II SA/Lu 967/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 14 września 2023 r., znak: SKO.41/5023/OS/2023 w przedmiocie usług opiekuńczych oddala skargę. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie decyzją z 14 września 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej także jako: Kolegium), po rozpoznaniu odwołania Z. W. (dalej także jako: skarżący), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Niemce (dalej jako: Wójt) z 3 sierpnia 2023 r. w przedmiocie przyznania usług opiekuńczych. Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 3 lipca 2023 r. skarżący zwrócił się do Wójta m. in. o przyznanie usług opiekuńczych. W toku postępowania pracownicy socjalni podjęli bezskuteczną próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, po uprzednim zawiadomieniu skarżącego o terminie tej czynności. Decyzją z 3 sierpnia 2023 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu usług opiekuńczych. W uzasadnieniu wskazał, że pomimo zawiadomienia o terminie i miejscu przeprowadzenia czynności, wywiadu środowiskowego nie przeprowadzono, ponieważ we wskazanym miejscu i czasie skarżący, ani żaden inny domownik, nie wpuścił pracownika socjalnego do domu. Organ ustalił, na podstawie posiadanej zgromadzonej dokumentacji, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, sam dysponuje swoim dochodem, żona klienta mieszka w tym samym domu, lecz prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Skarżący zajmuje dwa pomieszczenia, pokój i kuchnię. Przedpokój, łazienka i ganek są wspólnie użytkowane. Strona pozostaje w separacji – na podstawie wyroku Sądu Okręgowego [...] z 6 lutego 2004 r. Skarżący legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022 r., zgodnie z którym został uznany za niezdolnego do samodzielnej egzystencji na czas określony do 30 kwietnia 2023 r., oraz orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o stopniu niepełnosprawności [...] z 15 września 2022 r., którym ustalono niepełnosprawność w stopniu znacznym do 30 września 2027 r. Ponadto organ ustalił, że dochód skarżącego stanowi kwota 1 739,87 zł, na którą składa się emerytura netto w wysokości 1 445,48 zł, dodatek pielęgnacyjny w kwocie 294,29 zł miesięcznie (decyzja ZUS z marca 2023 r.). Dodatkowo wnioskodawca otrzymuje świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł miesięcznie. Emerytura jest pomniejszana o zajęcie komornicze, którego nie odlicza się od dochodu. Skarżący w marcu 2023 r. dysponował kwotą 1 919,65 zł. Organ wskazał, że aktualna wysokość otrzymywanej emerytury jest nieznana z uwagi na nieprzeprowadzenie aktualizacji wywiadu środowiskowego i niezłożenie przez stronę odpowiedniej dokumentacji. Organ podniósł, że skarżący nie ma poważniejszych problemów z poruszaniem się, komunikowaniem i funkcjonowaniem w środowisku. Wnioskodawca systematycznie widywany jest w środowisku robiąc wspólnie z żoną zakupy (nosi siatki) jeżdżąc do lekarza, załatwiając sprawy urzędowe (dla siebie i dla żony). Porusza się na rowerze lub samochodem, który prowadzi. Organ I instancji wskazał, że przyznanie usług opiekuńczych następuje po przedłożeniu zaświadczenia lekarskiego o potrzebie wykonywania usług i ustalenia zakresu czynności. W interesie wnioskodawcy leży dostarczenie zaświadczenia lekarskiego. W odwołaniu od decyzji skarżący zarzucił organowi działania rażąco naruszające prawo. Po rozpatrzeniu odwołania, wskazaną na wstępie decyzją z 14 września 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, podzielając ustalenia i wnioski organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium podkreśliło, że przyznanie usług opiekuńczych następuje po przedłożeniu zaświadczenia lekarskiego o potrzebie wykonania usług i ustalenia zakresu czynności. W interesie wnioskodawcy leży dostarczenie zaświadczenia lekarskiego, gdyż od prawidłowych i jak najpełniejszych ustaleń zależy nie tylko, czy pomoc zostanie przyznana, ale także zakres tej pomocy. Takiego obowiązku skarżący nie dopełnił. Podjęte przez organ czynności w celu aktualizacji wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawcy okazały się nieskuteczne, gdyż strona nie wpuściła pracowników socjalnych, nawet w obecności funkcjonariuszy