II SA/Lu 962/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc – Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 stycznia 2024r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 21 września 2023r., znak: SKO.41/5068/OS/2023 w przedmiocie zasiłku okresowego oddala skargę. Decyzją z 21 września 2023r.m znak: SKO.41/5068/OS/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, po rozpatrzeniu odwołania Z. W. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Niemce z 3 sierpnia 2023r., znak: OPS.450.25.2023 o odmowie przyznania zasiłku okresowego "z przeznaczeniem na opłacenie opieki i pomocy". Z akt wynika, że skarżący wnioskiem z 9 czerwca 2023r. zwrócił się do organu m.in. o przyznanie świadczenia na opłacenie opieki i pomocy (I wniosek). Skarżący wskazywał na orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z powodu licznych schorzeń (o trzech symbolach medycznych), a więc organ potraktował jego żądanie jako wniosek o przyznanie zasiłku okresowego. Dodać należy, że poza tym żądaniem skarżący wniósł także o przyznanie usług opiekuńczych i specjalistycznych usług opiekuńczych, a kolejnym wnioskiem także o świadczenie na majtki ochronne pooperacyjne i odstąpienie od zwrotu odpłatności za usługi za okres od VI do X 2020r. – wnioski te zostały rozpatrzone odrębnymi decyzjami. W celu ustalenia aktualnej sytuacji rodzinnej, materialnej, zdrowotnej i mieszkaniowej skarżącego organ zwrócił się do niego pismami z 29 czerwca i 4 lipca 2023r. o dostarczenie na piśmie informacji na ten temat. Wnioskodawca nie wykonał obowiązku, pomimo że przychodził do Urzędu Gminy w Niemcach w dniach 30 czerwca 2023 r., 3 lipca 2023 r., 10 lipca 2023 r., 11 lipca 2023r., 18 lipca 2023 r., 24 lipca 2023 r. i 31 lipca 2023 r. składając różne pisma. W dniu 20 lipca 2023r. pracownicy socjalni zamierzali przeprowadzić ze skarżącym wywiad środowiskowy, o czym poinformowali go wcześniej, jednak skarżący nie otworzył drzwi. Odmawiając przyznania skarżącemu zasiłku okresowego, organ I instancji wskazał, że skarżący jest systematycznie widywany w środowisku, robiąc wspólnie z żoną zakupy, jeżdżąc do lekarza, załatwiając nie tylko sprawy swoje w urzędzie, ale również i żony. Za środki lokomocji służą mu rower i samochód, którym kieruje. Na podstawie zgromadzonej dokumentacji w ośrodku i informacji w wywiadach środowiskowych wynika, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe od kilkudziesięciu lat, sam dysponuje swoim świadczeniem, jego żona mieszka w tym samym domu, ale gospodarstwo domowe prowadzi oddzielnie, małżonkowie mają bowiem orzeczoną separację sądową. Skarżący legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji na czas określony do 30 kwietnia 2023r. i orzeczeniem z 15 września 2022r. o znacznym stopniu do 30 września 2027r. Miesięczny dochód skarżącego wynosi 1.739,87zł (emerytura netto - 1.445,48 zł, dodatek pielęgnacyjny - 294,29 zł), co wynika z decyzji ZUS z marca 2023r. Emerytura jest pomniejszana wprawdzie o zajęcie komornicze, ale nie odlicza się tego od dochodu. Ponadto skarżący otrzymywał świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł miesięcznie (zgodnie z orzeczeniem lekarskim do 30 kwietnia 2023r.). W marcu 2023r. skarżący dysponował kwotą 1.919,65 zł, natomiast aktualna wysokość emerytury nie jest znana, ponieważ skarżący nie przedstawił dokumentacji. W związku z tym organ stwierdził, że skarżący przekracza kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej wynoszące 776 zł, a więc nie przysługuje mu zasiłek okresowy na podstawie art. 38 ust. 1 pkt 1ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023r., poz. 901), dalej jako "u.p.s.". Zdaniem organu, jego sytuacja nie stanowi też "szczególnie uzasadnionego przypadku", o którym mowa w art. 41 pkt 2 u.p.s., na podstawie którego zasiłek okresowy może być przyznany niezależnie od warunku kryterium dochodowego. Organ podniósł, że dysponując ograniczonymi środkami finansowymi na udzielenie świadczeń, musi dokonać