III SA/Lu 411/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zdzisław Sadurski, Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal,, Sędzia NSA Maria Wieczorek (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Wiesława Dudek, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 9 grudnia 2008 r. sprawy ze skargi E.R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r., znak: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] wydanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w B. w sprawie odmowy umorzenia należności odsetkowych. Organ wskazał, że skarżąca prowadząc działalność gospodarczą zobowiązana była stosownie do treści art. 17 w związku z art. 32 47 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2007 r. Nr 11 poz. 74 ze zm., dalej jako usus) do terminowego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Nie wywiązywanie się z ustawowych zobowiązań spowodowało powstanie po stronie wnioskodawczyni zaległości w opłacaniu składek w łącznej kwocie [...] zł., w tym: 38.667,22 zł z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, [...] zł z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, [...] zł z tytułu składek na Fundusz Pracy, [...] zł z tytułu odsetek naliczonych na dzień 31 sierpnia 2007 r. W dniu 31 sierpnia 2007 r. skarżąca zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z wnioskiem o umorzenie odsetek od należności z tytułu zaległych składek wskazując, że ze względu na sytuację rodzinną, finansową i majątkową nie jest w stanie uiścić należnych składek. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. decyzją z dnia [...] października 2007 r. odmówił umorzenia odsetek od należności z tytułu składek. Na mocy art. 83 ust. 4 usus skarżąca zwróciła się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, podnosząc, że wykazała brak środków umożliwiających spłatę zadłużenia. Skarżąca zaznacza, że zobowiązanie powstało w wyniku zmiany stanowiska Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odnośnie ubezpieczenia zobowiązanej i wyłączenia jej z ubezpieczenia społecznego rolników z przyczyn od niej niezależnych. Skarżąca podała, że obecnie nigdzie nie pracuje, żyje z pomocy męża z którym wychowuje dwóch uczących się synów. Decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] października 2007 r. Skarżąca wniosła na tę decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 15 maja 2008 r. sygn. akt V SA/Wa 4459/08 uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd doszedł bowiem do przekonania, iż organ orzekający w sprawie nie przeprowadził wnikliwego postępowania wyjaśniającego i nie dokonał wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności analizy sytuacji majątkowej i rodzinnej strony skarżącej. Organ nie wyjaśnił stanu zdrowia skarżącej, oraz tego, dlaczego zobowiązana nie zarejestrowała się w Urzędzie Pracy, czy w jej wieku i z posiadanym zawodem są możliwości podjęcia zatrudnienia. Zdaniem Sądu, Zakład nie ocenił właściwie zebranego w sprawie materiału dowodowego, nie wziął pod uwagę wszelkich okoliczności mogących mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia w zakresie umorzenia zaległości bądź odmowy umorzenia. Sąd wskazał, że uznanie administracyjne nie może oznaczać dowolności. Organ odwoławczy po ponownym rozpoznaniu sprawy wskazał, że skarżąca prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą w zakresie produkcji ubrań w formie spółki cywilnej, opodatkowaną podatkiem dochodowym zryczałtowanym od 20 lutego 1989 r. do 30 czerwca 2007 r. Składki na ubezpieczenia społeczne odprowadzała do ZUS od początku działalności do 1999 r. Wnioskodawczyni zawarła w 1999 r. umowę dzierżawy nieruchomości rolnej z Agencją Własności Rolnej Skarbu Państwa Oddział Terenowy w L.. Organ rentowy wydał decyzję o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników skarżącej od 1 października 1999 r. Dnia 16 marca 2004 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Oddział Regionalny w C. uchyliła tę decyzję. Decyzją z dnia 18 maja 2005 r. KRUS stwierdził, że skarżąca nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 1 października 1999 r. Skarżąca wniosła odwołanie od decyzji KRUS do Sądu Okręgowego w Lublinie, który wyrokiem z dnia 29 listopada 2005 r. oddalił odwołanie zobowiązanej. Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 10 listopada 2006 r. oddalił apelację skarżącej. W związku z powyższym decyzja o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników stała się prawomocna. Organ ponownie rozpoznając sprawę zawiadomił wnioskodawczynię o przysługującym stronie prawie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów. W dniu 18 lipca 2008 r. w trakcie rozmowy telefonicznej ze skarżącą poinformowano ją o możliwości dołączenia do akt sprawy nowych dowodów. Skarżąca poinformowała, że nie złoży żadnych nowych dowodów w sprawie. Z dołączonych do akt sprawy dokumentów wynika, że skarżąca obecnie nie pracuje. Mąż zobowiązanej zatrudniony jest na podstawie umowy o pracę w C. S.A. z wynagrodzeniem miesięcznym brutto w kwocie [...] zł. Małżonkowie wychowują razem dwóch uczących się synów. Zobowiązana oświadczyła, że nie posiada majątku ruchomego, nie jest także właścicielem żadnych nieruchomości. Sąd Rejonowy w C. III Wydział Rodzinny i Nieletnich wyrokiem z dnia 8 marca 2004 r. zniósł z dniem 30 czerwca 1999 r. wspólność majątkową małżeńską wynikającą z zawarcia związku małżeńskiego przez E. R. i C. R.. Wnioskodawczyni zrzekła się na rzecz C. R. udziału we własności nieruchomości położonej we wsi O. oznaczonej numerem [...] o powierzchni 8 arów 15 m2, zabudowanej domkiem drewnianym letniskowym, dla której Sąd Rejonowy w W. prowadzi księgę wieczystą KW [...] oraz udziału we własności nieruchomości położonej we wsi O. oznaczonej jako działka nr [...], dla której została urządzona księga wieczysta KW [...]. Po przeanalizowaniu całej dokumentacji zgromadzonej w toku postępowania ustalono, że bezpośrednio przed wydaniem decyzji KRUS z dnia 16 marca 2004 r., w dniu 8 marca 2004 r. orzeczone zostało zniesienie wspólności ustawowej małżeńskiej oraz że po wydaniu przez KRUS decyzji z dnia 18 maja 2005 r. małżonkowie R. zawarli ugodę w sprawie podziału majątku w dniu 21 czerwca 2005 r. Czynnością tą skarżąca pozbawiła Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. możliwości zaspokojenia swojej wierzytelności z nieruchomości oraz samochodu przekazując ten majątek na odrębny swojemu mężowi C. R. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. na podstawie informacji ze Starostwa Powiatowego we W. z dnia 5 października 2007 r. potwierdzającej, że E. R. wraz z mężem C. R. m jest współwłaścicielką działki położonej we wsi O. o powierzchni 0,03 ha (udział 1/8 część) wniósł do Sądu Rejonowego we W. , o dokonanie wpisu hipoteki przymusowej kaucyjnej w księdze wieczystej KW [...] celem zabezpieczenia należności z tytułu składek. Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg Wieczystych we W. zawiadomieniem z dnia 12 listopada 2007 r. dokonał wpisu hipoteki przymusowej kaucyjnej na rzecz ZUS Oddział w B. . C. R. złożył skargę na otrzymane zawiadomienie w związku z niezgodnością ze stanem faktycznym. Postanowieniem z dnia 14 maja 2008 r. Sąd Rejonowy we W. Wydział Ksiąg Wieczystych uchylił zaskarżony wpis w całości. Organ uznał, że okoliczności te wskazują na celowe wyzbycie się majątku przez zobowiązaną w celu uniknięcia dochodzenia należności z tytułu zaległych składek w drodze egzekucji z nieruchomości. W dniu 11 kwietnia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. wniósł do Sądu Okręgowego w Lublinie pozew o uznanie za bezskuteczną w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ugody zawartej przed Sądem Rejonowym w C. 21 czerwca 2005 r. wskutek której skarżąca zrzekła się na rzecz swojego małżonka C. R. współwłasności w ½ udziału własności nieruchomości położonej w O. składającej się z działki 1322 o powierzchni 8 arów 15 m2, dla której Sąd Rejonowy we W. prowadzi KW [...] zabudowanej domkiem letniskowym, - współwłasności w 1/8 udziału własności nieruchomości położonej w O. składającej się z działki [...] o powierzchni 302 m2, dla której Sąd Rejonowy we W. prowadzi KW [...], - współwłasności samochodu osobowego marki [...] nr rej. [...]