III SA/Lu 381/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Marcinowski (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak,, Sędzia NSA Maria Wieczorek, Protokolant Starszy inspektor Maria Filipek, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 5 listopada 2009r. sprawy ze skargi H. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. znak [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych działając na podstawie m. in. art. 83 ust. 4 w związku z art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), postanowił utrzymać w mocy decyzję Zakładu znak z dnia [...] kwietnia 2009 r. wydaną w stosunku do H. B., w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres 04.1999 - 12.2002, w łącznej wysokości 54.176,51 zł według stanu na dzień [...] lutego 2009 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżąca wnioskiem z dnia 10 lutego 2009 r. zwróciła się o umorzenie należności z tytułu zaległych składek, jako uzasadnienie podając trudną sytuację finansową z powodu przewlekłych problemów zdrowotnych, braku możliwości znalezienia zatrudnienia przez małżonka oraz ponoszenia znacznych wydatków na utrzymanie i wykształcenie dzieci. Skarżąca dołączyła szereg dokumentów dotyczących sytuacji finansowej, materialnej i zdrowotnej. Wynika z nich, że jest mężatką, ma dwoje dorosłych, uczących się dzieci, a jedynymi źródłami utrzymania rodziny jest otrzymywane przez skarżącą świadczenie rentowe w wysokości 748 zł oraz stypendium socjalne studiującego syna w wysokości 300 zł miesięcznie. Posiada ona zobowiązania wobec osób fizycznych w wysokości ok. 37.000 zł. Stałe koszty utrzymania to ok. 1.000 zł miesięcznie. Ponadto z oświadczenia wynika, że nie posiada ona nieruchomości oraz wartościowych ruchomości, poza podstawowym sprzętem AGD i RTV o wartości ok. 5.000 zł. Rodzina mieszka w mieszkaniu lokatorskim o powierzchni 62 m2. Do oświadczenia skarżąca dołączyła m. in. decyzję o przeliczeniu renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy oraz bieżące rachunki domowe, a nadto szereg dokumentów dotyczących jej sytuacji zdrowotnej. Zebrana dokumentacja dotyczyła problemów onkologicznych w 2007 r. oraz aktualnych schorzeń depresyjnych. Ostatnim dokumentem z Poradni Onkologicznej przedłożonym wraz z wnioskiem było zaświadczenie o stanie zdrowia z dnia 14 lutego 2008 r. stwierdzające stan po operacji, radio i chemioterapii oraz brachyterapii. Zgodnie z zaświadczeniem skarżąca wymaga dalszych badań, unikania wysiłku fizycznego oraz oszczędzającego trybu życia. Dodatkowo przedłożone aktualne zaświadczenia lekarskie z dnia 8 stycznia i 6 lutego 2009 r. wskazują na konieczność dalszego leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego, z uwagi na głębokie zaburzenia depresyjne pojawiające się po operacji. Mając powyższe na uwadze organ uznał, że nie istnieją okoliczności uzasadniające umorzenie należności. Stałe źródło utrzymania wykluczało istnienie przesłanek całkowitej nieściągalności. Na podstawie analizy dokumentów nie stwierdzono również istnienia przesłanek ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacenia należności. Zdaniem Zakładu skarżąca nie wykazała, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niej i rodziny. Podnoszone kłopoty zdrowotne nie stanowiły wystarczającej przesłanki do umorzenia należności, bowiem złożona dokumentacja medyczna, dotyczyła okresu sprzed dwóch lat, natomiast inne aktualne zaświadczenia lekarskie nie wskazywały na nagłe drastyczne pogorszenie się stanu zdrowia, uzasadniające umorzenie należności. W tych okolicznościach nie można było uznać, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącą i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 powołanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych "należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności", natomiast wg art. 28 ust. 3a tejże ustawy "należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia". Skarżąca w dniu 4 maja 2009 r. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy w kwestii umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. We wniosku ponownie wskazała na przesłanki do umorzenia należności: przewlekłe problemy zdrowotne, brak możliwości znalezienia zatrudnienia przez męża oraz konieczność ponoszenia znacznych wydatków na utrzymanie i wykształcenie dzieci. Ponadto wskazała na niejasne prognozy zdrowotne i niepewne rokowania co do choroby onkologicznej oraz związane z zaistniałą sytuacją zaburzenia depresyjne. Skarżąca dodatkowo dołączyła zaświadczenie lekarskie z dnia 6 maja 2009 r. wskazujące na stan po operacji raka szyjki macicy oraz stan po radio- i chemioterapii, zgodnie z zaświadczeniem po zakończeniu leczenia, skarżąca znajduje się pod stałą kontrolą poradni ginekologiczno – onkologicznej. Skarżąca dołączyła również zaświadczenie lekarskie z dnia 6 maja 2009 r. stwierdzające, że jest leczona w Poradni Zdrowia