III SA/Lu 512/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Ewa Kowalczyk, Sędzia WSA Iwona Tchórzewska, Protokolant Asystent sędziego Radosław Stelmasiak, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 26 stycznia 2016 r. sprawy ze skargi S. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę. Decyzją z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...], po rozpoznaniu wniosku S. C., odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oraz Fundusz Pracy, wraz z odsetkami w łącznej kwocie 29.784,01 zł. W ocenie organu w sprawie nie została spełniona przesłanka umorzenia należności w postaci całkowitej ich nieściągalności, określona w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 121, ze zm.; dalej jako: u.s.u.s. lub ustawa). Organ nie znalazł również podstaw do umorzenia należności w przypadku braku przesłanki całkowitej nieściągalności, na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365; dalej jako: rozporządzenie w sprawie umarzania należności). We wniosku o ponowne rozpatrzenia sprawy wniesionym od powyższej decyzji S. C. obszernie przedstawił swoją sytuacje rodzinną i okoliczności powstania zaległości. Podniósł, że odmówiono mu przyznania renty inwalidzkiej, jest wpisany do rejestru dłużników niewypłacalnych, przez co nie może uzyskać kredytu. Wskazał, że z poczynionych przez organ wyliczeń wynika, iż po odliczeniu stałych kosztów pozostaje mu z żoną 3 zł na dzienne utrzymanie dwóch osób. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...], Zakład utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję. Organ podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko co do braku spełnienia przesłanki umorzenia należności w postaci całkowitej ich nieściągalności. Wskazał, że Oddział ZUS w [...] prowadził wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne za pośrednictwem Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...]. W toku prowadzonego postępowania organ egzekucyjny przekazał na poczet zadłużenia w latach 1996-1998 wpłaty w łącznej kwocie 2.715,85 zł. Postępowanie egzekucyjne zostało w 1999 r. umorzone, jednak nie daje to podstawy do umorzenia przedmiotowych należności. Zebrany w przedmiotowej sprawie materiał dowodowy wskazuje, że skarżący posiada składniki majątkowe, z których można prowadzić skuteczną egzekucję, tj. świadczenie rentowe oraz nieruchomość, w postaci lokalu mieszkalnego położonego w [...], o pow. ponad 76 m2, na której to nieruchomości ustanowiona jest hipoteka przymusowa na rzecz ZUS zabezpieczająca nieopłacone należności strony z tytułu składek. W związku z tym, brak jest podstaw do umorzenia należności z powodu ich całkowitej nieściągalności. Organ podtrzymał również stanowisko co do braku podstaw do umorzenia należności w przypadku braku przesłanki całkowitej nieściągalności, na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia w sprawie umarzania należności. W ocenie organu skarżący nie wykazał, że spłata zadłużenia pozbawi go zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Organ ustalił, że źródłem dwuosobowego gospodarstwa domowego skarżącego są świadczenie rentowe skarżącego (1.033 zł brutto, 880 zł netto) oraz jego żony 858,60 zł brutto, 739,33 zł netto). Łącznie rodzina dysponuje środkami w kwocie 1.619,33 zł miesięcznie. Stałe miesięczne koszty utrzymania wykazane zostały przez skarżącego w kwocie 780 zł a koszty leczenia w kwocie 300 zł. Zobowiązań z tytułu podatków, kredytów bankowych, alimentacyjnych, u osób prywatnych skarżący nie wykazał. Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej. Ponadto posiada majątek w postaci nieruchomości (wyżej wskazanego mieszkania). Wszystkie te fakty potwierdzają, że sytuacji skarżącego nie można uznać za zagrażającą zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Spłata zadłużenia również nie powinna wpłynąć na znaczne pogorszenie tej sytuacji. Spłata taka nie musi bowiem nastąpić jednorazowo, ale może być rozłożona na raty, dostosowane do możliwości płatniczych skarżącego. Skarżący nie wykazał, że poniósł jakieś straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek, odsetek za zwłokę oraz dodatkowej opłaty mogłoby pozbawić możliwości dalszego prowadzenia działalności, ponadto od listopada 1997 r. nie prowadzi już działalności gospodarczej. Organ wskazał również, że skarżący udokumentował swoje schorzenia, w związku z którym przebywał także w szpitalu (udar mózgu, choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa, niedowład i otyłość, nerwica z zaburzeniami nastroju, nadciśnienie tętnicze, niedosłuch). Skarżący przedłożył również Orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], z którego wynika, że został z dniem 31 lipca 2002 r. zaliczony do niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, orzeczenie zostało wydane na stale, jest niezdolny do pracy. Ponadto skarżący został również uznany za niezdolnego do pracy przez organ rentowy, który przyznał mu z tego tytułu rentę. W ocenie organu, z analizy przedłożonej dokumentacji medycznej wynika, że skarżącego należy uznać za