gradacji potrzeb poszczególnych wnioskodawców, mając na względzie przede wszystkim cel pomocy społecznej, jakim jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Dlatego za "szczególnie uzasadniony przypadek" należy rozumieć taką sytuację życiową osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczaj drastyczna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych, a do zdarzeń nadzwyczajnych. Przyznanie świadczenia z pomocy społecznej dla osoby znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej nie jest prawem bezwarunkowym i nie wiąże się z przerzuceniem wszelkich kosztów utrzymania na organy pomocy społecznej, tym bardziej, gdy osoba wnioskująca osiąga dochody przekraczające kryterium dochodowe i nie wykazuje dostatecznej woli współpracy z nimi w zakresie ustalenia swojej rzeczywistej sytuacji materialnej, finansowej, rodzinnej czy zdrowotnej, co zachodzi w przypadku skarżącego. Poza tym skarżący może korzystać z usług opiekuńczych prowadzonych przez Ośrodek, po złożeniu wymaganej dokumentacji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w zaskarżonej decyzji podzieliło stanowisko i ustalenia organu I instancji. Na wstępie przytoczyło obszernie regulacje prawne mające zastosowanie w sprawie tj. art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1-4, art. 7 pkt 5, 6, art. 8 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 3 pkt 1-3, art. 38 ust. 1 pkt 1 i art. 41 pkt 2 u.p.s., a więc przepisy dotyczące zasad udzielania pomocy społecznej, w tym w formie zasiłku okresowego. Powołując się na orzecznictwo sądowe, Kolegium wskazało, że "szczególnie uzasadniony przypadek" to przypadek na tyle charakterystyczny i odbiegający od sytuacji innych osób znajdujących się w trudnym położeniu, że uzasadnia przyznanie pomocy z uwagi na nadzwyczajność zdarzenia, które wystąpiło i jest na tyle dotkliwe w skutkach, że dana osoba sobie z nim nie poradzi, nawet przy uwzględnieniu możliwości ludzkiej zapobiegliwości. Natomiast sytuacja skarżącego jest od pewnego czasu niezmienna, a kwota którą skarżący dysponuje, dwukrotnie przekracza kryterium dochodowe. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Z. W. zakwestionował decyzje organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z rażącym naruszeniem art. 107 ust. 4 u.p.s. poprzez brak aktualizacji wywiadu środowiskowego po zmianie stanu zdrowia skarżącego, tj. po wydaniu orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z 14 marca 2023r. Skarżący podniósł, że organ bezpodstawnie wzywał go do przedstawienia sytuacji życiowej, gdyż powinien tę sytuację ustalić z urzędu; poza tym organ wie, że "brak usług opiekuńczych (4 formy), brak środków z dochodu na opłacenie opieki". Znaczna część obszernego uzasadnienia dotyczyła innych decyzji, również zaskarżonych do tut. Sądu, w szczególności w sprawie przyznania usług opiekuńczych, wysokości opłat za takie usługi, stanu zdrowia skarżącego; skarżący zarzucał organom i pracownikom socjalnym brak profesjonalizmu, stronniczość, nierzetelność. Wskazał ogólnie na naruszenie przez Kolegium art. 10 k.p.a. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 38 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s., zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Organ prawidłowo ustalił, że skarżący znacząco przekroczył kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej (776 zł - z § 1 pkt 1 lit. "a" rozporządzenia Rady Ministrów z 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej), ponieważ jego dochód w dacie orzekania przez organ II instancji wyniósł 1739,87 zł miesięcznie, a w konsekwencji zasadnie stwierdził, że skarżącemu nie przysługuje zasiłek okresowy na podstawie powołanego przepisu. W tej sytuacji organ rozważał możliwość przyznania skarżącemu tego zasiłku na podstawie art. 41 pkt 2 u.p.s., zgodnie z którym - w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. Odnosząc się do tego przepisu należy wyjaśnić, że jego konstrukcja obejmuje dwie postaci