Policji. W okolicznościach sprawy, przy takiej postawie skarżącego, organ zmuszony był oprzeć swoje rozstrzygnięcie w oparciu o wniosek, notatkę służbową, pisma wnioskodawcy złożone w toku sprawy, jak i wiedzę posiadaną z urzędu. Z. W. wniósł skargę na powyższą decyzję. Nie sformułował konkretnych zarzutów do decyzji, lecz zakwestionował rozstrzygnięcie, wskazując na konieczność uwzględnienia jego wniosku. W uzasadnieniu skarżący wywodził, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego z udziałem drugiego pracownika socjalnego i z udziałem funkcjonariuszy Policji to "nękanie Policją i drugim socjalnym". Ponadto skarżący zarzucił, że organ nie ustalił prawidłowo jego stanu zdrowia, gdyż nie uwzględnił treści nowego orzeczenia ustalającego stopień niepełnosprawności skarżącego z 14 marca 2023 r. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634; dalej jako: p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że pomoc społeczna służy przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, nie może natomiast stanowić stałego źródła utrzymania – ma zatem charakter subsydiarny. Strona, znajdująca się w trudnej sytuacji życiowej, jest zobowiązana współpracować z organem w rozwiązywaniu swojej sytuacji życiowej. Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2023 r., poz. 901, dalej jako: u.p.s.) osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Obowiązki współdziałania strony z pracownikami socjalnymi wynikają także m. in. z art. 11 ust. 2 u.p.s. i art. 12 u.p.s. Pismo skarżącego z 3 lipca 2023 r. zawierało między innymi wniosek o przyznanie usług opiekuńczych. Zgodnie z art. 50 ust. 1 u.p.s. osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona, przysługuje pomoc w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych. W przypadku usług opiekuńczych ustawodawca wprowadził tzw. kryterium dochodowe, określone w art. 8 u.p.s. Z niespornych ustaleń organu wynika, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91, przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 776 zł (art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.). Jak wynika z art. 8 ust. 3 u.p.s. za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o kwoty wskazane w pkt 1-3, do dochodu nie wlicza się także dochodu wskazanego w art. 8 ust. 4 u.p.s Przepis art. 50 ust. 5 u.p.s. stanowi, że organ pomocy społecznej przyznając usługi opiekuńcze, ustala ich zakres, okres i miejsce świadczeń. Oznacza to, że w decyzji o przyznaniu usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usług opiekuńczych, obowiązkiem organu jest zawrzeć nie tylko ogólne rozstrzygnięcie o przyznaniu tychże świadczeń, ale zarazem precyzyjnie określić ich zakres, wskazać na jaki okres zostały udzielone i w jakim miejscu mają być świadczone. Niewątpliwie zatem aktualne zaświadczenie lekarskie stanowi istotny element wniosku o przyznanie wnioskowanych usług opiekuńczych, albowiem umożliwia organowi ustalenie zakresu tych usług, miejsca i okresu ich świadczenia. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że wniosek skarżącego pochodzi z lipca 2023 r., zatem jego sytuację majątkową należało ustalić w oparciu o dochód uzyskany w czerwcu 2023 r. W związku z ubieganiem się o przyznanie usług opiekuńczych nieodzowne było również ustalenie sytuacji życiowej skarżącego, a zwłaszcza stanu zdrowia, w tym w szczególności dołączenie do akt aktualnego zaświadczenia lekarskiego, z którego wynikają potrzeby strony. W orzecznictwie trafnie wskazuje się, że aby organ w ogóle miał szansę rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie pomocy społecznej, musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych. Osoba ubiegająca się o uzyskanie wsparcia w ramach pomocy społecznej jest zobowiązana współpracować z organem (np. art. 4 u.p.s., art. 11 u.p.s.), aby przezwyciężyć swoją trudną sytuację życiową, jednakże w pierwszej kolejności nieodzowne jest wykazanie, że taka sytuacja zachodzi. W tym zakresie nie można tracić z pola widzenia, iż to przede wszystkim strona powinna być zainteresowana wykazaniem, że istnieją okoliczności uzasadniające przyznanie pomocy społecznej. Dokonując ustaleń w zakresie sytuacji osobistej, rodzinnej, majątkowej i dochodowej