Psychicznego z przewlekłych zaburzeń depresyjnych i wymaga dalszego leczenia. Wobec przedłożenia zaświadczeń lekarskich, Zakład w dniu 8 maja 2009 r. wystąpił do Głównego Lekarza Orzecznika ZUS o opinię w sprawie stanu zdrowia. W dniu 27 maja 2009 r. lekarz Zakładu stwierdził, że zgodnie z orzeczeniem lekarskim z dnia 8 kwietnia 2008 r. skarżąca jest niezdolna do pracy do 30 kwietnia 2010 r., wobec tego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, uznaje się ją za osobę niezdolną do jakiegokolwiek zatrudnienia. Analizując ponownie istnienie przesłanek ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacenia należności, mogących stanowić przesłankę do umorzenia należności z tytułu składek, uznano, że pomimo kłopotów zdrowotnych, skarżąca ma stałe źródło dochodu, a jej małżonek nie ma stałej pracy, osiąga natomiast okresowe dochody z prac dorywczych. Na ich utrzymaniu pozostaje dwoje dorosłych, uczących się dzieci. W świetle przeciętnego stanu zamożności obywateli oraz powszechnych problemów ze znalezieniem dobrze płatnej, stałej pracy, fakt wysokich kosztów utrzymania, bezrobocie męża i konieczność wykształcenia dzieci, nie mogą stanowić szczególnie uzasadnionej okoliczności. Uznanie takiej argumentacji, w świetle zasady równego traktowania, obligowałoby wierzyciela do uwzględniania wszystkich wniosków, w których zobowiązani podnoszą zbyt niskie dochody i kłopoty finansowe. Jednocześnie, należy zauważyć, że sytuacja materialno - finansowa rodziny skarżącej nie jest na tyle trudna, by zachodziła konieczność korzystania z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej. Także fakt spłaty innych zobowiązań wskazuje, że skarżąca ma możliwość uregulowania choćby części należności. Mając powyższe na uwadze organ stwierdził, że sytuacja finansowa skarżącej nie stanowi dostatecznej argumentacji do umorzenia należności. Analizując sytuację zdrowotną skarżącej organ stwierdził, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 8 kwietnia 2008 r. uznano skarżącą za całkowicie niezdolną do pracy okresowo do 10 kwietnia 2010 r. Powyższy stan zdrowia został potwierdzony aktualnymi zaświadczeniami lekarskimi z dnia 8 czerwca 2009 r. stwierdzającymi, że skarżąca wymaga stałego leczenia, a jej schorzenia mają charakter przewlekły. Jednocześnie jest ona pod stałą kontrolą Poradni Onkologicznej i Poradni Zdrowia Psychicznego. Zebrana dokumentacja lekarska nie wskazuje natomiast na nagłe, drastyczne pogorszenie się stanu zdrowia w ostatnim okresie, uzasadniające umorzenie należności. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS ma charakter okresowy i nie stwierdza ograniczeń co do możliwości samodzielnej egzystencji. Organ przyznał, że skarżąca zmuszona jest do ponoszenia dodatkowych kosztów związanych z leczeniem, lecz nie można uznać, że spłata zobowiązań może spowodować znaczne obniżenie poziomu jej życia, jak również pozbawić możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Z uwagi na stan zdrowia otrzymuje ona świadczenie rentowe stanowiące źródło stałego dochodu, zatem przewlekła choroba nie pozbawiła jej możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Na powyższą decyzję skarżąca złożyła skargę, w której domagała się uchylenia obu decyzji z uwagi na naruszenie art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt. 1 i 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, poprzez bezzasadne uznanie, iż po stronie skarżącej nie wstępują przesłanki "ważnego interesu osoby zobowiązanej", podczas gdy prawidłowa ocena zebranego materiału dowodowego prowadzi do przeciwnego wniosku i wskazuje, że decyzje oparte są na dowolnym uznaniu administracyjnym. Ponadto skarżąca podniosła zarzut przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od kwietnia do lipca 1999 r. Skarżąca przywołała w uzasadnieniu wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 lutego 2008 r., V SA/Wa 2847/2007, w którym sąd stwierdził, że dla wystąpienia przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. 2003 r. Nr 141 poz. 1365) niezbędne jest nie tylko istnienie przewlekłej choroby członka rodziny zobowiązanego, ale także skutek tej choroby w postaci pozbawienia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu. Zdaniem skarżącej organ nie wskazał, iż dostrzega po stronie skarżącej możliwość wyegzekwowania zaległych składek na ubezpieczenia, a jedynie zauważył, iż skarżąca posiada stałe źródło dochodu - świadczenie rentowe w kwocie 748 zł miesięcznie, co wskazuje na to, iż nie jest pozbawiona stałego dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 8 kwietnia 2008 r., skarżąca została uznana za całkowicie niezdolną do pracy okresowo do 10 kwietnia 2010 r. Stan jej zdrowia został potwierdzony aktualnymi zaświadczeniami lekarskimi z dnia 8 czerwca 2009 r., z treści których wynika, iż skarżąca wymaga stałego leczenia, a jej schorzenia mają charakter przewlekły. Ponadto