dyskrecjonalności organu administracji publicznej – uznanie administracyjne (poprzez użycie sformułowania "może być przyznany") oraz klauzulę generalną (poprzez użycie sformułowania "w szczególnie uzasadnionych przypadkach"). W przypadku decyzji wydawanych w warunkach dyskrecjonalności administracyjnej kontrola sądowa sprowadza się do zbadania, czy w procesie podejmowania decyzji organ nie przekroczył granic przyznanych mu kompetencji dyskrecjonalnej, a więc czy zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. dokonał ustalenia stanu faktycznego, a przeprowadzona ocena tych ustaleń znajduje oparcie w materiale dowodowym i uzasadnieniu decyzji sporządzonym zgodnie z art. 107 k.p.a., a więc w sposób przekonujący. Kontrola legalności decyzji wydanej na podstawie art. 41 pkt 2 u.p.s. wymaga dokonania ustaleń nie tylko co do istnienia uzasadnionej potrzeby oraz możliwości samodzielnego jej zaspokojenia przez wnioskodawcę, lecz także zbadania, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu tego przepisu. W ocenie Sądu, Kolegium prawidłowo wskazało, że przez "szczególnie uzasadniony przypadek" należy rozumieć sytuację zupełnie wyjątkową, bowiem o możliwości przyznania tego świadczenia nie decyduje dochód strony, lecz sytuacja życiowa, w której się ona znalazła. Chodzi o sytuację na tyle dotkliwą w skutkach, że dana osoba sobie sama w niej nie poradzi, nawet przy uwzględnieniu zwykłej ludzkiej zapobiegliwości (por. wyrok NSA z 4 listopada 2008 r., I OSK 1868/07; wyrok NSA z 2 grudnia 2021 r., I OSK 431/20; wyrok NSA z 23 marca 2021 r., I OSK 269/20; wyrok WSA w Krakowie z 14 lutego 2023 r., II SA/Kr 707/22). Są to sytuacje wyraźnie odbiegające od typowych sytuacji osób kwalifikujących się do otrzymania pomocy społecznej przy spełnieniu kryterium dochodowego: drastyczne, dotkliwe w skutkach i głęboko ingerujące w plany życiowe osoby, wynikające ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Za szczególne przypadki uzasadniające przyznanie świadczenia w sytuacji przekroczenia kryterium dochodowego nie zostały przykładowo uznane: spłata zadłużenia, opłacenie rachunków za prąd czy gaz, brak środków na bieżące wydatki, zapłata kary za przejazd środkami komunikacji, a nawet zakup leków zażywanych w związku z przewlekłą chorobą. W wyroku z 13 grudnia 2016r. (sygn. akt I OSK 1586/15) NSA wyraził pogląd, że nie można potrzeby w postaci zakupu leków zażywanych w związku z przewlekłą chorobą uznać za mającą charakter nadzwyczajny, wyjątkowy i nieprzewidywalny. Taka potrzeba nie jest konsekwencją niefortunnych zbiegów okoliczności i wydarzeń wykraczających poza możliwości przewidzenia i przeciwdziałania. Również pogorszenie stanu zdrowia następujące stopniowo nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku w rozumieniu art. 41 pkt 2 u.p.s. Okoliczność ta nie ma bowiem charakteru nagłego ani nadzwyczajnego. W ocenie Sądu prawidłowe jest stanowisko organów obu instancji wskazujące, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpił szczególnie uzasadniony przypadek. Z ustaleń organów wynika, że skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, mieszka w domu razem z żoną, z którą pozostaje w separacji prawnej. Skarżący zajmuje dwa pomieszczenia - pokój i kuchnię, zaś przedpokój, łazienkę i ganek użytkuje wspólnie z żoną. Aktualnie legitymuje się orzeczeniem z 14 marca 2023 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności obowiązującym do 30 września 2027 r. Jednocześnie skarżący systematycznie widywany jest w środowisku, robiąc z żoną zakupy, jeżdżąc do lekarza, załatwiając w urzędzie sprawy swoje i żony. Za środki lokomocji służą mu rower i samochód, który sam prowadzi. Jednocześnie wiadomo jest zarówno organom, jak i sądowi, że współdziałanie skarżącego z organem pomocy społecznej ma szczególną postać z uwagi na stan zdrowia skarżącego jako osoby niepełnosprawnej z powodu schorzeń psychicznych. Zachowanie skarżącego cechuje roszczeniowość i agresja słowna skierowana do