skarżącego organy dysponują różnymi środkami prawnymi. Jednakże podstawowym dowodem pozwalającym na to jest obligatoryjny dowód w postaci wywiadu środowiskowego. Zgodnie z art. 107 ust. 1 u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. Obowiązek współpracy strony wnioskującej o pomoc społeczną z organem została wyrażona w art. 107 ust. 4a u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Strona ma zatem obowiązek współpracować z organem w ustaleniu sytuacji faktycznej (osobistej, rodzinnej, dochodowej, majątkowej). Odmowa zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, obliguje organ do odmownego załatwienia wniosku, zgodnie z art. 107 ust. 4a u.p.s. (por. przykładowo: wyrok NSA z 29 maja 2020 r., I OSK 1966/19; wyrok WSA w Kielcach z 22 stycznia 2020 r., II SA/Ke 897/19). Ponadto, zgodnie z art. 107 ust. 5 u.p.s., pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy może domagać się od osoby wnioskującej o przyznanie pomocy, złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym, a odmowa złożenia takiego oświadczenia również stanowi podstawę odmowy przyznania świadczenia. Należy także zwrócić uwagę, że sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby lub rodziny ustala się np. na podstawie decyzji właściwego organu w sprawie renty lub emerytury, orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Jednakże w przypadku gdy okoliczności sprawy, mające wpływ na prawo do świadczeń, wymagają potwierdzenia innym oświadczeniem lub dokumentem niż wymienionym w ust. 5b, można domagać się takiego oświadczenia lub dokumentu (art. 107 ust. 5d u.p.s.). Sąd podziela pogląd przyjmowany w orzecznictwie, że występując o udzielenie wsparcia na zasadach określonych w ustawie o pomocy społecznej, skarżący musi akceptować zasady procedowania w tej materii. Oznacza to, że zobligowany jest on do współdziałania z pracownikiem socjalnym. Przejawem owej współpracy jest przedstawienie wszelkich informacji mających znaczenie dla rozpoznawanej sprawy (por. m. in. wyroki WSA w Gliwicach z 27 października 2022 r., II SA/Gl 1629/21 i II SA/Gl 1628/21; wyrok WSA w Warszawie z 30 sierpnia 2023 r., I SA/Wa 757/23). Środki pomocy społecznej nie powinny być kierowane do osób, które nie współpracują z organami w wyjaśnieniu swej sytuacji, a także zatajają swe dochody czy stan zdrowia i związane z nim potrzeby, uniemożliwiając rzetelne rozpatrzenie wniosku o pomoc społeczną. Reasumując powyższe rozważania należy wskazać, że strona ubiegająca się o pomoc społeczną powinna współdziałać z organem już na etapie ustalania czy jej sytuacja spełnia ustawowe przesłanki do uzyskania wsparcia. W orzecznictwie przyjmuje się, że przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z jego uzasadnionych i rozsądnych propozycji pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe. Jest zatem zobowiązana dążyć do osiągnięcia stanu, w którym pomoc społeczna nie będzie jej potrzebna – gdyż przy wsparciu organów poprawi swoją sytuację życiową. Bierna postawa strony, a szczególnie jej negatywne nastawienie do pracowników socjalnych, na etapie postępowania wyjaśniającego wskazuje, że również dalsza współpraca organu z taką osobą nie będzie możliwa. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że skarżący jest skrajnie negatywnie nastawiony do współpracy z organem pomocowym. Przyjął w postępowaniu postawę bierną, odmawiając przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i wykazania swojej sytuacji. Ogranicza się do wskazywania swoich oczekiwań w zakresie przyznania pomocy społecznej. W rozpoznawanej sprawie pismem z 4 lipca 2023 r. Wójt zawiadomił skarżącego, że 20 lipca 2023 r. w godzinach od 9.00 do 10.00 w miejscu jego zamieszkania zostanie przeprowadzony wywiad środowiskowy. W piśmie zawarto pouczenie, że gdyby ten termin skarżącemu nie odpowiadał, to powinien zawiadomić o tym organ telefonicznie lub listownie. Jednocześnie organ pouczył o treści art. 107 ust. 3a, art. 107 ust. 3b i art. 107 ust. 4a u.p.s. W dniu 12 lipca 2023 r. do organu wpłynął wniosek skarżącego o wyłączenie dwóch pracowników od rozpoznania jego spraw. Wskazał w nim także na "nękanie mnie od 2023 r., by uzyskać dane z akt chorobowych zastrzeżonych, co