III SA/Lu 177/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Kowalczyk po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy wyrejestrowania pojazdu - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 7 kwietnia 2016 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 7 kwietnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, w terminie do jego opłacenia, skarżący złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu złożonego wniosku skarżący podniósł, że nie posiada stałej pracy i utrzymuje się z prac dorywczych. W dalszej części urzędowego formularza skarżący oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ani żadnych zasobów finansowych. Wykazał, że miesięczny dochód z prac dorywczych wynosi 250 zł. Po rozpoznaniu wniosku, postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu. W ocenie referendarza, wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem skarżący nie wykonał wezwania z dnia 9 marca 2016 r., i tym samym nie wykazał, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dokumentów źródłowych, bądź dodatkowych oświadczeń, które pozwoliłyby na dokładną analizę jego sytuacji rodzinnej i finansowej, uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy. Skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza i wniósł o zastosowanie art. 239 ust. 1 lit. d ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga w niniejszej sprawie wniesiona 20 stycznia 2016 r., co oznacza, że zawarty w niej wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpatrzeniu na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658 – ustawa zmieniająca). W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Obecnie zatem Sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia referendarza, a nie jak w poprzednim stanie prawnym rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, a więc w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309). Należy też podkreślić, że dokonując oceny przedstawionych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą czy przyszłą. Należy z całą mocą podkreślić podstawową zasadę, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy, a mianowicie celem tej instytucji jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zapewnienia stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Należy przy tym mieć na uwadze, że wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie zaś stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony biednej, którego udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy (przedstawienia sądowi oceniającemu wniosek całości materiału dokumentującego stan majątkowy). Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15, LEX nr 1640412). To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (postanowienie NSA z 28 stycznia 2015 r., II OZ 43/15, LEX nr 1640593). Zdaniem Sądu trafne są konkluzje referendarza, że oświadczenie skarżącego złożone na urzędowym formularzu nie było wystarczające do oceny jego możliwości poniesienia w przedmiotowej sprawie kosztów postępowania. Skarżący nie podał jakie są miesięczne koszty jego utrzymania koniecznego i z jakich środków finansowych je pokrywa. W świetle zasad doświadczenia życiowego nie można bowiem uznać za wiarygodne oświadczenia skarżącego, że kwota 250 zł uzyskiwana z prac dorywczych jest wystarczająca na pokrycie niezbędnych wydatków związanych z utrzymaniem dorosłej osoby. Zasadnie również przyjęto w zaskarżonym postanowieniu, że skarżący nie wykonując wezwania z dnia 9 marca 2016 r., tym samym nie wykazał, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dokumentów źródłowych, bądź dodatkowych oświadczeń, które pozwoliłyby na dokładną analizę jego sytuacji rodzinnej i finansowej, uzasadniało w rezultacie odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 30 kwietnia 2013 r. , sygn. I OZ 292/13; postanowienie NSA z 28 marca 2012 r., sygn. I OZ 189/12; postanowienie NSA z 9 grudnia 2011 r., sygn. I OZ 987/11). Nadto, należy zgodzić się ze stanowiskiem referendarza sądowego, że art. 239 § 1 pkt 1 lit. "d" p.p.s.a. normujący zwolnienie z mocy ustawy z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w sprawach ze stosunków pracy i stosunków służbowych, nie miał zastosowania w przedmiotowej sprawie. Wniesiona przez skarżącego skarga dotyczy bowiem decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymującej w mocy decyzję organu I instancji o odmowie wyrejestrowania pojazdu. W uchwale składu siedmiu sędziów NSA z dnia 10 lipca 2006 r. (sygn. I OPS 7/05) przyjęto, że określenie "sprawa ze stosunku pracy i stosunków służbowych" oznacza, że chodzi o sprawę, której przedmiot wyznacza określony stosunek prawny, którego źródłem są przepisy prawa regulujące treść i strony tego stosunku prawnego. Takiego charakteru nie ma zaś sprawa, w której przedmiotem jest odmowa wyrejestrowania pojazdu. W konkluzji należy stwierdzić, iż w pełni prawidłowa była ocena referendarza sądowego, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdyż skarżący, wbrew obowiązkowi dochowania należytej staranności, nie przedstawił swojej sytuacji w sposób wyczerpujący i pełny, lecz wybiórczo i fragmentarycznie, w sposób budzący szereg uzasadnionych wątpliwości co do zgodności z rzeczywistością. Również w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, uniemożliwia rzetelną analizą sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, postanowienie NSA z dnia 29 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 58/15, orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze przytoczone argumenty, Sąd stwierdził brak podstaw do uchylenia postanowienia referendarza, jako naruszającego prawo. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 p.p.s.a.