pracowników organów przy jednoczesnym braku współpracy w kwestii poprawy jego sytuacji życiowej. Wiarygodne są ustalenia organów, że skarżący nie chciał korzystać z przyznanych usług opiekuńczych, co zresztą sam wielokrotnie przyznał w treści pism do organów oraz skarg do sądu, również w pismach zamieszczonych w aktach rozpoznawanej sprawy, nie przedstawiając przy tym racjonalnych powodów odmowy przyjęcia udzielonej pomocy. Okoliczność ta jest o tyle istotna, że skarżący konsekwentnie deklaruje, że od sierpnia 2020 r. ponosi wydatki na opiekę, przy czym tego twierdzenia nie popiera żadnym dowodem. Oświadczenia i informacje o opłacaniu prywatnie opieki i pielęgnacji wykonywanej przez bliżej nieokreślone osoby i podawanie wysokości ponoszonych kosztów opieki nie są poparte żadnym dokumentem. Środki finansowe z pomocy społecznej są środkami publicznymi, co nie pozwala na dowolność w ich wydatkowaniu. Dlatego twierdzenia o poniesionych dużych wydatkach, np. na opiekę nie mogą być przez organy przyjmowane bezrefleksyjnie. Ich poniesienie powinno być co najmniej uwiarygodnione. W ocenie Sądu, organy zasadnie zatem przyjęły, że w sprawie nie występuje szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu art. 41 pkt 2 u.p.s. Dokonując ważenia interesów, organy miały na uwadze potrzeby wnioskodawcy, ale także ograniczone środki, jakimi dysponują i konieczność zaspokojenia potrzeb innych podmiotów ubiegających się o wsparcie z pomocy społecznej. W sytuacji skarżącego nie wystąpiło żadne nadzwyczajne zdarzenie, które pogorszyłoby jego sytuację bytową, w tym zdrowotną, zaś kwota, jaką skarżący realnie dysponuje miesięcznie (1919,65 zł), jest ponad dwukrotnie wyższa od kryterium dochodowego. W rozpatrywanej sprawie sytuacja bytowa i zdrowotna skarżącego nie zmienia się od pewnego czasu. Jest on osobą długotrwale niepełnosprawną w stopniu znacznym. Nie nastąpiło żadne szczególne nadzwyczajne wydarzenie, które pogorszyłoby jego dotychczasową sytuację. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji życiowej, w tym zdrowotnej skarżącego, ale okoliczności, na które skarżący się powołuje i które wynikają z niewadliwych ustaleń organów obu instancji, nie noszą znamion nagłości, jednorazowości, niecodzienności, nadzwyczajności wymaganej dla przyznania zasiłku określonego w art. 41 pkt 2 u.p.s. Sąd nie znajduje zatem podstaw, aby kwestionować legalność zaskarżonej decyzji. W sprawie nie doszło do naruszenia przepisów procesowych w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, stan faktyczny został ustalony prawidłowo, a rozstrzygnięcia organów nie mogą być potraktowane jako arbitralne, wykraczające poza granice przyznanej ustawą dyskrecjonalności. Sąd nie stwierdził naruszeń w zakresie postępowania wyjaśniającego zmierzającego do wydania decyzji na podstawie art. 41 pkt 2 u.p.s. Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 107 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się, mimo braku zmiany danych, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, a w przypadku osób przebywających w domach pomocy społecznej oraz w ośrodkach wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi - nie rzadziej niż co 12 miesięcy. Z akt wynika, że organ podejmował próbę przeprowadzenia takiego wywiadu, o czym uprzednio poinformował skarżącego, jednak skarżący nie otworzył drzwi. Skarżący swoim działaniem uniemożliwił aktualizację wywiadu, dlatego zarzut naruszenia powołanego przepisu nie znajduje uzasadnienia. Z kolei pominięcie przez Kolegium zastosowania art. 10 k.p.a. nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy, ponieważ organ ten nie przeprowadzał uzupełniającego postępowania dowodowego, lecz przy wydaniu zaskarżonej decyzji opierał się wyłącznie na dowodach zgromadzonych przez organ I instancji, z którymi skarżący miał możliwość się zapoznać już na etapie postępowania przed tym organem. Z tych względów, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023r., poz. 1634 ze zm.).