stanowi przestępstwo". Z notatki służbowej z 20 lipca 2023 r. wynika, że wywiad środowiskowy nie został przeprowadzony, ponieważ skarżący nie przebywał w miejscu zamieszkania w wyznaczonym terminie tj. 20 lipca 2023 r. o godzinie 9.00. Pracownicy organu wraz z asystującymi im funkcjonariuszami Policji oczekiwali przez kilka minut na skarżącego. Do organu w dniu 24 lipca 2023 r. wpłynęło kolejne pismo, w którym skarżący nie odniósł się do terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Trzeba przy tym zauważyć, że w skardze do sądu skarżący wywodził, że nie ma podstaw do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W ocenie Sądu skarżący został prawidłowo zawiadomiony o terminie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Mógł, o czym został pouczony, wskazać inną datę, jeżeli wyznaczona przez organ mu nie odpowiadała. Nie uczynił tego jednak na żadnym etapie postępowania. Skarżący bez problemu formułuje wnioski i wyraża swoje stanowisko w sprawie. Na podstawie akt sprawy należy stwierdzić, że strona nie ma żadnych problemów z komunikowaniem się z organem. Fakt, że nie został uzgodniony termin przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wynika jedynie z postawy skarżącego. Niewątpliwie miał fizyczne możliwości, aby wskazać inny termin przeprowadzenia tej czynności, czego jednak zaniechał. Składał pisma po zawiadomieniu o terminie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego – zarówno przed datą wyznaczonej czynności, jak i po niej. W tym miejscu należy podkreślić, że dla skarżącego nie jest także problemem dostarczenie do organu dokumentacji, gdyż osobiście składa wnioski i pisma lub nadaje je na poczcie. W związku z powyższym należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie nie ustalono aktualnego stanu rodzinnego, finansowego i zdrowotnego skarżącego wyłącznie z jego winy – gdyż w oczywisty sposób odmawia współpracy z organem. Z akt sprawy wynika, że skarżący nie zgadza się na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i skutecznie uniemożliwia wykonanie tej czynności. Uznaje próby skontaktowania się z nim przez pracowników organu za "nękanie". Odnosząc się do zastrzeżeń podnoszonych przez skarżącego należy wskazać, że ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje obowiązku uprzedzenia strony, jaki konkretnie pracownik przeprowadzi wywiad środowiskowy. Warto przy tym zauważyć, że skarżący wnosił o wyłączenie określonych pracowników organu, a jego wnioski zostały rozpoznane. Ponadto, co wynika z art. 107 ust. 3 u.p.s., rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza pracownik socjalny po okazaniu legitymacji pracownika socjalnego. Skarżący poznałby zatem jego tożsamość w dniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Niewątpliwie możliwe jest przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przy udziale drugiego pracownika, jak i w asyście funkcjonariuszy Policji (art. 107 ust. 3a u.p.s.). W związku z powyższym należy stwierdzić, że zastrzeżenia skarżącego co do trybu i sposobu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie są zasadne. Należy także podkreślić, że organ w toku postępowania wskazuje, jakie okoliczności i dokumenty mają istotne znaczenie dla sprawy i mogą wpłynąć na kształt rozstrzygnięcia. Skarżący oczywiście nie jest zobligowany do ujawniana informacji o swojej sytuacji życiowej, jednakże stawia się tym samym w gorszej sytuacji. Jeżeli organ nie ma możliwości ustalenia okoliczności istotnych dla sprawy z uwagi na bierną postawę strony, może z tego względu odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia. Mając na uwadze przedstawiony stan sprawy Sąd uznał, że zaskarżona decyzja, podobnie jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu I pierwszej instancji, zostały wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami, w wyniku prawidłowo przeprowadzonego postępowania, przez co nie nastąpiło naruszenie granic przysługującego organom uznania administracyjnego, ani też nie doszło do naruszenia zasad postępowania dowodowego określonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W tym stanie rzeczy Sąd, nie znajdując podstaw do zakwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.