III SA/Lu 39/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Drwal, Sędziowie Sędzia SO del. Robert Hałabis (sprawozdawca),, Sędzia WSA Ewa Ibrom, Protokolant Asystent sędziego Monika Kutarska, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 8 marca 2012 r. sprawy ze skargi H. D. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] września 2011 r. nr [...]. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. znak: [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, po rozpoznaniu wniosku H.D. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2011 r., znak: [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe i wypadkowo-chorobowe za okres I kwartału 2008 r., III kwartału 2009 r., od 1 stycznia do 1 marca 2010 r. i od 1 marca 2010 r. i od 3 lipca 2010 r. do 2 czerwca 2011 r. – w kwocie 2.422 zł. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że skarżący prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha fizycznych, co stanowi [...] ha przeliczeniowych i z tego tytułu podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 stycznia 1991 r. Skarżącemu wielokrotnie udzielano ulg w spłacie zadłużenia w postaci warunkowego umorzenia odsetek: z dnia [...] sierpnia 2000 r. w kwocie 119,70 zł (ulga cofnięta z powodu niewywiązania się z warunków zawartego układu ratalnego), umorzenia należności z tytułu składek: z dnia [...] lutego 2002 r. za okres od marca 1997 r. do lutego 2001 r. w kwocie 740,60 zł; z dnia [...] września 2007 r. za okres od marca 2002 r. do marca 2007 r. w kwocie 474,60 zł; z dnia [...] listopada 2007 r. za IV kwartał 2007 r. w kwocie 251 zł oraz z dnia [...] czerwca 2008 r. za II kwartał 2008 r. w kwocie 269 zł. Decyzjami z dnia [...] lutego 2008 r. i z dnia [...] kwietnia 2008 r. odmówiono H.D. przyznania ulgi w postaci umorzenia składek za I kwartał 2008 r. w kwocie 257 zł i za II kwartał 2008 r. w kwocie kwota 269 zł – z powodu braku udokumentowanych zdarzeń losowych. Pomimo udzielanych ulg i wysyłanych pism informujących o figurującym na koncie płatnika zadłużeniu, w dalszym ciągu pozostały nieuregulowane kolejne składki. W dniu [...] sierpnia 2011 r. wydana została decyzja (nr [...]) w sprawie odpowiedzialności za należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników przed egzekucją, z której wynika, że zadłużenie H.D. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami wynosi 2.406 zł. Skarżący złożył odwołanie od powyższej decyzji, które z uwagi na treść podnoszonych zarzutów odnoszących się do umorzenia zaległych składek zostało przez organ potraktowane jako wniosek o umorzenie należności. W toku postępowania skarżący złożył formularze, z których wynika, że nie korzysta z dopłat unijnych, a także kartę informacyjną o pobycie w szpitalu w dniach od 16 czerwca 2008 r. do 17 czerwca 2008 r., historię choroby i wynik badania przedmiotowego. Organ ocenił, że dokumenty dotyczące problemów zdrowotnych dotyczyły dawnych okresów, natomiast nie zostały przedłożone aktualne dokumenty potwierdzające pogorszenie się sytuacji finansowej skarżącego. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji poinformowano również, że okres zadłużenia na funduszu emerytalno-rentowym, o umorzenie którego skarżący wnioskuje, zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi dotyczy udzielenia ulgi w spłacie należności na funduszu emerytalno-rentowym stanowiącym pomoc publiczną de minimis w rolnictwie. Pomoc ta powinna być przyznawana rolnikom, których gospodarstwa znajdują się w przejściowo trudnej sytuacji i istnieje pozytywna prognoza co do dalszego rozwoju gospodarstwa, a przejściowo trudna sytuacja była spowodowana okolicznościami niezależnymi od rolnika. Z przeprowadzonego przez organ postępowania, między innymi wizytacji przeprowadzonej w gospodarstwie w dniu [...] września 2011 r. wynika, że gospodarstwo to nie rokuje rozwoju, a zatem nie spełnia przesłanek do udzielenia pomocy de minimis. Skarżący był informowany o możliwości rozłożenia zadłużenia na raty po złożeniu stosownego wniosku. Ulga ta dawałaby mu możliwość ustalenia spłaty rat w dogodnej wysokości. Jednak takiego wniosku do KRUS H.D. nie złożył. W skardze skierowanej do sądu administracyjnego H.D. nie zgadzając się generalnie z rozstrzygnięciem organu, podniósł okoliczności odnoszące się do przyczyn powstania zadłużenia wobec Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Według niego na jego trudną sytuację finansową wpłynęły różne zdarzenia losowe, takie jak: kradzież, która miała miejsce w latach ubiegłych, konieczność opuszczenia nieruchomości położonej przy ul. Zwierzynieckiej w Szczebrzeszynie, różne postępowaniami z jego udziałem przed sądami powszechnymi i organami prokuratury. W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., dalej jako "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, a jednocześnie sprawując kontrolę sąd stosuje środki określone w ustawie. Oznacza to, że sąd administracyjny kontrolując akty wydawane przez organy administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem bada, czy właściwie zastosowane zostały przepisy prawa materialnego określające prawa i obowiązki stron oraz czy w postępowaniu administracyjnym przestrzegano przepisów proceduralnych. Jednocześnie stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W przypadku stwierdzenia naruszenia prawa, sąd władny jest wzruszyć zaskarżony akt, a przepis art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. określa, kiedy podlega on uchyleniu. Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zarówno zaskarżona decyzja jak i decyzja wydana przez organ w pierwszej instancji naruszają przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Zgodnie z art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.; dalej jako "u.s.r."), Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Ze wskazanej regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek (odsetek) na ubezpieczenie społeczne rolników są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. W jego ramach organ ma prawo wyboru sposobu (treści) rozstrzygnięcia, stąd nawet w sytuacji, kiedy wnioskujący o umorzenie spełnia ustawowe jego kryteria spotkać się może z decyzją negatywną. Zaakcentować jednak trzeba, że wybór taki nie może być dowolny. Wynikać musi z wszechstronnego oraz wnikliwego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, przy niewadliwie dokonanych ustaleniach faktycznych. Tymczasem rozstrzygnięcia zawarte zarówno w zaskarżonej decyzji jak i decyzji pierwszoinstancyjnej naruszają obowiązek organu należytego wyjaśnienia sprawy. Zgodnie z art. 7 k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Realizacji wyrażonej tym przepisem zasady prawdy obiektywnej służy przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowiący, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Obowiązek ten jest niezależny od tego, czy niezbędny materiał dowodowy potwierdza stanowisko strony, czy też je podważa. Obciąża on zarówno organ pierwszej instancji, jak i organ odwoławczy, ponownie rozpatrujący sprawę. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego polega zaś na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Ocena materiału dowodowego następuje natomiast zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, określoną w art. 80 k.p.a. Brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji rozważenia przez organ w sposób kompleksowy wszystkich okoliczności związanych z sytuacją majątkową skarżącego, czyli związanych z przesłanką umorzenia należności składkowych, stanowi o naruszeniu art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie uzasadnienia faktycznego decyzji. Naruszenie takie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji nie jest możliwe zbadanie, czy dokonana przez organ w zaskarżonej decyzji ocena materiału dowodowego była prawidłowa ze względu na kryteria wskazane w art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Należyte zastosowanie tych przepisów pozwala na wydanie decyzji o przekonującej treści, a także załatwienie sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Decyzja z dnia [...] listopada 2011 r. wydana przez Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z powodu naruszenia analizowanych przepisów postępowania administracyjnego, w tym art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., jest wadliwa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W sprawie niniejszej skarżący swoje żądanie w zakresie umorzenia należności odsetkowych w toku całego postępowania administracyjnego uzasadniał trudną sytuacją materialną, wynikającą między innymi z kradzieży mienia. W takiej sytuacji kwestią pierwszorzędną dla postępowania w sprawie umorzenia zaległości (odsetek od zaległości) było ustalenie, czy w rozpatrywanym przypadku zachodziła przesłanka określona w art. 41a ust 1 pkt 1 u.s.r., to jest ważny interes zainteresowanego uzasadniający umorzenie należności. Ważny interes w umorzeniu składek (odsetek) ze względu na trudną sytuację materialną strony istnieje wówczas, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek (odsetek) mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Dlatego obowiązkiem organu wynikającym z art. 77 § 1 k.p.a., było wyjaśnienie (ustalenie) rzeczywistej sytuacji materialnej i życiowej strony. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego istotne jest przede wszystkim ustalenie jego dochodów i wydatków, a także relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego. Tymczasem trzeba zauważyć, że w sprawie niniejszej organ w istocie w ogóle nie ustalił rzeczywistej wysokości dochodów i wydatków skarżącego H. D., nie czyniąc tym samym zadość obowiązkowi wyjaśnienia sytuacji materialnej zobowiązanego. W protokole z wizytacji gospodarstwa rolnego z dnia [...] września 2011 r. (k. 174 akt administracyjnych), rubryka "przychód roczny z gospodarstwa rolnego w zł" –pozostaje nieuzupełniona. Organ ograniczył się jedynie do wskazania wielkości posiadanego przez skarżącego gospodarstwa rolnego: [...] ha fizycznych ([...] ha przeliczeniowych). Jednocześnie nie wyjaśnił wszystkich nasuwających się wątpliwości, co do osiąganych przez skarżącego dochodów i jego stanu jego majątku. Mianowicie organ nie ustalił jakie są rzeczywiste, bądź też szacunkowe dochody (brak aktualnego zaświadczenia z Urzędu Gminy) skarżącego z prowadzonego gospodarstwa rolnego, brak również ustaleń, czy skarżący użytkuje będące w jego posiadaniu grunty, co sugerowałby wpis w rubryce "gospodarstwo rolne – dział specjalny (rodzaj działalności specjalnej) – ZBOŻA". Organ nie podjął też żadnych działań mających na celu ustalenie, z czego skarżący się aktualnie utrzymuje, skoro z protokołu wizytacji wynika, że nie posiada dochodu z innych źródeł, nie ma ustalonego prawa do świadczeń emerytalno-rentowych z ubezpieczenia społecznego i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Okoliczności te w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie znalazły żadnego odzwierciedlenia. Organ w ogóle nie ustalił także wydatków ponoszonych przez skarżącego, przede wszystkim tych służących zaspakajaniu podstawowych potrzeb koniecznych dla codziennej egzystencji, takich jak koszty utrzymania mieszkania, wyżywienia, opłat stałych. Tymczasem dla ustalenia realnej sytuacji bytowej wnioskującego o umorzenie należności, konieczne jest ustalenie wysokości jego wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego. Dopiero tego rodzaju ustalenia dadzą obraz, czy zobowiązany znajduje się w tej szczególnej sytuacji, która daje podstawę do umorzenia należności, czy też nie. Pojęcie "możliwości płatnicze wnioskodawcy" użyte w art. 41a ust. 1 u.s.r., nie powinno być rozumiane jedynie jako możliwość zaspokojenia wierzytelności z tytułu nieopłaconych składek (tj. ściągalność wierzytelności). Nie w każdej sytuacji, gdy majątek wnioskodawcy pozwala na zaspokojenie wierzytelności, należy domniemywać istnienie po jego stronie możliwości płatniczych. Tego typu wnioskowanie byłoby oparte na uproszczeniu, które nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Podnieść należy, że Prezes KRUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał na możliwości umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. podnosząc jednocześnie, że skarżący w toku postępowania nie przedłożył dowodów na potwierdzenie trudności finansowych, ponadto wielokrotnie udzielano mu ulg na spłatę zadłużenia. Nie ulega wątpliwości, że dla dokonania należytych ustaleń w zakresie rzeczywistej sytuacji majątkowej zobowiązanego, konieczne jest – co do zasady – jego współdziałanie z organem, nie zwalnia to jednak organu z podejmowania tych czynności, które mogą prowadzić do ustalenia stanu majątkowego zobowiązanego bez jego udziału. W ocenie Sądu powyższe lakoniczne stwierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wystarczą do przyjęcia, że organ dostatecznie rozważył, czy w sprawie nie występuje przesłanka "ważnego interesu", bowiem organ nie dokonał wykładni pojęcia "ważnego interesu" w rozumieniu art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. i nie przedstawił wywodów pozwalających ocenić, czy poprawnie rozumie tę przesłankę i właściwie zastosował przywołany przepis. Jak podniesiono wcześniej, pojęcie "ważnego interesu" nie zostało doprecyzowane w normach obowiązujących przepisów. Tym bardziej więc należało ustalić znaczenie tego pojęcia, a następnie odnieść je do ustaleń faktycznych sprawy. Zaniechanie w tym zakresie stanowi naruszenie art. 77 § 1 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. Brak ustaleń faktycznych w omówionym zakresie oraz brak oceny relacji pomiędzy dochodami uzyskiwanymi przez skarżącego a wydatkami koniecznymi dla jego egzystencji powoduje, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest niepełny, a jego ocena jest dowolna, gdyż dokonana została w sposób przekraczający granice swobodnej oceny dowodów. W konsekwencji brak należytych ustaleń faktycznych nie pozwolił organowi na ocenę, czy po ewentualnej zapłacie należności z tytułu nieopłaconych składek skarżącemu pozostaną środki pozwalające na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Rozstrzygając sprawę ponownie organ uwzględni powyższe uwagi, uzupełniając przede wszystkim materiał dowodowy we wskazanym zakresie oraz ponownie wszechstronnie rozważy zebrany materiał i dokona oceny sytuacji materialnej i możliwości płatniczych skarżącego, uwzględniając wszystkie niezbędne jego wydatki w relacji do osiąganych dochodów. Powyższej oceny organ dokona przy uwzględnieniu stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, przedstawiając tok swego rozumowania w uzasadnieniu decyzji zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Ponieważ zgodnie z art. 135 p.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to konieczne dla jej ostatecznego załatwienia, dlatego też zasadnym było wydanie rozstrzygnięcia także w przedmiocie decyzji pierwszoinstancyjnej. Mając powyższe rozważania na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.