i kazała mu podpisywać dowód, że przekazała pieniądze od ojca. Po rozpatrzeniu sprawy na skutek odwołania E. R. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło stanowisko Prezydenta Miasta [...] wyrażone w decyzji tego organu. W uzasadnieniu decyzji Kolegium powtórzyło w całości argumentację i wywody organu pierwszej instancji podkreślając, że podjęte przez ten organ rozstrzygnięcie znajduje oparcie w stanie faktycznym i prawnym sprawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 7 września 2012 r. E. R. zarzuciła, że Kolegium nie odniosło się w żaden sposób do kwestii pokwitowań podpisywanych przez jej syna, podczas gdy kwoty w pokwitowaniach nie zostały wpisane słownie, a z wyjaśnień D. M. wynika, że nie otrzymywał on tak wysokich kwot, jak podane w pokwitowaniach. Nigdy nie było też mowy o tym, że są to środki uiszczane na poczet alimentów. Dłużnik alimentacyjny nie informował o tym skarżącej mimo, że pozostawał z nią w kontakcie telefonicznym. Organ pominął również okoliczność, że zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] alimenty winny być płacone do rąk skarżącej, a nie jej małoletniego syna. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przepis art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., powoływanej dalej jako "p.p.s.a.") w § 1 stanowi między innymi, że sąd administracyjny uwzględniając skargę uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, albo też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.). Jednocześnie w myśl art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć wydanych w kontrolowanym przez Sąd postępowaniu administracyjnym stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 1228), określającej zasady pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego w przypadku bezskuteczności egzekucji, warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych wypłacanych w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów zwanych dalej "świadczeniami z funduszu alimentacyjnego", zasady i tryb postępowania w sprawach przyznawania i wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zasady finansowania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych (art. 1 pkt 1-5 ustawy). Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] została wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 7 lit. d i art. 23 ust. 1 oraz art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wymienioną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 14 czerwca 2012 r., nr [...], którą organ ten ustalił nadpłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych decyzją z dnia 20 września 2010 r., nr [...], na rzecz uprawnionego D. M. za okres od dnia 1 października 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. w kwocie 4.800 zł i uznał je za świadczenia nienależnie pobrane podlegające zwrotowi wraz z należnymi odsetkami ustawowymi. Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Z kolei w myśl art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Odsetki te naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, o czym stanowi art. 23 ust. 7 ustawy. W rozpoznawanej sprawie rozstrzygnięcia organów obu instancji oparte zostały na ustaleniu, że uprawniony do świadczeń z funduszu alimentacyjnego D. M. w okresie od października 2010 r. do września 2011 r. otrzymał także alimenty od dłużnika S. M. w łącznej kwocie 5.625 zł, odpowiadającej alimentom należnym za okres pełnych czternastu miesięcy i niepełnego piętnastego miesiąca. Powyższe ustalenie zostało dokonane na podstawie wyników postępowania dowodowego. Organy obu instancji wskazały w tym zakresie na oświadczenie dłużnika S. M. oraz oświadczenia D. M. o otrzymaniu alimentów. W odniesieniu do postępowania prowadzonego na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów trzeba natomiast zauważyć, że stosownie do art. 25 tej ustawy w sprawach nieuregulowanych stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego. W myśl zaś przepisu art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przepis ten wyraża jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego, zasadę prawdy obiektywnej. Zasada ta oznacza, że na organ administracji publicznej nałożony jest obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą w celu ustalenia stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością. Z kolei zgodnie z przepisami art. 77 § 1 i 80 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a następnie na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić czy dana okoliczność została udowodniona. Ocena powinna być oparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. Zebranie całego materiału dowodowego to zebranie dowodów dotyczących wszystkich mających znaczenie prawne dla sprawy faktów. Określenia faktów mających znaczenie dla sprawy dokonuje organ administracji publicznej w oparciu o przepis prawa materialnego będący podstawą prawną rozstrzygnięcia sprawy. Przez rozpatrzenie całego materiału dowodowego należy rozumieć uwzględnienie wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, jak i uwzględnienie wszystkich okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych dowodów, a mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności. Przepis art. 80 k.p.a., nakazujący ocenę całokształtu materiału dowodowego, wyraża zasadę swobodnej oceny dowodów. Ocena powinna być oparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. Organy administracji publicznej są więc na podstawie przytoczonych przepisów zobowiązane do podjęcia wszelkich niezbędnych czynności proceduralnych w celu zebrania pełnego materiału dowodowego, dopiero bowiem wówczas mogą ocenić czy dana okoliczność została wyjaśniona i udowodniona. Ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego - w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.) - winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, stanowiącym - stosownie do treści art. 107 k.p.a. - jej integralną część, którego zadaniem jest wyjaśnienie podjętego przez organ rozstrzygnięcia. Przy tym przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. Jednocześnie organy administracji publicznej zobowiązane są do zapewnienia stronom postępowania administracyjnego czynnego udziału w tym postępowaniu na każdym jego etapie. Opisaną zasadę postępowania administracyjnego wyraża przepis art. 10 § 1 k.p.a. stanowiąc jednocześnie, że organy obowiązane są przed wydaniem decyzji umożliwić stronom wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. W myśl § 2 art. 10 k.p.a. organy administracji publicznej mogą odstąpić od zasady określonej w § 1 tylko w przypadkach, gdy załatwienie sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną. Natomiast § 3 art. 10 k.p.a. przewiduje obowiązek organu administracji utrwalenia w aktach sprawy, w drodze adnotacji, przyczyny odstąpienia od zasady określonej w § 1. W rozpoznawanej sprawie analiza zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji, jak również akt postępowania administracyjnego prowadzi do wniosku, że organy obu instancji nie zastosowały się do wskazanych wyżej reguł postępowania, w związku z czym sprawa nie została wszechstronnie wyjaśniona w sposób zgodny z art. 7 k.p.a. i pozwalający na jej merytoryczne rozstrzygnięcie. Przede wszystkim należy wskazać, że wprawdzie w aktach administracyjnych organu pierwszej instancji znajduje się oświadczenie złożone w dniu 17 maja 2012 r. przez przedstawicielkę ustawową małoletniego D. M. – E. R., jednakże z oświadczenia tego w żadnym razie nie wynika, iż strona miała możliwość zapoznania się z zebranymi dowodami i wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów, jak przewiduje to art. 10 § 1 k.p.a. Na brak takiej możliwości wskazuje zaś treść odwołania wniesionego przez E. R. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta [...], gdyż odwołująca wnosiła o okazanie jej pokwitowań w celu sprawdzenia czy widnieje na nich podpis syna – D. M., a nadto podniosła, że według twierdzeń syna nie otrzymywał on od ojca takich kwot, jakie są wymienione w decyzji. Powyższe oznacza, że w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji naruszona została wyrażona w art. 10 § 1 k.p.a. zasada czynnego udziału strony w postępowaniu, na każdym jego etapie. Ponadto organ pierwszej instancji, a za nim Samorządowe Kolegium Odwoławcze wprawdzie przytoczyły część treści oświadczenia skarżącej z dnia 17 maja 2012 r., jednakże w żaden sposób nie odniosły się do zawartego w nim stwierdzenia, że przekazywane przez S. M. na rzecz syna środki pieniężne miały być przeznaczone na potrzeby D. M. związane z uprawianiem sportu oraz, że skarżąca nie znała wysokości tych kwot. Jednocześnie organ drugiej instancji rozpoznając sprawę na skutek odwołania wniesionego przez E. R. w uzasadnieniu wydanej decyzji ograniczył się do przywołania argumentów zawartych we wniesionym środku odwoławczym, nie czyniąc ich jednak przedmiotem swojej oceny i rozważań. Uzasadnienie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w istocie ogranicza się do powtórzenia tych ustaleń i oceny prawnej, które zawarte były w decyzji organu pierwszej instancji. Nie spełnia zatem wymogów określonych w przepisie art. 107 § 3 k.p.a. Natomiast skarżąca w treści odwołania, poza powołanymi wyżej twierdzeniami odnośnie przeznaczenia otrzymywanych przez syna kwot, wprost zakwestionowała ich wysokość, podkreślając jednocześnie, że pieniądze od ojca przekazywała D. M. babcia, niekiedy przedstawiając do podpisu kilka pokwitowań jednocześnie. Ponadto zwróciła uwagę, że D. M. jest małoletni, a przy tym według treści wyroku zasądzającego alimenty miały być one uiszczane do rąk skarżącej jako przedstawicielki ustawowej małoletniego powoda. Skarżąca twierdziła też, że nie wiedziała, iż syn otrzymywał pieniądze i wydawał pokwitowania. Skoro zaś w świetle art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 7 września 2007 r. nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty i do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, to okoliczności podniesione w odwołaniu E. R., mające zmierzać do zakwestionowania faktu otrzymania alimentów, a także wysokości uzyskanych kwot, winny być rozważone i ewentualnie wyjaśnione przez organ, a przed wydaniem decyzji strona winna być zapoznana z materiałem dowodowym w celu wypowiedzenia się co do jego treści. Trzeba przy tym zauważyć, że na złożonych do akt sprawy kserokopiach kart, które mają obejmować podpisane przez małoletniego (urodzonego w dniu 15 marca 1995 r.) D. M. pokwitowania otrzymania poszczególnych kwot, pokwitowania te nie zawsze są wpisane w kolejności czasowej. I tak na karcie 63 akt administracyjnych widnieją kolejno pokwitowania otrzymania alimentów w dniach: 13.11.2010, 14.12.2010, 18.10.2010, 16.02.2010, 20.01.2010, 23.07.2010 i 23.04.2010, zaś na karcie 62 akt administracyjnych widnieją kolejno pokwitowania otrzymania alimentów w dniach: 18.09.2011, 27.05.2011, 24.06.2011 i 16.04.2011. Organy w ogóle nie zwróciły na te okoliczności uwagi. Natomiast opisany, niezgodny z chronologią, sposób zapisu pokwitowań za poszczególne miesiące, w tym za objęty niniejszą sprawą okres od października 2010 r. do września 2011 r., mógłby czynić wiarygodnym zawarte w odwołaniu twierdzenie o podpisywaniu przez małoletniego uprawnionego kilku pokwitowań jednocześnie. Jak wskazano już wyżej, brak jakiegokolwiek odniesienia się do zarzutów i nierozważenie oraz niewyjaśnienie powoływanych przez skarżącą twierdzeń i okoliczności skutkują wadliwością decyzji organów obu instancji, które naruszyły obowiązujące przepisy postępowania także w zakresie obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a następnie dokonania na podstawie całokształtu materiału dowodowego oceny czy okoliczność otrzymania alimentów w określonej kwocie w okresie objętym decyzją została w sprawie udowodniona (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Wymienione wady postępowania, jako mogące mieć wpływ na wynik sprawy, skutkowały uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji i winny być usunięte w toku ponownego rozpatrzenia sprawy. Z tych wszystkich względów oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 135 i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekł jak w sentencji.