III SA/Lu 556/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca), Sędziowie Asesor WSA Małgorzata Fita, Sędzia NSA Maria Wieczorek, Protokolant Sekr. sądowy Wiesława Dudek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 marca 2006 r. sprawy ze skargi B. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stypendium szkolnego uchyla zaskarżoną decyzję. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] nr [...], wydaną na podstawie przepisu art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm.) w związku z przepisem art. 90 d ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r., Nr 256, poz. 2572 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania B. R. od decyzji Burmistrza Miasta z dnia [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu tej decyzji organ odwoławczy ustalił, że Burmistrz Miasta na wniosek skarżącej przyznał świadczenie materialne o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego udzielonego na ucznia P. W., na okres 10 miesięcy, od dnia 1 września 2005 r. do dnia 30 czerwca 2006 r., w wysokości 84 zł miesięcznie oraz 840 zł za wyżej podany okres. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca podniosła, że jej rodzina znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, nie może przedłożyć w oznaczonym terminie rachunków i faktur, gdyż nie jest w stanie za nie zapłacić, w związku z czym wniosła o udzielenie stypendium w formie świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, że zgodnie z przepisem art. 90d ust. 1 ustawy o systemie oświaty, stypendium szkolne może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności gdy w rodzinie tej występuje bezrobocie, niepełnosprawność, ciężka lub długotrwała choroba, wielodzietność, brak umiejętności wypełniania funkcji opiekuńczo – wychowawczych, alkoholizm lub narkomania, a także gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zderzenie losowe. Natomiast zgodnie z przepisem art. 90d ust. 2 powyższej ustawy, stypendium szkolne może być udzielane w różnych formach: 1) całkowitego lub częściowego pokrycia kosztów udziału w zajęciach edukacyjnych, w tym wyrównawczych, wykraczających poza zajęcia realizowane w szkole w ramach planu nauczania, a także udziału w zajęciach edukacyjnych realizowanych poza szkołą, lub – 2) pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym, w tym w szczególności zakupu podręczników. Stypendium szkolne może być udzielane uczniom szkół ponadgimnazjalnych także w formie całkowitego lub częściowego pokrycia kosztów związanych z pobieraniem nauki poza miejscem zamieszkania (art. 90 d ust. 4). Stypendium może też być udzielone w formie świadczenia pieniężnego, jeżeli organ przyznający stypendium uzna, że jego udzielenie w powyższych warunkach nie jest celowe (art. 90 d ust. 5). Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego z powyższych przepisów wynika swoista gradacja kolejności udzielania pomocy materialnej o charakterze socjalnym, mająca na celu spowodowanie, aby pomoc trafiła do osoby bezpośrednio zainteresowanej, a mianowicie ucznia. Stypendium szkolne w formie świadczenia pieniężnego udzielane jest wyłącznie w sytuacji, gdy jego przyznanie w innej formie jest niemożliwe. W ocenie organu odwoławczego, skoro rodzina wnioskodawcy uzyskuje określony dochód, to jego cześć powinna być przeznaczona na potrzeby członka rodziny uczęszczającego jeszcze do szkoły. Trudna sytuacja materialna w rodzinie uprawnia do otrzymania określonego świadczenia finansowego z pomocy społecznej, które można przeznaczyć na zakup podręczników lub innych pomocy edukacyjnych, a następnie uzyskać zwrot wydatkowanej kwoty z urzędu gminy (miasta) w ramach stypendium. Organ odwoławczy podkreślił, że stypendium szkolne jest pomocą materialną o charakterze socjalnym (art. 90c ust. 2 pkt 1 ustawy o systemie oświaty), jednak nie ma charakteru ogólnego, jak formy świadczeń z ustawy o pomocy społecznej, lecz szczególny, co oznacza, że powinno być spożytkowane na cele edukacyjne członka rodziny, a nie na zaspokojenie jej bieżących potrzeb. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie złożyła B. R. Skarżąca wniosła o zmianę decyzji i przyznanie stypendium szkolnego dla jej syna P., w formie pieniężnej. Zdaniem skarżącej Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrudnia otrzymanie należnej pomocy materialnej. Skarżąca podniosła, że powyższa pomoc przeznaczona jest wyłącznie na edukację dzieci, natomiast nie jest ona w stanie pokryć wydatków z tym związanych, a z których należy się rozliczyć, gdy pobiera się pomoc materialną. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto organ odwoławczy stwierdził, że celem ustawy o systemie oświaty jest przerwanie znanego w socjologii zjawiska "dziedziczenia biedy" oznaczającego, że rodzina znajdująca się w trudnych warunkach materialnych nie przeznacza części dochodu na potrzeby edukacyjne, w związku z czym kolejne pokolenie nie jest w stanie skutecznie rywalizować na rynku pracy z osobami lepszym wykształceniu. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego skarżąca może zrealizować otrzymane stypendium szkolne poprzez zakup podręczników lub innych przyborów szkolnych na kredyt lub z odroczoną płatnością, a następnie rozliczyć się z organem I instancji, gdyż taki sposób sprzedaży wprowadziły księgarnie i sklepy papiernicze. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim należy podnieść, że w myśl przepisu art. l § l i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269, ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi przez kontrolę działalności administracji publicznej. Zgodnie z § 2 powołanego przepisu kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeśli przepisy ustawy szczególnej nie stanowią inaczej. Należy zauważyć, że kontrola sprawowana przez sądy administracyjne ogranicza się do zbadania, czy organ administracji publicznej w toku postępowania nie naruszył przepisów prawa. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, w toku postępowania administracyjnego organ administracji publicznej naruszył prawo. Zauważyć należy, że zgodnie z przepisem art. 90d ust. 1 ustawy o systemie oświaty (Dz. U. z 2004r., nr 256, poz. 2572 ze zm.) pomoc materialną o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności, gdy w rodzinie tej występuje bezrobocie, niepełnosprawność, ciężka lub długotrwała choroba, wielodzietność, brak umiejętności wypełniania funkcji opiekuńczo-wychowawczych, alkoholizm lub narkomania, a także gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zdarzenie losowe. Z kolei stypendium to może być udzielane uczniom w formie: 1) całkowitego lub częściowego pokrycia kosztów udziału w zajęciach edukacyjnych, w tym wyrównawczych, wykraczających poza zajęcia realizowane w szkole w ramach planu nauczania, a także udziału w zajęciach edukacyjnych realizowanych poza szkołą; 2) pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym, w tym w szczególności zakupu podręczników (art. 90d ust. 2 cyt. ustawy). Ustawodawca dopuścił także możliwość udzielenia stypendium szkolnego w formie świadczenia pieniężnego o ile – w przypadku uczniów szkół podstawowych – organ przyznający stypendium uzna, że udzielenie stypendium w formach, o których mowa w ust. 2 art. 90d cyt. ustawy, nie jest możliwe (art. 90d ust. 5 tej ustawy). Jest bezsporne, że skarżąca w odwołaniu od decyzji organu I – instancji podniosła, iż z uwagi na ciężką sytuację materialną rodziny, nie jest w stanie pokryć kosztów zakupu książek i przyborów szkolnych, a dopiero później uzyskać refundację tych kosztów. W tej sytuacji rzeczą organu odwoławczego było ustalenie, czy w świetle okoliczności faktycznych sprawy zachodzą przesłanki do udzielenia stypendium szkolnego w formie świadczenia pieniężnego. Ustalenia w tym zakresie powinny znaleźć odzwierciedlenie w stosownym uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego, gdzie w szczególności organ odwoławczy winien dokonać oceny, czy sytuacja materialna rodziny skarżącej pozwala na rzeczywistą realizację przyznanej pomocy rzeczowej, czy też zachodzą przesłanki do udzielenia pomocy materialnej w formie świadczenia pieniężnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w istocie zaniechało dokonania takiej oceny, wyrażając przy tym pogląd, że skoro rodzina skarżącej uzyskuje określony dochód, to jego cześć powinna być przeznaczona na potrzeby członka rodziny uczęszczającego jeszcze do szkoły. Pogląd ten, co do zasady, można zaakceptować, jednakże w najmniejszym stopniu nie uwzględnia on stanu faktycznego ustalonego przez organ I – instancji w niniejszej sprawie, a w szczególności tego, że średni miesięczny dochód na jedną osobę w rodzinie skarżącej wynosi 76,20 zł. W świetle tej okoliczności, teza o możliwości przeznaczenia części dochodu rodziny na zakup książek i przyborów szkolnych jest w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego iluzoryczna. Analogicznie należy ocenić wskazaną przez organ odwoławczy możliwość dokonania zakupów na kredyt lub z odroczoną płatnością, która jest czysto hipotetyczna i nie została poparta żadnymi ustaleniami poddającymi się weryfikacji przez sąd administracyjny. Na marginesie jedynie należy zauważyć, że obawy organu odwoławczego, co do tego, że stypendium szkolne w formie świadczenia pieniężnego może być przeznaczone na inny cel niż ten, o którym mowa w art. 90b ust. 2 ustawy o systemie oświaty, nie znajdują uzasadnienia w ustaleniach poczynionych przez organy obu instancji, a tym samym są przejawem bezpodstawnej w istocie antycypacji, nie mającej znaczenia dla oceny ustawowych przesłanek udzielenia pomocy materialnej dziecku skarżącej. Poza tym organ I – instancji ma możliwość wstrzymania albo cofnięcia stypendium szkolnego w przypadku ustania przyczyn, które stanowiły podstawę przyznania stypendium szkolnego, a nawet ściągnięcia należności z tytułu nienależnie pobranego stypendium i te instrumenty prawne winny być stosowane w przypadku naruszenia zasad korzystania z przyznaj pomocy materialnej (art. 90o ust. 4-6 ustawy o systemie oświaty). W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, co rodzi obowiązek jej uchylenia. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w sposób wyczerpujący rozpatrzy cały materiał dowodowy, a następnie w świetle poczynionych ustaleń faktycznych oceni, czy spełnione zostały przesłanki do udzielenia stypendium szkolnego w formie świadczenia pieniężnego (art. 90d ust. 5 ustawy o systemie oświaty), mając przy tym na uwadze, że decyzja w tym zakresie w pierwszej kolejności winna uwzględniać słuszny interes obywatela. Z tych też względów oraz na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 ze zm.) Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.