III SA/Lu 683/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Zalewski, Sędziowie Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak (sprawozdawca), Sędzia WSA Grzegorz Wałejko, Protokolant Specjalista Wiesława Dudek, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 15 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi S. Ś. na decyzję Prezesa K R U S z dnia [..], nr [..] w przedmiocie umorzenia postępowania w przedmiocie rozstrzygnięcia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy uchyla zaskarżoną decyzję. Pismami z 21 stycznia i 18 lutego 2014 r. S. Ś. wniósł o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres 2013/3/07-2013/4/12 w kwocie 750 zł, motywując wniosek złym stanem zdrowia. Decyzją z dnia [...] lutego 2014 r., znak: [...], wydaną z upoważnienia Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, odmówiono umorzenia należności. W ocenie organu nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności określone w art. 41a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2013 r., poz. 1403, ze zm.; dalej: u.u.s.r.). Od powyższej decyzji S. Ś. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r., znak: [...], wydaną z upoważnienia Prezesa KRUS, umorzono postępowanie w przedmiocie rozstrzygnięcia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w dniu [...] lutego 2014 r. została wydana decyzja o ustaniu od 5 lutego 2014 r. ubezpieczenia społecznego rolników z mocy ustawy w związku z przekazaniem przez rolnika gospodarstwa rolnego w celu zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Z kolei decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. przyznano S. Ś. emeryturę rolniczą od dnia 5 lutego 2014 r. Decyzją tą organ potrącił jednocześnie zaległe składki z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników w kwocie 893 zł. Potrącanie zostało zaksięgowane na koncie w dniu 5 marca 2014 r. Oznacza to, że konto ubezpieczonego nie wykazuje zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Ponadto organ wskazał, że w dniu 15 stycznia 2014 r. S. Ś. złożył wniosek o rozłożenie zaległości na raty. Wniosek został załatwiony pozytywnie – decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r. spłata zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie została rozłożona na raty. Decyzja ta jest ostateczne i prawomocna. Wynika z niej, że w przypadku otrzymania świadczenia zaległość ta będzie potrącana z przyznanego świadczenia. W konkluzji organ stwierdził, że postępowanie w sprawie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie kwoty 750 zł stało się bezprzedmiotowe. W skardze do sądu administracyjnego na decyzję z [...] kwietnia 2014 r. S. Ś. stwierdził, że został skrzywdzony, gdyż otrzymał znacznie niższą emeryturę niż oczekiwał. W jego ocenie został oszukany przez pracowników KRUS W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Prezesa KRUS wniósł o jej odrzucenie, z uwagi na to, że skarga nie spełnia wymogów formalnych, ewentualnie o oddalenie skargi jako całkowicie niezasadnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej wskazane. Należy w tym miejscu przypomnieć, że sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.). Innymi słowy sąd dokonuje kompleksowej oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu, niezależnie od argumentów podniesionych w skardze. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa KRUS z dnia [...] kwietnia 2014 r. umarzająca postępowanie administracyjne w przedmiocie rozstrzygnięcia wniosku o ponowne rozpatrzenia sprawy. Zasadniczym argumentem organu była bezprzedmiotowość postępowania prowadzonego z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynikająca z faktu, że na skutek potrącenia zaległych składek z wypłacanego skarżącemu świadczenia emerytalnego, przestała istnieć należność, o której umorzenie ubiegał się skarżący. Jako podstawę prawną zaskarżonej decyzji wskazano m.in. art. 138 pkt 3 (powinno być: art. 138 § 1 pkt 3) w zw. z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. W myśl pierwszego z tych przepisów organ odwoławczy wydaje decyzję, w której umarza postępowanie odwoławcze, drugi zaś przepis przewiduje odpowiednie zastosowanie przepisów o odwołaniach (a więc i art. 138) do postępowania w sprawie z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Słuszny jest argument organu, że rozpatrywanie wniosku o umorzenie zaległych należności na podstawie art. 41 u.u.s.r. jest możliwe tylko jeśli te należności istnieją (figurują na koncie płatnika). Wnioski jakie wyciągnął organ z tego argumentu były jednak wadliwe. Należy zwrócić uwagę, że wśród dopuszczalnych rozstrzygnięć organu odwoławczego Kodeks postępowania administracyjnego wskazuje jeszcze jedną decyzję umarzającą postępowanie: w myśl art. 138 § 1 pkt 2 lit. a) in fine, organ odwoławczy wydaje decyzję, w której uchyla decyzję organu pierwszej instancji i umarza postępowanie w sprawie. Konieczne jest zatem ustalenie zakresu zastosowania obydwu norm (art. 138 § 1 pkt 2 i pkt 3), kształtujących kompetencje orzecznicze organu odwoławczego. W literaturze i orzecznictwie jednomyślnie zauważa się, że art. 138 K.p.a. nie określa ustawowych przesłanek umorzenia postępowania, wobec czego w każdej indywidualnej sprawie administracyjnej należy poszukiwać konkretnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania, mając na uwadze treść art. 105 K.p.a. (por. B. Adamiak, w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, 