osobę przewlekle chorą oraz niezdolną do pracy. Istnienie przewlekłych schorzeń może pozbawiać skarżącego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Jednakże obecnie posiada źródło dochodu - utrzymuje się z renty. W odniesieniu do pozostałych kwestii podnoszonych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, takich jak przyznanie renty, sprzedaży samochodu, dodatkowej opłaty, skierowania sprawy do kolegium, odebrania paszportu, zabezpieczenia nieopłaconych należności w księdze wieczystej, postępowania o wyjawienie majątku, wpisania skarżącego do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych, organ stwierdził, że postępowanie w przedmiocie umorzenia nie dotyczy tych kwestii w związku z czym nie można w nim skutecznie kwestionować tych okoliczności. Powyższe zarzuty nie mogły zostać wzięte pod uwagę podczas analizy przesłanek umorzenia, gdyż nie dotyczą postępowania mającego za przedmiot umorzenie należności. W skardze do sądu administracyjnego S. C. powołał szczegóły dotyczące okoliczności powstania jego zadłużenia, które w jego ocenie powstało na skutek reform podjętych na początku lat 90-tych XX w., które uniemożliwiły spłatę kredytów zaciągniętych na prowadzenie działalności gospodarczej. Skarżący podniósł, że nie wypłacono mu zasiłku na dzieci i żonę, przyznanych w 1990 r., zabrano mu w toku egzekucji samochód, którym świadczył usługi taksówkarskie, powołał się na liczne schorzenia powstałe na skutek traktowania go przez ZUS, wskazał na wpisanie go do rejestru dłużników niewypłacalnych, założenie bez jego zgody księgi wieczystej i wpisanie do niej hipoteki zabezpieczającej zaległość, a także na bezpodstawne karanie go grzywnami przez kolegium ds. wykroczeń z powodu uchylania się od płacenia składek. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie przed sądem administracyjnym w dniu 26 stycznia 2016 r. skarżący wyjaśnił, że sprzedał mieszkanie na zaspokojenie długów. Hipoteka została wykreślona, ponieważ nabywca uregulował dług bezpośrednio na rzecz wierzyciela hipotecznego. Z pozostałej kwoty skarżący spłacił pozostałych wierzycieli, aktualnie mieszka z żoną w domu po rodzicach. Na wezwanie sądu organ w piśmie procesowym z dnia 5 lutego 2016 r. potwierdził, że należności z tytułu składek skarżącego zostały całkowicie uregulowane w dniu 5 maja 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ w ocenie Sądu zaskarżona decyzja nie jest dotknięta wadami prawnymi, skutkującymi koniecznością jej uchylenia (stwierdzenia nieważności). Na wstępie należy przypomnieć, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych oraz wspomniane wyżej rozporządzenie w sprawie umarzania należności przewidują dwie podstawowe sytuacje, w których może nastąpić umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Pierwszą jest wystąpienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności, przy czym sytuacje kwalifikowane jako całkowita nieściągalność składek określa art. 28 ust. 3 ustawy. Po drugie, z art. 28 ust. 3a ustawy wynika, iż należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia w tej sytuacji precyzuje rozporządzenie w sprawie umarzania należności. Niewątpliwie słuszne jest stwierdzenie organu, oparte zresztą na poglądach orzecznictwa, iż nawet zaistnienie określonych w przepisach prawa przesłanek umorzenia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych, nie obliguje organu do wydania decyzji o umorzeniu należności. Decyzja o umorzeniu opiera się bowiem na uznaniu administracyjnym. Konstrukcja uznania charakteryzuje się tym, że ustawodawca określając w hipotezie normy prawnej przesłanki (okoliczności) podjęcia przez organ administracji publicznej działania, jednocześnie formułuje dyspozycję tego przepisu w sposób, który pozwala organowi na swobodę wyboru w zakresie tego, czy organ podejmie w ogóle określone działanie, lub w zakresie tego, który spośród dopuszczonych przez ustawodawcę sposobów zachowania (rozstrzygnięcia sprawy) wybierze. Powyższe stwierdzenie musi być obwarowane pewnymi istotnymi zastrzeżeniami. Uznanie administracyjne nie oznacza dowolności organu. Działając w oparciu o uznanie organ zobligowany jest przede wszystkim do zachowania wszystkich standardów proceduralnych. Nawet działając w ramach uznania administracyjnego organ nie przestaje być związany jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego, jaką jest zasada prawdy materialnej (obiektywnej), obligująca organ do podjęcia wszelkich kroków celem dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, w zgodzie z rzeczywistym stanem rzeczy (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). Zasada ta nabiera szczególnego znaczenia właśnie w przypadku decyzji uznaniowych. Ponadto swobodę wyboru rozstrzygnięcia organu ogranicza wyrażona w art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego zasada uwzględniania z urzędu interesu społecznego (publicznego) i słusznego interesu strony. Zasada ta obliguje organ do podjęcia decyzji w sprawie po dokładnym wyważeniu wchodzących w grę konkurujących ze sobą wartości