jest pod stałą kontrolą poradni onkologicznej od 2007 r. i poradni zdrowia psychicznego od 2007 r. Sytuacja rodzinna i materialna, w jakiej znalazła się skarżąca i jej rodzina pozbawia ją i rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a przewlekła choroba pozbawia ją możliwości zyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Uzasadnienie stanowiska zawartego w zaskarżonej decyzji jest w dużej mierze nieadekwatne do stanu faktycznego. Zacząć należy od tego, że decyzja, którą ma podjąć organ, ma charakter uznaniowy, o czym przesądza treść art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm. – zwanej dalej u.s.u.s.). Organ może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek, ale może to uczynić tylko wówczas, gdy składki są nieściągalne, albo zachodzą inne szczególne względy wskazane w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3a usus rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365), co potwierdza uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r. II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285. Stanowisko organu w tym zakresie jest więc trafne. Niemniej jednak, uznanie administracyjne nie może oznaczać dowolności, zaś organ przed wydaniem decyzji musi – tak jak w każdym postępowaniu administracyjnym – zgromadzić dowody dokumentujące stan faktyczny sprawy i należycie je ocenić. Skoro zaś § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wskazuje, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mogą być umarzane, mimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie skutki dla ubezpieczonego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych – należy ustalić, czy przesłanki te zachodzą w sytuacji skarżącej. Należało zatem rozważyć, czy sytuacja majątkowa skarżącej uzasadnia wniosek o umorzenie należności, i czy organ należycie kwestię tę wyjaśnił. Organ odwoławczy nie uznał, że spłata zobowiązań może pozbawić skarżącą możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, bowiem otrzymuje ona świadczenie stanowiące źródło stałego dochodu. Stanowisko to jest niezrozumiałe. Skoro bowiem organ ustalił, że rodzina skarżącej ma mniejsze dochody (renta w wysokości 748 zł miesięcznie oraz dochody syna studiującego w Warszawie ze stypendium – 300 zł miesięcznie, plus pomoc babci i praca dorywcza bezrobotnego męża skarżącej), niż stałe koszty utrzymania rodziny (ok. 1.000 zł miesięcznie), to albo ustalenia te są wadliwe, albo ocena sytuacji majątkowej dokonana przez organ jest całkowicie abstrakcyjna. Nie można racjonalnie twierdzić, że w ustalonej sytuacji braku innych środków do życia pozostających po zapłaceniu bieżących koniecznych rachunków, dodatkowe wszczęcie egzekucji świadczeń zaległych nie odbije się na sytuacji majątkowej rodziny. Jest to zdecydowanie błędna ocena zgromadzonych dowodów. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie, gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącej i jej rodziny - posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony skarżącej z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Dodatkowo organ z niezrozumiałych przyczyn uznaje, że – mimo, iż skarżąca jest przewlekle chora w stopniu uniemożliwiającym wykonywanie pracy – to skoro nie orzeczono ograniczeń co do możliwości samodzielnej egzystencji, stan zdrowia skarżącej nie może być przesłanką uzasadniającą umorzenie należności. Takie stanowisko nie znajduje oparcia w omawianych przepisach. Raz jeszcze trzeba wskazać, że umorzenie należności zależy od uznania organu, ale uznanie to opierać się musi na bazie konkretnego przypadku, żeby nie przerodziło się w niezrozumiałą arbitralność organu. Sąd nie może zaś zaakceptować w ustalonym stanie rzeczy wniosku o braku wpływu ściągnięcia należności na sytuację majątkową skarżącej i jej rodziny. Organ ponownie przeanalizuje skutki, jakie ściągnięcie należności wywrze na sytuację skarżącej, a w szczególności czy nie pozbawi skarżącej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a także rozważy, czy przewlekła choroba skarżącej pozbawia ją możliwości uzyskiwania dodatkowego dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Znając zaś możliwe następstwa prowadzonej egzekucji, i ważąc starannie racje dłużnika i niemniej istotny interes publiczny, będzie mógł podjąć uznaniową decyzję, czy zgadza się na umorzenie należności, czy chce je ściągnąć. Decyzja ta pozostaje w zakresie uznaniowości organu, ale motywy jej podjęcia nie mogą opierać się na oczywiście błędnych - w świetle przedstawionego sądowi do oceny materiału - założeniach o braku wpływu odmownego rozstrzygnięcia na sytuację dłużnika. Skoro zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem przepisów art. art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przeto podlegała ona uchyleniu. Z tych względów, należało orzec jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 15, poz. 1270 ze zm.).