I SA/Ol 223/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tadeusz Piskozub (sprawozdawca), Sędziowie sędzia WSA Zofia Skrzynecka, sędzia WSA Wojciech Czajkowski, Protokolant specjalista Paweł Guziur, po rozpoznaniu w Olsztynie na rozprawie w dniu 24 maja 2012r. sprawy ze skargi T. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej kwotę 240 zł / dwieście czterdzieści złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia "[...]", Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia "[...]" w sprawie odmowy umorzenia T. J. należności z tytułu nieopłaconych składek. Z akt administracyjnych wynika, że T. J. prowadziła działalność gospodarczą od 27.09.1999r. do 1.02.2002r. w zakresie wytwórstwo i usługi artystyczno-plastyczne, sprzedaż wyrobów własnych, usługi graficzne, działalność wydawnicza – oprócz wydawania dzienników i czasopism. W okresie prowadzenia działalności była zobowiązana do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Ponieważ nie wywiązywała się z ustawowego obowiązku terminowego regulowania należnych składek, na jej koncie powstało zadłużenie z tytułu nieopłaconych składek. Po rozpatrzeniu wniosku T. J. o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia "[...]" odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 2 710,74 zł za okres 10.2001r.-01.2002r., ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 617,45 zł za okres 10.2001r.-01.2002r. i Fundusz Pracy w łącznej kwocie 188,70 zł za okres 11.2001r.-01.2002r. Zdaniem organu, w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw dla uznania całkowitej nieściągalności zadłużenia oraz podjęcia decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek w oparciu o art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2007r., nr 11, poz. 74 ze zm.). Organ nie stwierdził również podstaw do umorzenia należności w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365). We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni wskazała, że nie prowadzi działalności gospodarczej od 1.02.2002r., od wielu lat poszukuje pracy, jest osobą samotną, "obcą w O.". Od 1.09.2009r. jest osobą bezrobotną z prawem do zasiłku, z którego po opłaceniu mieszkania, pracowni, światła i telefonu na żywność i lekarstwa pozostaje kwota 60,00 zł. W 1991r. otrzymała pokój o powierzchni 11m2 i pracownię plastyczną o powierzchni 21m2. Wykupując na własność te pomieszczenia zadłużyła się w banku i u osób prywatnych, a teraz jako osoba bezrobotna nie jest w stanie spłacić długów. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia "[...]" utrzymał w mocy decyzję z dnia "[....]". W uzasadnieniu organ wskazał, że w przypadku wnioskodawczyni brak jest podstaw dla uznania całkowitej nieściągalności zadłużenia oraz podjęcia decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek w oparciu o art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Naczelnik właściwego miejscowo urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję należności ZUS. Ponadto z ustaleń organu wynika, że wnioskodawczyni jest właścicielką lokalu nr "[...]" mieszczącego się w budynku przy "[...]" oraz związanego z lokalem udziału 59/1000 w użytkowaniu wieczystym działki nr "[...]". Według złożonych przez wnioskodawczynię wyjaśnień, w skład tego lokalu wchodzi pokój mieszkalny o powierzchni 11 m2 oraz pracownia plastyczna o powierzchni 21 m2. Z otrzymanego przez organ odpisu księgi wieczystej KW nr "[...]" wynika, że ww. lokal zajmuje powierzchnię "[...]" i składa się z dwóch pokoi, kuchni, łazienki i przedpokoju. W dniu 14.01.2010r. Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg Wieczystych dokonał w księdze wieczystej wpisu hipoteki przymusowej kaucyjnej na zabezpieczenie należności ZUS. Zatem nie występują przesłanki całkowitej nieściągalności wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 3 i 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Organ nie stwierdził również podstaw do umorzenia należności w oparciu o art. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Na podstawie tej przesłanki Zakład może umorzyć należności z tytułu nieopłaconych składek, jeżeli osoba zobowiązana wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W takim przypadku na zobowiązanym ciąży obowiązek przedstawienia dowodów świadczących o trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej. Zdaniem organu, wnioskodawczyni nie wykazała wystąpienia okoliczności wskazanych w § 3 pkt 1 ww. rozporządzenia. Z przedłożonych dokumentów wynika, że od 1.09.2009 r. wnioskodawczyni jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako bezrobotna, od 9.09.2009r. do 8.03.2010r. przysługuje jej zasiłek dla bezrobotnych. Wnioskodawczyni podała, że otrzymuje zasiłek w wysokości 510,25 zł. Ponadto na podstawie bazy danych osób ubezpieczonych ZUS ustalono, że od 17.03.2008r. do 1.09.2009r. wnioskodawczyni była zgłoszona do ubezpieczeń z tytułu zatrudnienia u D. P. Z deklaracji ZUS RCA składanych przez płatników składek wynika, że z tytułu zatrudnienia wnioskodawczyni otrzymała wynagrodzenie w wysokości brutto: za 6/2009r. – 2 458,00 zł, za 7/2009r. – 1 853,00 zł, za 8/2009r. – 1 437,40 zł. Z powyższych ustaleń wynika, że obecna sytuacja materialna wnioskodawczyni nie ma charakteru stałego i nie jest wykluczone podjęcie przez nią pacy, która pozwoli na uzyskanie dochodu i opłacenie zaległości. Zdaniem organu, w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła również przesłanka określona w § 3 pkt 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Z przedłożonego zaświadczenia lekarskiego z dnia 18.11. (rok nieczytelny) wynika, że wnioskodawczyni od wielu lat leczy się z powodu schorzeń przebytych w 1998r., w ostatnich latach stan zdrowia znacznie się pogorszył. W kwestionariuszu o możliwościach płatniczych płatnika składek wnioskodawczyni wskazała na bardzo słaby stan jej zdrowia, przewlekłe choroby płuc i serca, leczenie w poradni specjalistycznej pulmonologicznej i poradni kardiologicznej. Z przedłożonych dokumentów nie wynika jednak, aby wskazane problemy zdrowotne całkowicie uniemożliwiały podjęcie pracy zarobkowej. Zatem nie można uznać, że wnioskodawczyni jest pozbawiona możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z powodu przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Organ zauważył, że wobec zaprzestania przez wnioskodawczynię prowadzenia działalności gospodarczej nie można uznać, iż wystąpiła przesłanka określona w § 3 pkt 2 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Powyższa przesłanka dotyczy sytuacji, gdy z powodu poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Ponadto organ dokonał oceny złożonego wniosku na podstawie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 241, poz. 2074), zgodnie z którym ZUS może umarzać należności z tytułu składek na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych świadczeń Pracowniczych, należnych za okres od stycznia 1999 do 31 grudnia 2001r. pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia. Zdaniem organu, w pojęciu "ważnego interesu" mieści się zdarzenie nagłe i losowe, z powodu których zobowiązany nie jest w stanie uregulować zaległości, a na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów nie można uznać, że w przedmiotowej sprawie wystąpiły takie zdarzenia. Na powyższą decyzję strona wniosła skargę wskazując, że była wprowadzana w błąd przez ZUS od 27.09.1999 r. Po otrzymaniu w dniu 7.09.2009r. zawiadomienia z ZUS o konieczności dokonania korekty dokumentów, przeprowadziła korekty danych o wyrejestrowaniu z ubezpieczeń w dniu 8.09.2009r. Do 26 listopada 2001r. skarżąca nie miała zaległości w opłacaniu należnych składek, co zostało potwierdzone przez ZUS. Skarżąca wskazała, że posiada uprawnienia do prowadzenia działalności "[...]", którą prowadzi od 21 maja 1981r. Prowadzenie działalności gospodarczej od 27.09.1999r. do 26.11.2001r. zostało zaproponowane przez Powiatowe Biuro Pracy w związku z wieloletnim, bezskutecznym poszukiwaniem pracy. Skarżąca spełniła wymagany warunek prowadzenia działalności gospodarczej przez okres dwóch lat. W listopadzie 2001r. skarżąca wszystko sprzedała i zapłaciła należności wymagane przez ZUS i Powiatowy Urząd Pracy. Od 1.09.2009r. jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna i od dnia 8.03.2010r. nie przysługuje jej zasiłek. Zwróciła się do MOPS z prośbą o pomoc (do skargi zostało dołączone pismo skarżącej zaadresowane do Dyrektora MOPS ). W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie skarżąca wniosła o zakreślenie jej dodatkowego terminu do złożenia wniosków dowodowych. Swój wniosek uzasadniła tym, że skierowała wniosek do Urzędu Skarbowego o wydanie decyzji dotyczącej likwidacji działalności gospodarczej i do Prezydenta O. o wydanie decyzji dotyczącej zmiany daty ostatecznego zakończenia działalności gospodarczej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z 10 czerwca 2010 r. sygn. akt I SA/Ol 287/10 oddalił skargę strony na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z "[...]". WSA podkreślił, że umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Zdaniem Sądu, jeżeli w ocenie ZUS istniała jakakolwiek możliwość wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego negatywne dla skarżącej rozstrzygnięcie nie może być uważane za dowolne. Strona zaskarżyła wyrok Sądu w całości, domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania. Według skarżącej została spełniona przesłanka całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 2 pkt 3 u.s.u.s., ponieważ zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i nie ma majątku, z którego można by egzekwować należności. Ponadto jest osobą samotną i nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie. W tym kontekście powinno mieć zastosowanie art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s i przyjęcie, że występuje całkowita nieściągalność. Zdaniem Skarżącej uzasadnienie wyroku nie wskazywało wyraźnie, które dowody Sąd pierwszej instancji przyjął za wiarygodne i jednocześnie nie wskazano jakie możliwości Strona realnie posiada, by spłacić istniejące zadłużenie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13 grudnia 2011r. sygn. akt II GSK 1354/10 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił oceny zaskarżonej decyzji dokonanej przez Sąd pierwszej instancji z punktu widzenia jej zgodności z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia. Zdaniem NSA, sformułowanie stanowiska o zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nastąpiło bez właściwego rozważenia przesłanek jakimi kierował się ZUS odmawiając umorzenia należności. W szczególności, WSA nie rozważył należycie, czy istotnie sytuacja majątkowa i rodzinna T.J. jest tego rodzaju, że wyklucza zastosowanie instytucji umorzenia należności na podstawie ww. § 3 ust. 1 rozporządzenia. Wojewódzki Sąd administracyjny w Olsztynie rozpatrując sprawę zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie rozstrzygając sprawę zważył, co następuje: Zgodnie z art. 190 zdanie pierwsze ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ((j.t. z 2012 r., poz. 270 ), zwanej dalej: p.p.s.a. Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie związany jest zatem wykładnią prawną dokonaną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 1354/10. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, "granice sprawy", o których mowa w art. 134 § 1 i art. 135 p.p.s.a. podlegają zawężeniu do granic w jakich rozpoznał skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny i wydał orzeczenie na podstawie art. 185 § 1 tej ustawy. Tak więc Wojewódzki Sąd Administracyjny ponownie rozpoznając sprawę, nie może stosować postanowień art. 134 § 1 i art. 135 bez uwzględnienia brzmienia przepisów art. 168 § 3, art. 183 § 1 oraz art. 190 p.p.s.a. (wyrok NSA z dnia 20 września 2006 r., sygn. akt II OSK 1117/05). W dalszej kolejności należy wskazać, iż przez ocenę prawną, o której mowa w art. 190 p.p.s.a. należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy, a ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak też kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania takiej, a nie innej decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, ciążący na sądzie, może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego. Nawet w przypadku odmiennej interpretacji prawa lub możliwości niezgodności oceny sądu z prawem obowiązującym, zapatrywania prawne wyrażone przez sąd mają moc wiążącą (zob. Wyrok WSA w Gliwicach z dnia 12 marca 2007 r., sygn. akt III SA/Gl 1672/06). Mając na uwadze powyższe należy wskazać, iż stanowisko Sądu drugiej instancji w ww. przedstawionych kwestiach jest bardzo wyraziste i zawiera ono ocenę prawną w rozumieniu art. 190 p.p.s.a. Sąd kasacyjny nie tylko zakwestionował wykładnię dokonaną przez Sąd pierwszej instancji, ale także dokonał własnej interpretacji przepisów procesowych. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że rozpatrując sprawę w dniu 10.06.2010 roku, Sąd pierwszej instancji podzielił pogląd organu, który uznał, że skarżąca ma możliwość osiągania dochodów, pomijając jednak, iż jest ona od wielu lat bezrobotna a wszelkie próby poprawy tej sytuacji zakończyły się niepowodzeniem. Organ uznał jednak, że sytuacja materialna skarżącej, wyrażająca się przede wszystkim w braku stałych dochodów, nie ma charakteru stałego i może ulec zmianie. WSA akceptując ten pogląd nie uwzględnił stanowiska skarżącej dotyczącego omawianej kwestii, w szczególności akcentowanego przez nią braku jakichkolwiek możliwości uzyskiwania dochodów. Uwadze Sądu uszło także i to, że skarżąca jest osobą samotną, nie mogącą liczyć na wsparcie rodziny. Nie posiada także majątku ruchomego, korzysta z pomocy opieki społecznej, a stan zdrowia stwarza dodatkowe ograniczenia w podjęciu zatrudnienia. Sąd kasacyjny w uzasadnieniu wyroku podniósł, że stan zdrowia skarżącej nie jest tego rodzaju, by mógł stanowić samodzielną podstawę umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, ale wymaga on rozważenia w powiązaniu z innymi okolicznościami podnoszonymi przez skarżącą, uzasadniającymi jej zdaniem umorzenie należności. Nie bez znaczenia jest także to, że skarżąca od wielu lat nie uzyskuje stałych dochodów, a prawo do zasiłku dla bezrobotnych utraciła 8 marca 2010 r. Ponadto twierdzenia ZUS zaakceptowane przez WSA odnoszące się do możliwości zarobkowych skarżącej są oderwane od okoliczności konkretnej sprawy. ZUS nie wyjaśnił, a Sąd pierwszej instancji to zaakceptował, jakie są realne możliwości zarobkowe skarżącej przy uwzględnieniu jej wykształcenia (artysta plastyk), wieku (60 lat), stanu zdrowia (schorzenia kardiologiczne i pulmonologiczne) i warunków na rynku pracy. W tych okolicznościach Sąd II instancji stwierdził, że WSA nie rozważył należycie, czy istotnie sytuacja majątkowa i rodzinna strony skarżącej jest tego rodzaju, że wyklucza zastosowanie instytucji umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 rozporządzenia. NSA zauważył również, że skarżąca obecnie nie posiada żadnego źródła dochodu, korzysta ze środków pomocy społecznej, a zatem nie sposób uznać, że wyegzekwowanie należności z tytułu składek w drodze egzekucji z nieruchomości (mieszkania) pozostaje w zgodzie z interesem publicznym i słusznym interesem obywatela. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wskazane przez NSA uchybienia uzasadniały uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji z dnia "[...]" w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Zaskarżona decyzja została bowiem wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ w sposób niewystarczająco wnikliwy ustalił oraz ocenił okoliczności związane z istnieniem podstaw umorzenia należności, stosownie do art. 28 ust.1-3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. Dlatego też, Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozpoznając ponownie sprawę, mając na względzie przedstawioną wyżej wykładnię przepisów prawa, zbada czy zaistniały przesłanki umorzenia należności. Organ zobowiązany będzie wydać decyzję z uwzględnieniem treści niniejszego wyroku na podstawie dowodów, zgodnych z treścią powołanych wyżej przepisów. Z podanych przyczyn, w ocenie Sądu dokonującego oceny legalności zaskarżonego aktu z uwzględnieniem dyspozycji art. 190 p.p.s.a., decyzję jako niezgodną z prawem należało uchylić na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art.200 oraz art.205 § 2 i 3 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu ( Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).