III SA/Lu 425/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Zalewski (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Marcinowski, Asesor WSA Małgorzata Fita, Protokolant asystent sędziego Adam Traczyk, po rozpoznaniu w dniu 30 września 2004 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego z dnia [...] lipca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie powołania do odbycia zasadniczej służby wojskowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojskowego Komendanta Uzupełnień Karta powołania z dnia [...] czerwca 2004 r. seria A nr [...] 2. określa, że decyzje wymienione w pkt 1 nie podlegają wykonaniu w całości. Decyzją z dnia [...] wydaną na podstawie art. 24 ust. 2 w związku z art. 45 art. 60 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r. Nr 21 poz. 205 z późn. zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 z późn. zm.) - po rozpatrzeniu odwołania A. Z. od decyzji Wojskowego Komendanta Uzupełnień - karta powołania seria A nr [...] z dnia [...] Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wskazał, że Wojskowy Komendant Uzupełnień działając z przepisów art. 45 cytowanej na wstępie ustawy powołał skarżącego w dniu [...] czerwca 2004 r. do odbycia zasadniczej służby wojskowej w Jednostce Wojskowej [...] z terminem stawiennictwa na dzień [...] sierpnia 2004 r., w związku z uznaniem przez Powiatową Komisję Lekarską Nr 2 orzeczeniem Nr 1656 z dnia 22 czerwca 1999 r., za zdolnego do jej odbycia - kategoria zdrowia "A" § 13 p. 1. W dniu [...] czerwca 2004 r. skarżący złożył odwołanie od decyzji Wojskowego Komendanta Uzupełnień wnosząc o jej uchylenie (wycofanie karty powołania) w związku z naruszeniem przez organ I instancji obowiązku wynikającego z art. 9 kpa. Skarżący podniósł okoliczność braku poinformowania go przez Wojskowego Komendanta Uzupełnień o możliwości przeznaczenia do służby zastępczej, podczas rozmowy kwalifikacyjnej w siedzibie WKU. Organ odwoławczy uznał, że okoliczność ta nie stanowi podstawy do wycofania karty powołania, ponieważ zgodnie z art. 12 ust. 1 w związku z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Nr 223 poz. 2217) poborowy; który został, na podstawie przepisów ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2002 r. Nr 21, poz. 205, z późn. zm.); przeznaczony do odbycia zasadniczej służby wojskowej albo przeszkolenia wojskowego, może złożyć wniosek o przeznaczenie go do służby zastępczej. Wniosek o przeznaczenie do służby zastępczej poborowy składa na piśmie do właściwej komisji wojewódzkiej, za pośrednictwem wojskowego komendanta uzupełnień, najpóźniej w dniu doręczenia mu karty powołania do odbycia służby wojskowej. Zgodnie z obowiązującym do 31 grudnia 2003 roku zapisem art. 189 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, poborowi przeznaczeni do zasadniczej służby wojskowej, zasadniczej służby w obronie cywilnej lub przeszkolenia wojskowego, którzy nie korzystają z odroczenia służby wojskowej, mogli, ze względu na przekonania religijne albo wyznawane zasady moralne, występować do powiatowej komisji poborowej z pisemnym wnioskiem o skierowanie ich do odbycia służby zastępczej. Złożenie wniosku, o którym mowa w art. 198 ust. l następowało zgodnie z art. 190 ust. 1 bezpośrednio w dniu stawienia się przed powiatową komisją poborową albo najpóźniej w dniu doręczenia poborowemu karty powołania do odbycia zasadniczej służby wojskowej, zasadniczej służby w obronie cywilnej lub przeszkolenia wojskowego - za pośrednictwem wojskowego komendanta uzupełnień. Powyższą informację o możliwości złożenia wniosku o skierowanie do służby zastępczej skarżący uzyskał stając do poboru w 1999 roku. Wynika to z obowiązków osób wchodzących w skład powiatowych komisji poborowych, które zgodnie z art. 38 były właściwe do orzekania o skierowaniu do służby zastępczej. Ponadto organ odwoławczy wskazał, że art. 9 kpa. stanowi zasadę ogólną postępowania administracyjnego, a zatem ma zastosowanie w trakcie toczącego się postępowania. Może więc on znaleźć zastosowanie tylko w przypadku, gdy organ w trakcie toczącego się postępowania błędnie informuje o prawach i obowiązkach, o których rozstrzyga się w decyzji. W żadnym natomiast razie nie jest to zasada ogólna prawa administracyjnego, przez pryzmat którego należy oceniać każdy przejaw działalności organu. Organy obu instancji nie kwestionują istnienia przedstawionych przez skarżącego okoliczności, jednak w świetle obowiązujących przepisów nie stanowią one podstawy do uchylenia karty powołania. Na powyższą decyzję strona wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, wnosząc o stwierdzenie nieważności wyżej wymienionych decyzji. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że wbrew przesłankom przepisu art. 189 Ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej odmówiono mu prawa wynikającego z jego treści zatajając ją, co narusza wyrażony w art. 9 kpa obowiązek organów administracji publicznej w zakresie należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych. które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, oraz czuwania nad interesem stron. Taka sytuacja powoduje konieczność stwierdzenia nieważności decyzji jako że wydana została z rażącym naruszeniem prawa. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko. Organ podniósł przy tym, że poborowego o możliwości odbycia zastępczej służby wojskowej informowały i przeznaczały do dnia 31 grudnia 2003 r. powiatowe komisje poborowe. Ponadto organ przywołał się na regułę ignorantia iuris nocet, podzielaną jego zdaniem w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje: Skarga jest zasadna, a zatem zasługuje na uwzględnienie. Skarżący trafnie podnosi, iż organy obu instancji naruszyły jego prawa wynikające z art. 9 kpa, zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. W sferze faktów organy administracyjne nie udowodniły, że skarżący został pouczony o prawie do odbywania służby zastępczej i związanej z tym procedurą, wynikających z działu VI ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, a po zmianie stanu prawnego - rozdziału 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 października 1992 r. sygn: SA/Ka 766/92 opubl. w OSP 1994 z. 5 poz. 100 (z aprobującą glosą Janusza Borkowskiego, publ. tamże str. 256) - Powszechne stosowanie w sprawach wojskowych podporządkowanych kodeksowi postępowania administracyjnego zasady informowania stron o przysługujących im uprawnieniach stanowi nie tylko wypełnienie nakazu art. 9 kpa, ale jest zarazem gwarancją równego traktowania wszystkich poborowych, a tym samym urzeczywistnia zasadę równych praw i jednakowej ochrony prawnej (art. 67 ust. 2 [ówcześnie obowiązującej] Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 26 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych - ratyfikowanego przez Polskę 3 marca 1977 r. - Dz. U. 1977 Nr 38 poz. 168). Właściwe zastosowanie art. 9 Kpa wymaga należytego i wyczerpującego wykonania tego nakazu ustawowego. Skoro wniosek o skierowanie do służby zastępczej poborowy może złożyć "w dniu stawienia się przed rejonową komisją poborową albo najpóźniej w dniu doręczenia mu karty powołania (...)" - to należy go poinformować o treści art. 190 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o prawach i obowiązkach związanych ze służbą zastępczą już na posiedzeniu rejonowej komisji poborowej, a najpóźniej w dniu doręczenia karty powołania utrwalając tę czynność w aktach w formie adnotacji (art. 72 kpa). Umożliwi to poborowemu nadanie wniosku przed upływem tego dnia (to jest do godziny 24-tej) w urzędzie telekomunikacyjnym (art. 57 § 5 kpa). W razie uchybienia końcowego terminu z art. 190 ust. 1 ustawy, spowodowanego niedopełnieniem obowiązku z art. 9 kpa, można na wniosek poborowego przywrócić mu ten termin na zasadach określonych w art. 58 kpa, o czym należy go poinformować, jeśli wyłoni się taka potrzeba. Jak wskazano w uzasadnieniu tego wyroku - kodeks postępowania administracyjnego (kpa) odrzuca zasadę, że "nieznajomość prawa szkodzi" (ignorantia iuris nocet). Pogląd ten, odrzucający na gruncie prawa administracyjnego możliwość powołania się w stosunku do stron na regułę szkodliwości nieznajomości prawa wyrażany jest również w literaturze (por. np. A. Wróbel w: M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Zakamycze, 2000. - Komentarz do art. 9). Obowiązek informowania stron ciąży na organach administracji zwłaszcza w sprawach, których okoliczności dają podstawę do wniosku, że strona pierwszy raz zetknęła się z takimi problemami faktycznymi i prawnymi nie mając przygotowania pozwalającego na ich rozeznanie (wyrok NSA z dnia 7 grudnia 1984 r., III SA 729/84, ONSA 1984, nr 2, poz. 117). Odrzucenie zasady informowania stron (art. 9 kpa) stanowi naruszenie prawa mające istotny wpływ na wynik sprawy (wyrok NSA z dnia 27 marca 1985 r. III SA 153/85). Analizując sprawę w aspekcie art. 9 kpa, należały zwrócić uwagę również na wyrok Sądu Najwyższego wydany w składzie 5 sędziów dnia 23 lipca 1992 r. III ARN 40/92. Stwierdza się w nim, że zasada informowania obywateli przez administrację ma w polskim systemie postępowania administracyjnego tak fundamentalne znaczenie, iż samo tylko jej naruszenie może przynieść w rezultacie uchylenie decyzji administracyjnej formalnie nawet odpowiadającej prawu materialnemu, szczególnie wówczas, gdy z okoliczności sprawy wynika, że to właśnie błędna informacja lub jej brak spowodowały zachowanie strony przynoszące w rezultacie niekorzystne dla niej skutki. Obowiązek informowania stron i wyjaśniania im przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy powinien być rozumiany tak szeroko, jak to tylko jest możliwe. Wojskowy Komendant Uzupełnień jako organ przyjmujący wnioski o skierowanie poborowych do służby zastępczej nie jest zwolniony od stosowania art. 9 kpa. Od dnia 27 maja 1990 r. przepisy kpa odnoszą się również do spraw powszechnego obowiązku obrony, należących do właściwości wojskowych organów administracji państwowej (art. 1 pkt 3 lit. "b" ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego - Dz.U. Nr 34 poz. 201). Do czasu podjęcia przez komisję poborową ostatecznego orzeczenia w sprawie wniosku poborowy nie powinien być powołany do zasadniczej służby wojskowej (art. 41 ust. 2 i art. 190 ust. 2 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej - aktualnie art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej). Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 145 § 1 lit. "c" i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Wyrok uwzględniający skargę jest w określonym przedziale czasowym nieprawomocny, nie wywołuje zatem jeszcze skutku w odniesieniu do zaskarżonego aktu. Skoro jednak Sąd stwierdził nieważność decyzji, po wydaniu wyroku (choćby nieprawomocnego) nie powinny być one wykonywane. Zgodnie zatem z art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd określił że decyzje nie mogą być wykonywane do czasu uprawomocnienia się wyroku.