11. wyd., Warszawa 2011, s. 521). Bezprzedmiotowość samego postępowania odwoławczego może nastąpić z przyczyn przedmiotowych lub podmiotowych. Przedmiotową bezprzedmiotowość postępowania odwoławczego uzasadniać może brak przedmiotu odwołania (odwołanie od decyzji jeszcze niewydanej, czy uchylonej w innym trybie) a podmiotową bezprzedmiotowość postępowania odwoławczego np. śmierć strony, gdy sprawa ma charakter osobisty, a także brak posiadania statusu strony przez podmiot odwołujący się (por. uchwałę NSA z 5.07.1999 r., OPS 16/98, ONSA 1999 Nr 4, poz. 119). Innymi słowy, decyzję, o której mowa w art. 138 § 1 pkt 3 K.p.a. wydaje się wówczas, gdy bezprzedmiotowe stało się wyłącznie postępowanie odwoławcze. Z kolei, gdy bezprzedmiotowość dotyczy całego postępowania, a ujawniła się dopiero na etapie postępowania odwoławczego, należy wydać decyzję kasacyjną, o której mowa w art. 138 § 1 pkt 2 lit. a) in fine K.p.a., to znaczy: uchylić decyzję organu I instancji i umorzyć postępowanie w sprawie. Powyższe zasady, z uwagi na odesłanie zawarte w art. 127 § 3 K.p.a., stosuje się w pełnej rozciągłości do wniosku o ponowne rozpatrzenia sprawy. Wbrew argumentacji organu w badanej sprawie mamy do czynienia z drugą ze wskazanych sytuacji. Nie można uznać, że wystąpiła bezprzedmiotowość samego postępowania w sprawie z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Nie przestał istnieć przedmiot wniosku w postaci decyzji z dnia [...] lutego 2014 r. o odmowie umorzenia należności. Na skutek potrącenia zaległych składek z wypłacanego skarżącemu świadczenia emerytalnego, przestała istnieć należność, o której umorzenie ubiegał się skarżący, a zatem bezprzedmiotowe stało się w ogóle merytoryczne orzekanie w sprawie umorzenia. Nie można orzekać o umorzeniu należności, która już nie istnieje. Oczywiście w postępowaniu z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy należy uwzględniać stan faktyczny i prawny istniejący w dacie rozstrzygania o tym wniosku. Postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne. Dwuinstancyjność w aspekcie materialnym wyraża się w dwukrotnym merytorycznym rozpatrzeniu tej samej sprawy administracyjnej. Kompetencje organu odwoławczego (rozpoznającego wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy) nie sprowadzają się zatem tylko do dokonania kontroli rozstrzygnięcia organu I instancji czy weryfikacji zarzutów odwołania (wniosku), ale polegają na ponownym rozpatrzeniu tej samej sprawy, uwzględniając taki stan faktyczny i prawny, jaki istnieje w dacie orzekania przez organ odwoławczy (rozpatrujący wniosek, o którym mowa w art. 127 § 3 K.p.a.). Przenosząc powyższe rozważania na grunt badanej sprawy należy stwierdzić, że o ile w dacie wydawania decyzji z dnia [...] lutego 2014 r. istniały podstawy do merytorycznego orzekania w przedmiocie żądania umorzenia należności, to stan ten uległ zasadniczej zmianie na etapie postępowania w sprawie z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jak wskazano wyżej, na skutek potrącenia zaległych składek z wypłacanego skarżącemu świadczenia emerytalnego, przestała istnieć należność, a zatem nie można było już merytorycznie orzekać o umorzeniu tej należności. Obowiązkiem Prezesa KRUS, rozpatrującego wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy było uwzględnienie tych zmienionych okoliczności sprawy. Przyjęcie przeciwnego stanowiska, tak jak uczynił to organ w zaskarżonej do sądu decyzji, umarzającej wyłącznie postępowanie w sprawie z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w której pozostała w obrocie prawnym, jako ostateczna, decyzja z [...] lutego 2014 r., rozstrzygająca merytorycznie (choć odmownie) sprawę umorzenia należności w sytuacji, gdy na skutek późniejszego potrącenia, należności te przestały istnieć, a zatem orzekanie merytoryczne w tej sprawie było niedopuszczalne. W konsekwencji postępowanie w całej sprawie stało się bezprzedmiotowe. Prawidłowym działaniem w tej sytuacji było skasowanie orzeczenia merytorycznego (uchylenie decyzji z [...] lutego 2014 r.) i umorzenie postępowania w sprawie, gdyż w całości stało się ono bezprzedmiotowe. Z powyższych rozważań wynika, że zaskarżona decyzja umarzająca wyłącznie postępowanie w sprawie z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy jest wadliwa, aczkolwiek tylko i wyłącznie w aspekcie proceduralnym. Skoro nie było podstaw do zastosowania art. 138 § 1 pkt 3 K.p.a., organ naruszył przepisy postępowania i to w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia uchylenie decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Uchylenie zaskarżonej decyzji skutkuje koniecznością ponownego rozpatrzenia przez Prezesa KRUS złożonego przez skarżącego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] lutego 2014 r. Obowiązkiem organu będzie ponowne rozważenie właściwej formy rozstrzygnięcia, przy uwzględnieniu podniesionych wyżej uwag. Mając powyższe na uwadze sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Pomimo uwzględnienia skargi sąd nie zawarł w sentencji rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 152 p.p.s.a., gdyż ze względu na charakter i skutki zaskarżonej decyzji (umorzenie postępowania administracyjnego) byłoby to bezcelowe. Sąd nie rozstrzygał również o kosztach postępowania z uwagi na to, że skarżący był ustawowo zwolniony od kosztów sądowych, nie wykazał też poniesienia innych kosztów, które byłyby objęte obowiązkiem zwrotu w razie uwzględnienia skargi.