ogólnospołecznych i indywidualnych. Ponadto, organ mając do wyboru różne możliwe sposoby rozstrzygnięcia sprawy, powinien wybrać rozwiązanie zgodne ze słusznym interesem strony, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes publiczny. Wybór rozstrzygnięcia dokonany przez organ w ramach uznania administracyjnego może być zaakceptowany jako zgodny z prawem tylko wówczas, gdy będzie się opierał na w pełni wyjaśnionych okolicznościach faktycznych sprawy oraz gdy będzie zgodny z nakazem należytego wyważenia interesu publicznego i indywidualnego w konkretnie rozpatrywanym przypadku. Odnosząc powyższe uwagi do oceny zaskarżonej decyzji, Sąd stwierdza, że organ orzekający w sprawie prawidłowo ustalił stan faktyczny, przestrzegał przepisów proceduralnych i prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego, stanowiące podstawę orzekania w przedmiocie umorzenia należności. Kwestią kluczową w badanej sprawie jest fakt spłacenia należności w całości, co zostało przyznane przez skarżącego na rozprawie w dniu 26 stycznia 2016 r. oraz potwierdzone przez organ w piśmie procesowym z dnia 5 lutego 2016 r. Podstawową zasadą kontroli działań administracji publicznej przez sądy administracyjne jest reguła, w myśl której sąd dokonuje oceny zaskarżonego aktu biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny istniejący w dacie wydania tego aktu (tzw. zasada tempus regit actum). Logika wskazuje, że trudno zarzucać organowi niezgodność aktu z przepisami, które nie obowiązywały w dacie jego wydania, czy też nieuwzględnienie faktów, mających miejsce już po wydaniu decyzji. Tym niemniej jednak oceniając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, z uwagi na specyfikę przesłanek umorzenia należności, sąd nie może abstrahować od faktów, które wystąpiły już po wydaniu decyzji, a są znane sądowi. Fakt spłacenia należności podważa możliwość potwierdzenia spełnienia którejkolwiek z przesłanek umorzenia należności. Nie da się logicznie twierdzić, że zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności należności objętej wnioskiem o umorzenie (art. 28 ust. 3 u.s.u.s.), skoro przeczy temu podstawowy fakt: należność została uregulowana. Podobnie należy ocenić w przypadku badanej sprawy podstaw do umorzenia postępowania w sytuacji braku przesłanki całkowitej nieściągalności. Rozporządzenie z 2003 r. pozwala Zakładowi umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, między innymi w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Jeżeli skarżący poprzez sprzedaż składników należącego do niego majątku był w stanie spłacić nie tylko należność wobec ZUS, ale także i inne swoje długi, mając przy tym zaspokojone potrzeby mieszkaniowe (co przyznał w oświadczeniu złożonym na rozprawie przed sądem), znów nie da się logicznie twierdzić, że ze względu na stan rodzinny, majątkowy i możliwości finansowe nie jest w stanie spłacić zadłużenia bez zagrożenia dla bytu własnego i swojej rodziny. W tej sytuacji nie można organom ZUS postawić skutecznego zarzutu naruszenia przepisów dotyczących umarzania należności, skoro fakty zaistniałe w sprawie wykluczają spełnienie ustawowych przesłanek do wydania takiego rozstrzygnięcia. Powołane w skardze argumenty nie mogą w żaden sposób wpłynąć na powyższą ocenę – są bowiem albo całkowicie pozbawione związku ze sprawą, albo opierają się na subiektywnych odczuciach skarżącego, nie popartych żadnymi faktami. Argumenty skarżącego, który czuje się "poniżony, prześladowany i upodlony" przez ZUS nie nadają się do jakiejkolwiek weryfikacji przez sąd. Ocenianie odmownego załatwienia wniosku skarżącego w kategoriach "fizycznego i psychicznego znęcania się" jest zdecydowanym nadużyciem argumentacji i przeczy wręcz zdrowemu rozsądkowi. Okoliczności powstania zadłużenia, których skarżący, w skrócie rzecz ujmując upatruje w fakcie, że stał się ofiarą tzw. "reform Balcerowicza", pozostają bez jakiegokolwiek związku z wyżej przytoczonymi ustawowymi przesłankami umorzenia należności. To samo odnosi się do zarzutów pozbawienia go prawnie należnego zasiłku na dzieci i żonę – jeśli skarżący uważa, że został w tym zakresie pokrzywdzony, powinien w odpowiednim czasie skorzystać z przysługujących mu środków prawnych. Podobnie należy ocenić argumenty odnoszące się do sprzedaży samochodu w toku postępowania egzekucyjnego, wpisu hipoteki na zabezpieczenie zadłużenia czy karania grzywnami za niespłacanie należności z tytułu składek. Są to okoliczności całkowicie ambiwalentne dla sprawy. Jeśli chodzi o kwestie wpisania skarżącego do rejestru dłużników niewypłacalnych, należy wyjaśnić, że podawane przez skarżącego i organ fakty wskazują na to, iż wpis ten był konsekwencją postępowania sądowego o wyjawienie majątku, prowadzonego wobec skarżącego. Okoliczność ta mogłaby mieć znaczenie dla oceny przesłanki całkowitej nieściągalności należności (art. 28 ust. 3 u.s.u.s.), gdyby nie fakt, że należność została zabezpieczona hipoteką, a w późniejszym czasie, spłacona w całości. Mając powyższe na względzie sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.).