. Zawarta ugoda spowodowała niewypłacalność skarżącej. W ocenie Zakładu skarżąca zrzekając się na rzecz swojego męża współwłasności w majątku nieruchomym i ruchomym działała ze świadomością pokrzywdzenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. . Dokonując analizy prawnej wniosku organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 2 usus, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a, natomiast w przepisie art. 28 ust. 3 ustawodawca wskazał zamknięty katalog siedmiu przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu rentowego tylko możliwość umorzenia, a nie prawny obowiązek. W ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przypadku skarżącej nie można mówić o całkowitej nieściągalności. Skarżąca nie przedłożyła też żadnych dowodów potwierdzających trudną sytuację życiową, a w szczególności dokumentów świadczących o ubóstwie, dokumentów informujących o aktualnym stanie zdrowia wnioskodawczyni i członków jej najbliższej rodziny, ani dokumentów wskazujących na całkowity brak możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia nie przedłożyła orzeczenia o stopniu niepełnosprawności bądź innego dokumentu dotyczącego jej stanu zdrowia, ani nie wykazała, że sprawuje opiekę nad chorym członkiem rodziny co uniemożliwiałoby jej podjęcie zatrudnienia. W ocenie organu nie ma więc podstaw do zastosowania art. 28 ust. 3a usus i wydanego na jego podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zgodnie z którym należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mogą być umarzane, mimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie skutki dla ubezpieczonego i jego rodziny. W wyjaśnieniach złożonych dnia 13. listopada 2007 r. skarżąca poinformowała, że nigdzie nie pracuje z uwagi na wiek tj. 48 lat. Zobowiązana jednak nie zarejestrowała się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca zatrudnienia. Powyższe wskazuje, zdaniem organu, że wnioskodawczyni pracy nie poszukuje. Organ podkreśla również, że decyzje oparte na powyższym przepisie mają charakter uznaniowy. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może, ale nie musi umorzyć zaległych składek. W świetle zgromadzonego materiału dowodowego, jak i wyżej przytoczonych przepisów Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanek uzasadniających umorzenie odsetek od należności z tytułu składek. Jedyną okolicznością wskazaną przez stronę jest trudna sytuacja majątkowa. W świetle wskazanych przepisów prawa, okoliczności te są jednak niewystarczające do wydania pozytywnej decyzji, tym bardziej, że nie mają one charakteru wyjątkowego i trwałego. Umorzenie odsetek od należności z tytułu składek jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako wierzyciel nie ma swobody w dysponowaniu wierzytelnością, zaś możliwość skorzystania przez Zakład z rezygnacji dochodzenia wykonywania przez zobowiązanego obowiązku jest rozpatrywana z punktu widzenia równości i powszechności opłacania składek. Umorzenie odsetek od należności z tytułu składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy między innymi ze względu na wiek oraz stan zdrowia jest realnie niemożliwe wywiązanie się ze zobowiązania wobec Zakładu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał, że taka sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodzi. Od decyzji tej skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, zarzucając organowi wadliwe ustalenie okoliczności sprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Na rozprawie pełnomocnik organ złożył kopię nieprawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 31 października 2008 r. sygn. akt I C 226/08, którym została uznana za bezskuteczną w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. ugoda małżonków R. w sprawie podziału majątku zawarta przed Sądem Rejonowym w C. w dniu [...] czerwca 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, zatem zasługuje na uwzględnienie. Organ w błędny sposób ocenił zgromadzone dowody, a uzasadnienie jego stanowiska jest niejasne. Zacząć należy od tego, że decyzja, która ma podjąć organ, ma charakter uznaniowy, o czy przesądza treść art. 28 ust. 1 usus. Organ może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek, w tym odsetki, ale może to uczynić tylko wówczas, gdy składki są nieściągalne, albo zachodzą inne szczególne względy wskazane w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3a usus rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności. Stanowisko organu w tym zakresie jest więc trafne, co potwierdza uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r. II UZP 6/04,OSNP 2004/16/285. Niemniej jednak, jak podkreślił to Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie cytowanym wcześniej wyroku, który uchylił poprzednią decyzję wydaną w tej sprawie, uznanie administracyjne nie może oznaczać dowolności, zaś organ przed wydaniem decyzji musi – tak jak w każdym postępowi administracyjnym – zgromadzić dowody dokumentujące stan faktyczny sprawy i należycie je ocenić. Organ nie widzi możliwości zastosowania umorzenia na podstawie art. 28 ust. 1, 2 i ust. 3 pkt 3 usus, bowiem nie jest spełniona przesłanka całkowitej nieściągalności, która zachodzi m. in. gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności. Organ wskazuje, że skarżąca nie posiada żadnego majątku, ale jednocześnie uznaje, że nie można mówić o całkowitej nieściągalności. Ponadto organ podkreśla, że jego odmowna decyzja ma charakter uznaniowy i jest przejawem troski o dobro Zakładu i ubezpieczonych. Są to stwierdzenia wzajemnie sprzeczne, co powoduje, że wydana na jego podstawie decyzja musi być uchylona. Organ wydaje się uzasadniać swój sprzeciw przeciwko umorzeniu tym, że uznaje, iż skarżąca swoimi dyspozycjami majątkowymi celowo pozbawiła Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. możliwości zaspokojenia swojej wierzytelności przekazując nieodpłatnie swe prawa do nieruchomości i samochodu, będących składnikami majątkowej wspólności małżeńskiej, do majątku odrębnego swojego męża. Zawarta ugoda spowodowała niewypłacalność skarżącej, zaś w ocenie Zakładu skarżąca działała ze świadomością pokrzywdzenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. . W ocenie Sądu nie zmienia to faktu, że organ nie potrafi wskazać żadnego majątku skarżącej, co czyni wątpliwym stwierdzenie organu, że nie zachodzi niewypłacalność skarżącej. Natomiast zastrzeżenia organu co do dyspozycji majątkiem dokonanych przez skarżącą, odbieranych jako wyzbywanie się majątku w celu uniknięcia egzekucji, stały się podstawą wniesienia do sądu cywilnego skargi paulińskiej (art. 527 i nast. kc), co jednak nie zmienia faktu, że czynności te zostały dokonane a ich skutek nie został zakwestionowany. Bezskuteczność tych czynności wobec organu może być stwierdzona dopiero przez sąd cywilny w odrębnym postępowaniu. Organ nie może więc uznawać w chwili obecnej, że czynności te nie wywołują skutków prawnych. Dlatego więc niezrozumiała jest konkluzja organu, iż w jego ocenie po stronie skarżącej nie zachodzi całkowita nieściągalność, mimo, że organ nie wskazał żadnego jej majątku ani źródła dochodów, poza opieką sprawowaną przez męża. Konstatacja ta przeczy ustaleniom faktycznym dokonanym w sprawie. Nie jest więc jasne, czy organ przed wydaniem decyzji odmownej przyjął, że nie zachodzi całkowita nieściągalność należności, ani inne przyczyny uzasadniające umorzenie odsetek, czy może jednak nieściągalność ta zachodzi, ale jest "zawiniona" przez skarżącą, czy też wreszcie występuje przesłanka nieściągalności, a więc organ ma możliwość umorzenia należności, ale nie chce z niej skorzystać (gdyż jak wielokrotnie podkreśla, jest to jego prawo, a nie obowiązek). Rozważania organu są niejasne, a niejasność ta nie jest usprawiedliwiona uznaniowym charakterem decyzji. Organ musi jasno wskazać, czy zachodzi przesłanka nieściągalności składki w braku majątku skarżącej lub innych przyczyn, wskazanych w art. 28 ust. 3 usus, czy też skarżąca posiada majątek nadający się do egzekucji. Organ oceni również wynik postępowania sądowego w sprawie skuteczności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. ugoda małżonków R w sprawie podziału majątku, jeżeli postępowanie to zakończy się prawomocnym wyrokiem w trakcie postępowania administracyjnego. Jeśli organ uzna, że nieściągalność należności zachodzi w tej sprawie - wówczas rozstrzygnie, czy umarza odsetki i wyjaśni, dlaczego podjął taką, a nie inna decyzję. Jeżeli przesłanka nieściągalności nie zachodzi, organ wskaże jasno, dlaczego tak przyjął, a zwłaszcza na jakiej podstawie kwestionuje twierdzenie skarżącej, że nie dysponuje ona w tej chwili żadnym majątkiem, a następnie rozważy, czy zachodzą wskazane w przepisach wykonawczych przesłanki do umorzenia należności mimo braku tejże nieściągalności i uzasadni swój pogląd. Jeżeli uzna, że przesłanki nie zachodzą – odmówi umorzenia odsetek, zaś jeśli uzna, że przesłanki zachodzą – podejmie uznaniową decyzję w sprawie umorzenia lub odmowy umorzenia odsetek, oraz wskaże, dlaczego podjął taką a nie inną decyzję. Z tych względów i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153 poz. 1270 ze zm., zwanej dalej ppsa) w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 kpa, należało orzec, jak w sentencji. Zgodnie z art. 152 ppsa, w razie uwzględnienia skargi sąd w wyroku określa, czy i w jakim zakresie zaskarżony akt lub czynność nie mogą być wykonane. W sprawie niniejszej orzeczenie jako negatywne i tak nie podlega wykonaniu, nie jest więc możliwe wstrzymanie jego wykonania.